خبرگزاری حوزه | اشاره: ارتباط انسانی در کاملترین شکل خود، ماهیتی تعاملی و دوسویه دارد؛ بدین معنا که دریافتکننده پیام بتواند به پیام دریافتی واکنش نشان دهد تا فرستنده نیز از تفسیر و خوانش مخاطب از پیام خود آگاه شود و بهتناسب، پیام جدیدی در راستای محتوای مقبول پیشین بازتولید کند یا پیامهایی را که تفسیرهای ناخواسته ایجاد کردهاند اصلاح نماید. بدینسان، ارتباط تعاملی به معنای واقعی تحقق مییابد.
فضای رسانهای دیجیتال با فراهمآوردن ابزارهایی چون کامنتگذاری، ریپلای و ریاکشن، امکان این تعامل را بهطور بیسابقهای گسترش داده است. این واکنشها میتوانند در قالب متنی (الفبایی) یا به زبان ایموجیایی صورت پذیرند. از پرکاربردترین ایموجیهای این حوزه، «لایک» و «دیسلایک» هستند. این دو واکنش، بسته به نیّت و نحوه کاربرد، میتوانند در جهت اصلاح یک پیام نادرست یا تأیید و تثبیت یک پیام درست به کار روند؛ همانطور که ممکن است به مواجههای غیرواقعی و صرفاً احساسی از جنس ابراز صمیمیت یا نفرت، یا به نوعی جنگ رسانهای و شناختی و جوسازی منفعتجویانه بدل شوند. از این رو، تبیین هنجارهای اخلاقی استفاده صحیح از این دو ریاکشن، ضرورتی اجتنابناپذیر مینماید.
نوشتار فرارو به تحلیل این دو ایموجی و هنجارهای قرآنی و حدیثی استفاده از آنها در قالب سه پرسش زیر می پردازد:
- لایک و دیسلایک چیستند؟ و چه تفاوتی با رد یا تایید نوشتاری (الفبایی) دارند؟
- کارکردها یعنی استفاده های مثبت و اخلاقی از لایک و دیسلایک چیست؟
- کژکارکردها یعنی استفاده های منفی و غیراخلاقی از لایک و دیسلایک چیست؟
پاسخ هر پرسش در قالب یک مبحث به شرح زیر ارائه می شود:
مبحث اول: تعریف مفهومی لایک و دیسلایک
واژه «لایک» را میتوان به «دوست داشتن» ترجمه کرد، اما دقیقترین معادل آن «پسندیدن و تأیید» است؛ چنان که «دیسلایک» مفهوم متضاد آن را بازمینماید. این دو واکنش معمولاً در قالب ایموجی انجام میشوند، گرچه با عبارات کلامی مانند «تأیید میکنم» یا «قبول ندارم» نیز قابل تحققاند. با این حال، کاربرد متنهای نوشتاری معمولاً زمانی صورت میگیرد که کاربر قصد تحلیل داشته باشد؛ یعنی ارائه دلیل یا شاهد بر رد یا تأیید پیام. در مقابل، لایک و دیسلایک ایموجیایی، واکنشی بدون ارائه دلیل است که میتواند صرفاً عاطفی و هیجانی و فاقد پشتوانه استدلالی باشد.
از منظر فنی، در برخی موارد لایکها در شبکه بهصورت بدهبستان انجام میشوند؛ زیرا الگوریتم اینستاگرام و بسیاری از شبکههای اجتماعی دیگر بهگونهای طراحی شده است که مزایای لایک به هر دو اکانت میرسد. اگر کاربری تمام پستهای یک پیج را لایک کند، «فول لایک» صورت گرفته است؛ همانطور که عکس آن «فول دیسلایک» نامیده میشود. فول لایک، بازدید، توجه و مطرح شدن پیج را افزایش میدهد.
افزون بر این، لایک کردن پستها (و حتی صرف جستجوی مکرر یک مضمون) موجب میشود الگوریتم هوش مصنوعی شبکه، الگویی از علایق کاربر استخراج کند و محتوایی را برای او برگزیند که بیشتر در مجموعه سلایقش قرار میگیرد؛ در نتیجه، کاربر تنها مواردی را مشاهده میکند که به آنها علاقه دارد. این پدیده که در ادبیات علمی به «حباب فیلتر» (Filter Bubble) شهرت یافته، از منظر اخلاقی و شناختی قابل تأمل است.
مبحث دوم: کارکردها یعنی استفاده های مثبت و اخلاقی از لایک و دیسلایک
این دو واکنش دیجیتال، کارکردهای مثبتی به شرح زیر دارند:
- ارشاد و تعلیم (امر به معروف و نهی از منکر): تأیید و برجستهسازی در لایک و رد و نفی در دیسلایک، مصداقی از ارشاد و تعلیم و به بیان دیگر، امر به معروف یا نهی از منکر است. کاربر با رد و نفی محتواهای دروغ، شایعه، جنگ روانی، تهمت، تخریب و هر نوع مضمون غیراخلاقی و بیهوده، مانند یک معلم در ساخت حقیقت و اخلاق و تربیت جامعه نقشآفرینی میکند. قرآن کریم بر لزوم افشاگری در برابر افترا و دروغ و پرهیز از سکوت تأکید کرده و فرموده است مقابل افترا و دروغ سکوت نکنید و افشاگری کنید.[۱] نیز این رفتارها مصداق تواصی به حق (افکار و اندیشه ها و اخبار صحیح) و صبر (رفتار اخلاقی و هنجارهای مثبت) است که سورۀ عصر همه انسانها را در زیان معرفی فرموده مگر مومنانی که خود اهل ایمان و عمل صالح هستند و در ارتباط اجتماعی هم اهل تواصی به حق و صبر هستند. در حدیث است هرکس آموزشی تعالی بخش به انسانی بیاموزد، در اعمال او شریک است بدون اینکه اجر او کاسته شود و همینطور اگر آموزشی گمراه کننده منتشر کند، در عذاب عمل کننده های به آن شریک است بدون کاسته شدن از عذاب آنان.[۲]
- تایید رفتار مثبت، نوعی تشویق و پاداش دهی است که از منظر نظریه های یادگیری اجتماعی و روانشناسی اجتماعی، عامل تحریک بیشتر آنان و ترغیب دیگران است و در این میان مسئولیت مدیران گروه های مجازی بیشتر است. امام علی علیه السلام به مالک اشتر فرمودند: و همواره از آنان (به عنوان تشویق) ستایش کن و کارهای مهمی که انجام دادهاند بر شمار، زیرا یادآوری کارهای ارزشمند آنان، شجاعان را (به سمت تلاش بیشتر) بر میانگیزاند، و ترسوها را به تلاش وا میدارد، انْشاءَاللّٰهُ.[۳]
مبحث سوم: کژکارکردها یعنی استفاده های منفی و غیراخلاقی از لایک و دیسلایک چیست؟
استفاده های نادرست از لایک و دیسلایک، آسیبهایی در روند گفتگوی سالم و کشف حقیقت و مبادلۀ دانایی و احترام متقابل ایجاد می کند که شایسته است کاربران با توجه به این موارد، ارتباط خود را اثربخش و مفید برگزار کنند. مهمترین این کژکارکردها به شرح زیر است:
۳-۱. محوریت خود لایک برای تاییدافزایی با اهداف تبلیغاتی بدون پشتوانه علمی و عقلی: محور قرار دادن ارزش پیام بر اساس صرف لایک یا دیسلایک، رویکردی ناصواب است و حقیقت، صدق و ارزشهای والا باید محور ارزیابی قرار گیرند. این موضوع هم متوجه کاربران است و هم مدیران شبکهها؛ بلکه مدیران باید توجه بیشتری به آن مبذول دارند؛ زیرا محور قرار دادن تأیید و رد مخاطبان، سبب سمتوسو دادن محتوا و صفحه به سمتی میشود که جذب مخاطب بیشتر شود و تولید محتوای مورد علاقه کاربر صورت گیرد و در نتیجه از حقیقت، انصاف و ارزشهای فاخر دوری شود.
۳-۲. تأثیرپذیری از داوری دیگران: لایک یا دیسلایک دیگران، خصوصاً افراد معروف و سلبریتی یا دارندگان مدار علمی یا موقعیت اجتماعی، نباید در تصمیم کاربر برای واکنش تأثیرگذار باشد؛ بلکه کاربر باید محتوای پیام و عملکرد موافقان و مخالفان لایککننده یا دیسلایککننده را با عقل، اخلاق و انصاف بسنجد و مستقلانه تصمیم بگیرد و در صورت وجود شک، از اقدام بپرهیزد تا به یقین برسد. همانطور که امام صادق علیه السلام فرمودند هنگام ورود در هرکار درنگ کن و بررسی کن تا راه ورود و خروجش را بفهمی مبادا در آن بیفتی و سپس پشیمان شوی[۴]. و روایت است توقف هنگام مشتبه شدن حقیقت، بهتر از افتادن در نابودی و رفتار نادرست است.[۵]
۴-۳. واکنشهای هیجانی و گروهی: لایک و دیسلایک مبتنی بر تعصب، اردوکشی، تبادل لایک، همافزایی رفاقتی، همستیزی رقابتی، انتقام ایموجیایی از منتقدین و امثال این رفتارهای هیجانی، فاقد مشروعیت اخلاقی است و باید بر اساس فهم و درک و تأیید و پذیرش یا رد واقعی محتوا صورت گیرد.
۴-۴. استفاده از اکانتهای متعدد و جعلی: استفاده از لایک و دیسلایک با اکانتهای متعدد یا فیک و غیرواقعی، از ترفندهای غیراخلاقی برخی جریانها یا مدیران برای جوسازی و موجآفرینی در راستای به کرسی نشاندن علایق غیرمنطقی است. شایسته است بهجای این روشهای غیراخلاقی که تأثیرشان موقت است، از نیروی بیان، منطق، استدلال، استناد، منبع و مدرک استفاده شود که اثری مانا و پایا دارند.
۳-۵. افراط و تفریط در تأیید (لایک) و نکوهش (دیسلایک): زیادهروی در تأیید یا نکوهش، رفتاری ناصواب است. همانطور که امام علی علیه السلام فرمودند زیادهروی در سرزنش، آتش لجاجت را در فرد روشن میکند[۶]؛ و فرمودند: بپرهیز از این که تکرار کنی سرزنش را زیرا که حرص بر گناه را زیاد میکند (زیرا در اثر تکرارِ سرزنش، قبح آن گناه در نظر فرد از بین میرود و همچنین حیا و شرم او کم میشود و این در حقیقت باعث تحریص او بر آن گناه میشود) و سرزنش کردن را خوار میگرداند (یعنی اثر سرزنش را از بین میبرد و آن را بیفایده و بیتاثیر مینماید).[۷] نیز فرمودند: ستایش بیش از اندازه استحقاق، چاپلوسی است و کمتر از مقدار شایستگی فرد، عجز ناتوانی یا حسد است.[۸] بنابراین، تشویق و تحذیر و رد و تاییدها باید بر محور میانه روی باشد یعنی مضامین معتدل و دور از افراط و تفریط مورد تایید قرار گیرند و افراط و تایید همواره رد شود همانطور که در روایتی در وصف عالمان ربانی فرمودند: هرکس راه میانه را برود روشش را تحسین کرده و او را به نات بشارت می دهند و هرکس افراط و تفریط کند، روشش را نکوهش کرده و او را از زیان و هلاکت برحذر می دارند و بدین سان چراغ تاریکی و راهنمای شبهات هستند.[۹]
۳-۶. روشهای معاملاتی: استفاده از روشهای معاملاتی مانند خرید و فروش لایک یا فالوور، یا بدهبستان کردن (بدون خواندن پستها یا اعتقاد واقعی به آن لایک یا دیسلایک) در تبادل لایک، یعنی تعریف کردن از دیگران تا آنها نیز از شما تعریف کنند، رفتاری غیراخلاقی و مذموم است.
نتیجه گیری
نتایج مقاله در پاسخ به سه پرسش فرعی تحقیق به شرح زیر است:
- لایک و دیسلایک دو واکنش دیجیتالاند که تأیید یا رد یک پیام را بدون ارائه دلیل بیان میکنند و معمولاً در قالب ایموجی انجام میشوند. تفاوت آنها با رد یا تأیید نوشتاری (الفبایی) در این است که متن نوشتاری معمولاً همراه با تحلیل، دلیل و شاهد بر رد یا تأیید پیام است، در حالی که لایک و دیسلایک ایموجیایی واکنشی بدون پشتوانه استدلالیاند و میتوانند صرفاً عاطفی و هیجانی باشند. همین ویژگی، هم امکان سوءاستفاده را افزایش میدهد و هم ضرورت رعایت هنجارهای اخلاقی را دوچندان میکند.
- کارکردهای مثبت این دو واکنش عبارتاند از: نخست، ارشاد و تعلیم؛ بدین معنا که تأیید محتوای درست (لایک) و رد محتوای نادرست (دیسلایک) مصداق امر به معروف و نهی از منکر و تواصی به حق و صبر است و کاربر را در ساخت حقیقت و تربیت جامعه سهیم میکند. دوم، تشویق و پاداشدهی؛ بدین معنا که تأیید رفتار مثبت، عامل تحریک عاملان و ترغیب دیگران به رفتار شایسته است و از منظر نظریههای یادگیری اجتماعی و روانشناسی اجتماعی کارکردی سازنده دارد.
- کژکارکردهای این دو واکنش عبارتاند از: محوریت خود لایک برای تاییدافزایی با اهداف تبلیغاتی بدون پشتوانه علمی و عقلی؛ تأثیرپذیری از داوری دیگران (بهویژه سلبریتیها و صاحبان موقعیت اجتماعی)؛ واکنشهای هیجانی و گروهی مانند تعصب، اردوکشی، تبادل لایک و انتقام ایموجیایی؛ استفاده از اکانتهای متعدد و جعلی برای جوسازی و موجآفرینی؛ افراط و تفریط در تأیید (لایک) و نکوهش (دیسلایک)؛ و بهکارگیری روشهای معاملاتی مانند خرید و فروش لایک و فالوور.
جمعبندی نهایی و پیشنهاد:
از مجموع پاسخهای سهگانه برمیآید که کاربست صحیح لایک و دیسلایک مستلزم رعایت اصولی چون محوریت حقیقت و صدق، استقلال داوری، میانهروی و پرهیز از رفتارهای هیجانی و معاملاتی است. همچنین پیشنهاد میشود این واکنشها همراه با بیان دلیل و ذکر نقاط قوت و ضعف صورت گیرند تا ضمن حفظ سلامت گفتگو و جلوگیری از احساس انزوا و خودکمبینی کاربران، زمینه اصلاح و رشد آنان و ارزیابی منصفانه ناظران فراهم آید و کژکارکردهایی چون تبادل و همافزایی منفی و متعصبانه از میان برداشته شود.
منابع
قرآن کریم
نهج البلاغه
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیة)، ۸جلد، دار الکتب الإسلامیة - تهران، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق.
تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم (مجموعة من کلمات و حکم الإمام علی علیه السلام)، ۱جلد، دار الکتاب الإسلامی - قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۰ ق.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیه و آله، ۱جلد، جامعه مدرسین - قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۴ / ۱۳۶۳ق.
[۱] . النور : ۱۶ وَ لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ ما یَکُونُ لَنا أَنْ نَتَکَلَّمَ بِهذا سُبْحانَکَ هذا بُهْتانٌ عَظیمٌ.
[۲] . عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ عَلَّمَ بَابَ هُدًی فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِکَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْئاً وَ مَنْ عَلَّمَ بَابَ ضَلَالٍ کَانَ عَلَیْهِ مِثْلُ أَوْزَارِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِکَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَیْئاً. (الکافی (ط - الإسلامیة) / ج۱ / ۳۵).
[۳] . وَ واصِلْ فی حُسْنِ الثَّناءِ عَلَیهِم وَ تَعْدیدِ ما اَبْلٰی ذَوُو الْبَلاءِ مِنْهُم فَاِنَّ کَثْرَةَ الذِّکْرِ لِحُسْنِ اَفْعالِهِم تَهُزُّ الشُّجاعَ وَ تُحَرِّضُ النّاکِلَ اِنْ شاءَ اللَّهُ (نهج البلاغه، نامه ۵۳).
[۴] . قِفْ عِنْدَ کُلِّ أَمْرٍ حَتَّی تَعْرِفَ مَدْخَلَهُ مِنْ مَخْرَجِهِ قَبْلَ أَنْ تَقَعَ فِیهِ فَتَنْدَم (تحف العقول، ص ۳۰۴).
[۵] . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ خَیْرٌ مِنَ الِاقْتِحَامِ فِی الْهَلَکَةِ (الکافی، ج ۱، ص ۵۰).
[۶] . الافْراطُ فی الْمَلامَةِ یَشُبُّ نارَ اللِّجاجَةِ (غرر الحکم، ص ۹۴)
[۷] . ایّاکَ انْ تُکَرِّرَ الْعَتَبَ فَاِنَّ ذٰلِکَ یُغْری بِالذَّنَبِ وَ یُهَوِّنُ العَتَبَ (الکافی، ج ۵، ص ۵۳۷).
[۸] . أَلثَّناءُ بِأَکْثَرَ مِنَ الْأِسْتِحْقاقِ مَلَقٌ وَالتَّقْصیرُ عَنِ الْأِسْتِحْقاقِ عَی أَوْ حَسَدٌ (نهج البلاغه، حکمت ۳۵۳).
[۹] . مَنْ أَخَذَ الْقَصْدَ حَمِدُوا إِلَیْهِ طَرِیقَهُ وَ بَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ وَ مَنْ أَخَذَ یَمِیناً وَ شِمَالًا ذَمُّوا إِلَیْهِ الطَّرِیقَ وَ حَذَّرُوهُ مِنَ الْهَلَکَةِ وَ کَانُوا کَذَلِکَ مَصَابِیحَ تِلْکَ الظُّلُمَاتِ وَ أَدِلَّةَ تِلْکَ الشُّبُهَات (نهج البلاغه، حکمت ۲۲۲).










نظر شما