به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، محسن هوشمند رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی، امروز یکشنبه ۱۰ آبان‌ماه، در نشست علمی پدافند غیرعامل با موضوع سواد، سپر مقاومت جنگ شناختی که در تالار شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد، با اشاره به ضرورت ارتقای سواد رسانه‌ای در جامعه اظهار داشت: توسعه سواد رسانه‌ای یکی از مهم‌ترین ابزارهای مقاومت فردی و اجتماعی در برابر جنگ شناختی، جنگ روانی و عملیات رسانه‌ای دشمن است و با گسترش ابزارهای ارتباطی، ضرورت تقویت این توانمندی نیز افزایش یافته است.
وی با بیان اینکه مباحث مطرح‌شده از سوی سخنرانان پیشین، ابعاد مهمی از جنگ شناختی را تبیین کرده است، افزود: با توجه به ماهیت تخصصی این نشست و حضور جمعی از اساتید و نخبگان، تلاش کردم موضوع سواد رسانه‌ای را از منظر کارکرد آن در تقویت مقاومت فردی و اجتماعی در برابر جنگ شناختی بررسی کنم.
تحول رسانه‌ها و افزایش آسیب‌پذیری جوامع در برابر جنگ شناختی
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با اشاره به سیر تحول ابزارهای ارتباطی بیان کرد: تاریخ رسانه هم‌زمان با تاریخ بشر آغاز شده است؛ چراکه رسانه به معنای ابزار انتقال پیام، از زمانی که انسان توانایی برقراری ارتباط پیدا کرده، وجود داشته است؛ اما در این مسیر، بشر چند تحول اساسی را پشت سر گذاشته که از جمله آن‌ها می‌توان به انقلاب خط، انقلاب چاپ، انقلاب امواج و شکل‌گیری رادیو و تلویزیون، توسعه اینترنت و در نهایت ظهور پلتفرم‌های فضای مجازی و هوش مصنوعی اشاره کرد.
هوشمند ادامه داد: در هر مرحله از توسعه ابزارهای رسانه‌ای و فضاهای ارتباطی، آسیب‌پذیری جوامع نیز افزایش یافته و این ابزارها بیش از گذشته در خدمت شکل‌گیری قدرت نرم و سلطه فرهنگی قرار گرفته‌اند.
وی با اشاره به تفاوت جنگ نرم و جنگ شناختی تصریح کرد: در جنگ نرم، عملیات روانی با استفاده از تکنیک‌هایی مانند بازنمایی، تکرار، برجسته‌سازی، کلیشه‌سازی و انگاره‌سازی دنبال می‌شود تا یک گزاره در ذهن مخاطب تثبیت شود؛ اما در جنگ شناختی، هدف صرفاً اثبات یک گزاره نیست، بلکه طراحی پارادایم و ساختار ذهنی مخاطب به‌گونه‌ای است که فرد در چارچوب موردنظر طراحان این جنگ بیندیشد و به نتایج موردنظر آنان برسد.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با اشاره به نقش پلتفرم‌ها در شکل‌دهی به فرهنگ عمومی گفت: امروز پلتفرم‌ها صرفاً بستری برای تولید و انتشار محتوا نیستند، بلکه ساختار و سازوکار آن‌ها نیز در شکل‌دهی به ارزش‌ها و فرهنگ عمومی تأثیرگذار است؛ در واقع، همان گزاره معروف رسانه خود پیام است، در فضای جدید با ابعاد گسترده‌تری تحقق پیدا کرده است.
سواد رسانه‌ای از ابتدا با رویکرد مقاومت فرهنگی شکل گرفت
هوشمند با اشاره به پیشینه شکل‌گیری مباحث سواد رسانه‌ای در جهان اظهار کرد: از دهه ۱۹۳۰ میلادی، موضوع مقاومت در برابر پیام‌های رسانه‌ای مورد توجه برخی متخصصان این حوزه قرار گرفت؛ از جمله فرانک ریموند لیویس در سال ۱۹۳۳، با انتقاد از تأثیر محصولات فرهنگی آمریکا بر جوامع انگلیسی‌زبان، نسبت به جایگزینی لذت‌های سطحی به جای ارزش‌های اصیل ادبی و هنری هشدار داد.
وی افزود: در آن دوره، این دیدگاه مطرح شد که محصولات سینمایی و فرهنگی آمریکا می‌توانند ذائقه فرهنگی و عادات نسل جوان را تغییر دهند و یکی از راه‌های مقابله با این جریان، آموزش و افزایش توانایی مقاومت در برابر پیام‌های رسانه‌ای است.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با تشریح محورهای مورد توجه در آموزش‌های اولیه سواد رسانه‌ای گفت: افزایش مقاومت در برابر تبلیغات رسانه‌ای، تقویت رویکرد انتقادی به فرهنگ عامه، شناسایی پیام‌های پنهان در محتوای رسانه‌ای، توجه به آثار پیام‌ها و شناخت بستر تولید آن‌ها از جمله محورهایی بود که در این زمینه مورد تأکید قرار گرفت.
هوشمند با اشاره به تجربه کانادا در این زمینه بیان کرد: کانادا به دلیل همسایگی و نزدیکی فرهنگی با آمریکا، از جمله کشورهایی است که مباحث سواد رسانه‌ای در آن با هدف مقابله با سلطه فرهنگی و رسانه‌ای آمریکا مورد توجه قرار گرفته است.
وی با اشاره به دیدگاه پیتر هارولد، از استادان سواد رسانه‌ای کانادا، یادآور شد: او معتقد بود تولیدات آمریکایی در سینما و تلویزیون، با در اختیار گرفتن بخش مهمی از عرصه نمایش و سرگرمی، به‌تدریج تصورات و خیال‌پردازی‌های جامعه کانادا را تحت تأثیر قرار داده و تولیدات خود را به‌گونه‌ای عرضه می‌کنند که مخاطب آن‌ها را محصول فرهنگ خود بداند.
وی بیان کرد: این تجربه نشان می‌دهد که حتی جوامعی با نزدیکی فرهنگی به کشورهای تولیدکننده محتوای رسانه‌ای نیز برای حفظ هویت فرهنگی خود به آموزش سواد رسانه‌ای نیاز دارند.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با تأکید بر اهمیت سواد رسانه‌ای در جامعه ایران ابراز کرد: جامعه ایرانی با توجه به برخورداری از پیشینه فرهنگی، سنتی و دینی و فاصله ارزشی با فرهنگ غربی، بیش از بسیاری از جوامع به تقویت سواد رسانه‌ای نیاز دارد.
هوشمند تصریح کرد: امروز جامعه ما در معرض مجموعه‌ای از ابزارهای جنگ شناختی قرار گرفته است که از شبکه‌های ماهواره‌ای و سازوکارهای اختصاصی پلتفرم‌ها برای محتوای فارسی تا فعالیت‌های سازمان‌یافته در فضای مجازی و تولیدات رسانه‌ای متنوع را شامل می‌شود.
وی با اشاره به فعالیت جریان‌های رسانه‌ای متعدد علیه جامعه ایرانی اظهار کرد: آنچه در این عرصه مشاهده می‌شود، صرفاً به چند شبکه یا تولید رسانه‌ای شناخته‌شده محدود نیست، بلکه لایه‌های متعدد و گسترده‌تری در این زمینه فعالیت می‌کنند؛ ازاین‌رو، نیاز جامعه به سواد رسانه‌ای برای مقابله با چنین جنگ شناختی، بسیار جدی و راهبردی است.
هوشمند با انتقاد از شناخت ناکافی برخی مدیران و فعالان رسانه‌ای از مفهوم سواد رسانه‌ای، عنوان کرد: متأسفانه حتی در میان برخی مدیران رسانه‌ای کشور نیز شناخت دقیقی از مفهوم سواد رسانه‌ای وجود ندارد و گاهی مصادیقی مطرح می‌شود که نشان می‌دهد ابعاد و کارکرد واقعی این موضوع به‌درستی شناخته نشده است.
وی سواد رسانه‌ای را شناخت انواع رسانه‌ها، توانایی استفاده صحیح از آن‌ها و قدرت درک، تحلیل و تفسیر پیام‌های رسانه‌ای دانست و گفت: یکی از مهم‌ترین جلوه‌های سواد رسانه‌ای، تفکر انتقادی است که به مخاطب امکان می‌دهد پیام‌های رسانه‌ای را بدون پذیرش منفعلانه، بررسی و ارزیابی کند.
آموزه‌های اسلامی ظرفیت گسترده‌ای برای تقویت سواد رسانه‌ای دارد
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با اشاره به ظرفیت آموزه‌های اسلامی در مقابله با جنگ شناختی، بیان کرد: در منابع دینی و آموزه‌های اسلامی، مباحث متعددی وجود دارد که می‌توان آن‌ها را با مؤلفه‌های سواد رسانه‌ای تطبیق داد و از این ظرفیت برای طراحی الگوی بومی مقاومت در برابر پیام‌های رسانه‌ای استفاده کرد.
هوشمند با اشاره به مقاله‌ای با عنوان منظومه هشت‌گانه دفاعی قرآن در برابر جنگ شناختی که از سوی باقویی و حسین‌زاده در سال ۱۴۰۴ منتشر شده است، بیان کرد: در این پژوهش، قرآن کریم به‌عنوان ارائه‌دهنده منظومه‌ای دفاعی، سامان‌مند و چندلایه در برابر جنگ شناختی معرفی شده است که می‌توان برخی از مؤلفه‌های آن را با مباحث سواد رسانه‌ای مرتبط دانست.
وی با تشریح محورهای این منظومه هشت‌گانه ادامه داد: بصیرت و تفکر انتقادی برای تشخیص حق از باطل، بازسازی هویت فرهنگی بر مبنای شناخت متقابل، استحکام نهاد خانواده به‌عنوان کانون آرامش، تولید محتوای فاخر و دانش‌بنیان، برنامه‌های فرهنگی نشاط‌آفرین، اقتدار رسانه‌ای برای نظارت اجتماعی، هوشیاری تحلیلی در برابر محتوای وارداتی و ائتلاف‌های بین‌المللی بر مدار تقوا، از جمله محورهای مطرح‌شده در این منظومه است.
وی با انتقاد از کم‌توجهی به بومی‌سازی مباحث سواد رسانه‌ای بر اساس آموزه‌های اسلامی افزود: بخش عمده مبانی، تکنیک‌ها و سرفصل‌های آموزشی سواد رسانه‌ای در کشور از الگوهای غربی اقتباس شده و تا سال‌های اخیر، اقدامات جدی و گسترده‌ای برای بازخوانی و به‌روزرسانی این مباحث بر پایه آموزه‌های اسلامی صورت نگرفته است.
هوشمند تصریح کرد: در حالی که آموزه‌های دینی ما ظرفیت بسیار مناسبی برای تدوین و توسعه الگوی بومی سواد رسانه‌ای دارد، همچنان با کمبود منابع، مقالات و سرفصل‌های آموزشی متناسب با فرهنگ ایرانی و مبانی اسلامی مواجه هستیم.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با تأکید بر تفاوت رویکرد اسلامی به سواد رسانه‌ای ابراز کرد: در نگاه اسلامی، موضوع صرفاً آموزش تکنیک‌ها و تاکتیک‌های مقاومت در برابر پیام‌های رسانه‌ای نیست، بلکه تقوا به‌عنوان یک کنترلگر درونی نیز اهمیت دارد؛ این تقوا هم در عرصه اخلاق فردی و هم در حوزه انتشار محتوا و مسئولیت اجتماعی افراد نقش‌آفرین است.
هوشمند با اشاره به ضرورت تبدیل آموزش سواد رسانه‌ای به برنامه‌ای فراگیر در جامعه بیان کرد: برای ترویج سواد رسانه‌ای، سه عرصه آموزشی نیازمند توجه جدی است که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، آموزش رژیم مصرف رسانه و آداب استفاده از رسانه‌هاست.
وی ادامه داد: بخش قابل توجهی از آسیب‌هایی که امروز در خانواده‌ها مشاهده می‌شود، ناشی از مصرف نادرست رسانه‌ها و ناآگاهی از اصول مدیریت استفاده از ابزارهای ارتباطی است؛ به‌گونه‌ای که کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان با پدیده اعتیاد اینترنتی و وابستگی شدید به فضای مجازی مواجه شده‌اند و دور بودن از فضای آنلاین برای برخی افراد به عاملی اضطراب‌آور تبدیل شده است.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با اشاره به ضرورت توجه به منشأ شکل‌گیری برخی شبهات رسانه‌ای، تأکید کرد: گاهی افراد متدین و مذهبی نیز مطالبی را بازنشر یا بیان می‌کنند، بدون آنکه از منشأ و خاستگاه رسانه‌ای آن اطلاع داشته باشند؛ در حالی که با بررسی دقیق مشخص می‌شود همان گزاره پیش‌تر از سوی یک جریان رسانه‌ای خاص تولید و در برنامه‌های مختلف ترویج شده است.
هوشمند با اشاره به نمونه‌هایی از انتشار آمار و اطلاعات تأییدنشده در فضای رسانه‌ای، تصریح کرد: برخی جریان‌ها با تکرار مستمر اعداد و آمار، انتشار تصاویر و فهرست اسامی و ارائه روایت‌های مختلف، تلاش می‌کنند یک شبهه را در جامعه تثبیت کنند؛ تداوم این روند می‌تواند اعتماد مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد و حتی افراد فعال را به کنشگرانی منفعل تبدیل کند؛ به‌گونه‌ای که در نهایت، فرد از هرگونه اقدام و مشارکت اجتماعی فاصله بگیرد.
بومی‌سازی آموزش سواد رسانه‌ای نیازمند مشارکت نخبگان و نهادهای فرهنگی است
وی توسعه سواد رسانه‌ای را ضرورتی راهبردی برای جامعه دانست و اظهار کرد: سواد رسانه‌ای تنها ابزار مقابله با جنگ شناختی نیست، اما بدون تردید یکی از مهم‌ترین ابزارهای مقاومت در برابر این جنگ به شمار می‌رود و باید در لایه‌های مختلف جامعه آموزش داده شود و توسعه پیدا کند.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با دعوت از پژوهشگران و استادان برای ورود جدی به عرصه بومی‌سازی سواد رسانه‌ای تأکید کرد و گفت: لازم است مباحث این حوزه بر اساس آموزه‌های اسلامی و فرهنگ ایرانی بازنگری و بازتولید شود؛ چراکه در تعالیم دینی ما، از تأکید بر راستگویی و شناخت منبع پیام تا پرهیز از بدگمانی، تجسس و خبرچینی، اصول ارزشمندی برای مواجهه مسئولانه با اطلاعات و پیام‌های رسانه‌ای وجود دارد.
هوشمند با اشاره به ضرورت توجه به مسئولیت اخلاقی افراد در مصرف و انتشار محتوا افزود: در آموزه‌های دینی، از جمله در تفسیر آیه ۳۶ سوره اسراء، بر مسئولیت انسان در قبال آنچه می‌شنود، می‌بیند و درباره آن آگاهی و شناخت دارد، تأکید شده است؛ بنابراین، مخاطب باید نسبت به محتوایی که دریافت یا منتشر می‌کند، آگاهی و مسئولیت داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: تحقق این هدف نیازمند کنشگری دولت، حاکمیت، نهادهای فرهنگی و آموزشی و همچنین مشارکت جدی نخبگان و پژوهشگران است تا بتوان با طراحی برنامه‌های آموزشی متناسب، توان مقاومت جامعه در برابر عملیات رسانه‌ای دشمن را افزایش داد.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با تأکید بر تداوم جنگ شناختی حتی پس از پایان درگیری‌های نظامی، یادآور شد: ممکن است جنگ در میدان نظامی پایان یافته باشد یا در بازه‌های زمانی مختلف دوباره تکرار شود، اما جنگ در عرصه شناختی و رسانه‌ای همچنان ادامه خواهد داشت و یکی از مهم‌ترین لایه‌های پدافند شناختی، ارتقای سواد رسانه‌ای در جامعه است.
انتهای پیام/
نظر شما