به گزارش خبرگزاری حوزه، زندگی امام حسن مجتبی علیهالسلام را نمیتوان تنها در یک واژه خلاصه کرد؛ او هم فرزند خانه وحی بود، هم شاهد روزهای تلخ پس از شهادت پیامبراکرم صلواتالله علیهوآله، هم در کنار پدرش در میدانهای بزرگ سیاسی و نظامی اسلام حضور داشت و هم پس از شهادت امیرالمؤمنین علیهالسلام در شرایطی که جامعه اسلامی گرفتار اختلاف و فرسایش داخلی شده بود، مسئولیت امامت را برعهده گرفت.
مهمترین تصمیم سیاسی زندگی ایشان، آتشبس با معاویه بود؛ تصمیمی که در نگاه نخست ممکن است عقبنشینی به نظر برسد، اما در بستر تاریخی آن روز، تلاشی برای جلوگیری از کشتار گسترده مسلمانان، حفظ جریان اهلبیت علیهمالسلام و آشکار شدن ماهیت حکومت اموی بود.
به مناسبت شهادت امام حسن مجتبی علیهالسلام با حجتالاسلام والمسلمین علی ملکوتینیا از اساتید و پژوهشگران حوزه علمیه قم به گفتوگو نشستیم.
با توجه به اینکه امام حسن مجتبی علیهالسلام نخستین امامی هستند که پس از شهادت امیرالمؤمنین علیهالسلام مسئولیت رهبری جامعه اسلامی را در شرایطی بسیار پیچیده بر عهده گرفتند، شخصیت علمی، اخلاقی و سیاسی ایشان چه ویژگیهایی داشت که موجب شد حتی برخی از مخالفان نیز به فضایل ایشان اذعان کنند؟
بسم الله الرحمن الرحیم. امام حسن مجتبی علیهالسلام علاوه بر اینکه عضوی از خانوادۀ نورانیِ نبوت، امامت و مظهر آیۀ تطهیر بودند، شخصیتی چندبُعدی داشتند که در سه حوزۀ علمی، اخلاقی و سیاسی درخشیدند. در بُعد علمی، ایشان که در مکتب پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و حضرت علی علیهالسلام پرورش یافته بودند، با تسلط بر تفسیر قرآن کریم، سنّت نبوی و مباحث پیچیده کلامی، مرجعیت بیبدیل امت در پاسخ به مسائل مستحدثه و تربیت شاگردان بودند و در مباحثات علمی چنان استدلال میکردند که هیچ طرفی بدون اقناع از مجلس ایشان بیرون نمیرفت.
در بُعد اخلاقی، «حلم» و «سعه صدر» ایشان که حتی جاهلان و معاندان را خلع سلاح میکرد و «کرم و سخاوت» سیستماتیک ایشان که با بازسازی سرمایۀ اجتماعی جامعه آسیبدیده از جنگهای داخلی، اخلاق را به ابزار نرم قدرت برای جذب قلوب تبدیل کرده بود، چنان شُهره بود که او را «کریم اهلبیت» لقب دادند و دشمن نمیتوانست هیچ تناقضی میان گفتار و کردار او بیابد.
اما اوج این شخصیت در بُعد سیاسی و تصمیم تاریخی «صلح» با معاویه تجلی یافت، تصمیمی که به ظاهر عقبنشینی بود، اما در واقع عالیترین سطح تدبیر و شناخت جریان نفاق بود؛ امام حسن مجتبی علیهالسلام با درک این واقعیت که بدنۀ جامعه آمادگی دفاع و جنگ ندارد و بخش بزرگی از سرداران فریب خوردهاند، با حفظ هستۀ اصلی یاران مؤمن، با شرایطی که ماهیت ضداسلامی بنیامیه را افشا میکرد، جریان اصیل اسلام و جامعه مؤمنانه را برای دوران امام حسین علیهالسلام حفظ کرد و با صلابت در عقیده و نرمش در تاکتیک نشان داد که گاه حفظ اصول بلندمدت از پیروزی کوتاهمدت مهمتر است؛ و همین ترکیب شرافت نسبی، صداقت بیتناقض، بخشش بی شمار، وقار الهی و هوش سیاسی بود که حتی سران قریش و کارگزاران معاویه را که از سر ارادت سخن نمیگفتند، وادار به تکریم و اعتراف به فضایل ایشان میکرد و او را به الگویی جاودان از «رهبری تمدنساز در شرایط بحرانی» بدل ساخت.
اگر بخواهیم جایگاه امام حسن مجتبی علیهالسلام را در منظومه اهلبیت علیهمالسلام و تاریخ اسلام بررسی کنیم، مهمترین ابعاد شخصیت ایشان که کمتر مورد توجه قرار گرفته چیست و چرا شناخت این ابعاد برای امروز اهمیت دارد؟
شخصیت امام حسن مجتبی علیهالسلام، ابعاد ناشناختهای دارد؛ نخست، نقش ایشان در حفظ هویت امامت و امتداد خط نبوت است؛ امام حسن مجتبی علیهالسلام در یکی از سختترین مقاطع تاریخ، نه فقط یک رهبر سیاسی، بلکه «حافظ تداوم معنوی و اعتقادی اسلام» بودند و با صلح حکیمانه، از فروپاشی کامل جبهۀ حق و نابودی سرمایۀ انسانی مؤمنان جلوگیری کردند.
دوم، بُعد تربیتی و اجتماعی شخصیت ایشان است که در آن، کرامت، حلم، سخاوت و سعهصدر صرفاً فضایل فردی نبود، بلکه نوعی «الگوی حکمرانی اخلاقی» به شمار میآمد و میتوانست جامعۀ زخمی پس از فتنهها را بازسازی کند.
سوم، عقلانیت سیاسی و بصیرت راهبردی ایشان است که کمتر از شجاعتهای صحنه نبرد دیده شده، در حالی که تصمیمهای ایشان نشان میداد حفظ حقیقت گاهی از مسیر کنش نرم، زمانسنجی و مدیریت بحران میگذرد.
چهارم، جایگاه ایشان به عنوان پیوند دهنده میان نبوت، امامت و آیندۀ عاشورا است، زیرا صلح امام حسن مجتبی علیهالسلام زمینهای برای افشای ماهیت بنیامیه و روشنشدن حقانیت نهضت امام حسین علیهالسلام فراهم کرد.
پنجم، حضور ایشان به عنوان «معیار سنجش اخلاق اجتماعی و سیاسی» در تاریخ اسلام است، چون جامعۀ امروز نیز برای عبور از بحران، نیازمند ترکیب حقطلبی، حلم، تدبیر، و صیانت از وحدت مؤمنانه است. اهمیت شناخت این ابعاد شخصیتی برای امروز در این است که امام حسن مجتبی علیهالسلام به ما میآموزند دینداری در مدیریت بحران، حفظ اصول، جلوگیری از فرسایش جامعه مؤمنان، و تبدیل اخلاق اسلامی به راهبرد اجتماعی معنا پیدا می کند؛ به همین دلیل، بازخوانی شخصیت ایشان میتواند برای فهم «حُکمرانی دینیِ کارآمد» و ساختن جامعهای مقاوم، اخلاقمحور و آیندهنگر بسیار راهگشا باشد.
امام حسن مجتبی علیهالسلام در چه شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به امامت رسیدند و جامعه اسلامی پس از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام با چه بحرانهایی مواجه بود که تصمیمها و عملکرد امام را تحت تأثیر قرار داد؟
امام حسن مجتبی علیهالسلام نه در یک فضای آرام، بلکه در میانۀ یک «طوفان چندجانبه» وارد میدان مبارزه شدند. امامت ایشان، دوران «بازسازی زیرساختهای آسیبدیده» بود. امام حسن مجتبی علیهالسلام در کشاکش میان «سیاست پول» (شام)، «سیاست تندروی» (خوارج) و «بیثباتی توده» (کوفه) قرار داشتند.
بنابراین، ایشان یک بحران مُرکّب را تحویل گرفت: کوفهای بیثبات و فاقد انسجام، سپاهی که در صفین از فرمان سرپیچی کرده بود، خوارجِ تندرو، و معاویهای که جنگ را با ابزارهای نرم (پول، تبلیغات، تطمیع سران قبایل و فرماندهان) میبرد، نه فقط با شمشیر.
اگر بخواهیم این شرایط را در قالب «بحرانهای استراتژیک» خلاصه کنیم، سه مورد اصلی عبارتند از:
۱. بحران بقای هسته مؤمن: امام حسن مجتبی علیهالسلام دیدند که اگر وارد یک جنگ مستقیم و نابرابر شوند، نه تنها پیروز نمیشوند، بلکه «ستونهای اصلی اسلام» (یعنی نخبگان و مؤمنان فداکار) به طور کامل نابود خواهند شد. این یعنی «بحران از دست دادن ظرف دین».
۲. بحران تفرقه و خوارجگری: امام حسن مجتبی علیهالسلام میدانستند که اگر به دنبال تقابل سخت بروند، ممکن است تودۀ مردم به سمت افراطگرایی (خوارج) بروند یا از دین فراری شوند. آنها باید راهی مییافتند که هم «حق» حفظ شود و هم «امت» از هم نپاشد.
۳. بحران نفوذ نفاق: معاویه در حال تثبیت یک نظام سلطنتی و ریاکارانه بود. امام حسن مجتبی علیهالسلام دریافتند که صلح، نه برای پذیرش حکومت معاویه، بلکه تاکتیکی برای «ایجاد فرصت افشای نفاق» است. صلح، زمان میبرد تا در آرامش، ماهیت واقعی حاکمیت جدید آشکار شود. چیزی که بعدها با قیام امام حسین علیه السلام به کمال رسید.
برخی معتقدند که شناخت دوران امامت امام حسن مجتبی علیهالسلام بدون شناخت وضعیت سپاه عراق، نفوذ جریان اموی و خستگی جامعه از جنگهای داخلی ممکن نیست. این عوامل تا چه اندازه در تحولات آن دوره نقش داشتند؟
تحلیل وضعیت سیاسی و اجتماعی دوران امام حسن مجتبی علیهالسلام نشان میدهد که این عوامل نه صرفاً به عنوان پسزمینههای تاریخی، بلکه به عنوان «عوامل تعیینکننده و ساختاری» در شکلگیری استراتژیهای ایشان عمل میکردند؛ چرا که سپاه عراق در آن مقطع، دیگر یک واحد نظامی منسجم و عقیدتی نبود، بلکه به مجموعهای از گروههای پراکنده، راحت طلب، سودجو و بیثبات تبدیل شده بود که پس از سالها جنگهای خونین داخلی (جمل، صفین و نهروان)، دچار نوعی «خستگی وجودی و روانی» شده بودند و تمایلی به تحمل رنجهای ناشی از یک نبرد سخت با معاویه را نداشتند.
این بیثباتی تودهها، در کنار نفوذ گسترده و سازمانیافتۀ جریان اموی که با استفاده از ابزارهای «اقتصاد سیاسی» و تطمیع سران قبایل، توانسته بود نظم کاذبی در میان فرماندهان و نخبگان ایجاد کند، باعث شد که هرگونه اقدام نظامی مستقیم از سوی امام، با خطر فروپاشی کامل جبهۀ مؤمنان و تبدیل شدن آنها به قربانیان بیهدف در جنگهای بیسرانجام روبرو شود.
از این رو، شناخت دقیق این «فرسایش قدرت نظامی» و «نفوذ قدرت نرم امویان»، ضروری است تا درک کنیم که تصمیم امام حسن مجتبی علیهالسلام برای صلح، نه از روی ضعف، بلکه در واقع یک «بازگشت راهبردی به واقعیت» برای جلوگیری از نابودی کامل هستۀ سخت اسلام و ایجاد فرصتی برای افشای ماهیت ریاکارانۀ حاکمیت جدید بود، چرا که در آن شرایط، جنگ بیثبات عراق با قدرت پول شام، به جای پیروزی حق، تنها به معنای از بین رفتن آخرین بازماندگان خط امامت و تضعیف ذخایر انسانی آینده بود.
چرا امام حسن مجتبی علیهالسلام میان مقاومت، مذاکره و حفظ مصالح امت، آتشبس را انتخاب کرد؟
همانطور که گفتیم؛ امام حسن مجتبی علیه السلام در یک بنبست تاریخی قرار داشتند که در آن، انتخاب بین «مقاومت نظامی» و «مذاکره» به معنای انتخاب میان «پیروزی توخالی و نابودی وجودی» یا «پذیرش موقت و حفظ هسته» بود.
چه اینکه طبق نقل احتجاج طبرسی؛ امام حسن مجتبی علیهالسلام در تحلیل وضعیت جبهۀ مسلمانان آن زمان فرمودند: «وَ اللَّهِ لَوْ قَاتَلْتُ مُعَاوِیَةَ لَأَخَذُوا بِعُنُقِی حَتَّی یَدْفَعُونِی إِلَیْهِ سِلْماً وَ اللَّهِ لَئِنْ أُسَالِمَهُ وَ أَنَا عَزِیزٌ خَیْرٌ مِنْ أَنْ یَقْتُلَنِی وَ أَنَا أَسِیرٌ أَوْ یَمُنَّ عَلَیَّ فَیَکُونَ سُنَّةً عَلَی بَنِی هَاشِمٍ آخِرَ الدَّهْرِ وَ لَمُعَاوِیَةُ لَا یَزَالُ یَمُنُّ بِهَا وَ عَقِبُهُ عَلَی الْحَیِّ مِنَّا وَ الْمَیِّتِ».(الإحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی جلد۲ صفحه۲۹۰). یعنی؛ به خدا سوگند، اگر با معاویه بجنگم، (برخی از سپاهیان اسلام) گردنم را به زور میگیرند تا مرا صحیح و سلامت نزد او تسلیم کنند. به خدا سوگند، اگر در حالی که عزیز و سربلند هستم با او صلح کنم، بهتر از آن است که در حالی که اسیر هستم مرا بُکشد یا بر من منّت بگذارد؛ چرا که اگر چنین شود، این کار (اسیر شدن و منّت کشیدن) به سنّت و رویهای همیشگی برای بنیهاشم تبدیل خواهد شد که تا پایان روز باقی بماند، و معاویه و نسلهای پس از او، هم بر زندگان و هم بر مردگان ما منّت خواهند گذارد.
از این رو انتخاب آتشبس توسط امام حسن مجتبی علیه السلام را میتوان در چهار لایه تحلیل کرد:
۱. لایۀ ناترازی ترازوی قدرت: امام حسن مجتبی علیهالسلام با یک «عدم توازن فاحش» در قدرت روبرو بودند. سپاه ایشان نه تنها از نظر تعداد، بلکه از نظر «کیفیت انسجام» در پایینترین سطح خود قرار داشت. جنگ در آن شرایط؛ یعنی ورود به نبردی که نتیجۀ آن از پیش مشخص بود؛ شکست نظامی کامل، کشتار گستردۀ شیعیان و در نهایت، از بین رفتن آخرین بازماندگان اصحاب امام علی علیهالسلام.
امام حسن مجتبی علیهالسلام میدانستند که اگر سپاه مؤمنان در یک جنگ نابرابر از بین برود، دیگر کسی برای پیگیری حق و احیای اسلام باقی نخواهد ماند. در واقع، ایشان از «جنگ برای پیروزی» گذشتند تا «صلح برای بقا» را برگزینند.
۲. لایۀ حفظ سرمایۀ انسانی: در تحلیلهای سیاسی، «سرمایۀ انسانی» ارزشمندترین دارایی یک نهضت و انقلاب است. جامعۀ کوفه در آن زمان دچار «فرسایش روانی» شده بود. اگر امام به جنگ ادامه میدادند، نه تنها شکست میخوردند، بلکه باعث میشدند که نخبگان و جوانان مؤمن، به دلیل خستگی از جنگ یا ترس از نابودی، از دین و امامت فاصله بگیرند.
در واقع، امام حسن مجتبی علیهالسلام با آتشبس، «زمان» خریدند. ایشان میدانستند که اسلام به «انسانهای مؤمن» نیاز دارد. صلح، راهی برای حفظ این نسل بود تا در زمان مناسب، دوباره به عنوان نیروی محرکۀ نهضتهای آینده مانند نهضت امام حسین علیهالسلام عمل کنند.
۳. لایۀ افشای حقیقت: بسیاری گمان میکردند صلح، یعنی پذیرش حقانیت معاویه؛ اما امام حسن مجتبی علیهالسلام صلح را به عنوان یک «ابزار افشاگر» به کار گرفتند. در حالت جنگ، معاویه میتوانست با برچسب «متمرد و شورشی»، هر اقدامی را علیه شیعیان انجام دهد و آنها را به عنوان دشمن نظم عمومی معرفی کند.
اما با صلح، معاویه مجبور بود به تعهدات خود عمل کند یا آنها را زیر پا بگذارد. وقتی معاویه تعهدات صلحنامه را نقض میکرد، «چهرۀ واقعی و ریاکارانۀ» او در برابر چشم تاریخ و جامعه آشکار میشد. صلح، در واقع زمین را برای معاویه صاف کرد تا او با تمام سنگینی نفاق، بر روی آن بلغزد و ماهیت خود را برملا کند.
۴. لایۀ تفکیک میان «سلطنت» و «امامت»: این مهمترین بخش است. امام حسن مجتبی علیهالسلام میان «سلطنت» و «امامت الهی» تفکیک قائل شدند. ایشان با آتشبس، نشان دادند که هدف امامت، کسب قدرت و سلطنت نیست، بلکه صیانت از «دین» و «حقوق انسانها» است، حتی اگر این صیانت، به قیمت مورد ملامت قرارگرفتن توسط تودههای ناآگاه باشد.
بنابراین؛ امام حسن مجتبی علیهالسلام آتشبس را انتخاب نکردند تا از «حق» عقبنشینی کنند؛ بلکه آتشبس را انتخاب کردند تا «راه رسیدن به حق» را هموار کنند.
انتهای پیام/
نظر شما