درگفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین سعید معمار منتظرین

وقتی حین سفر چند روزه به اصفهان-که برای مصاحبه با مسؤلان و شخصیت‌های حوزوی رفته بودیم- وارد یکی از مساجد این شهر شدیم، جمعیت زیاد مردم به ویژه جوانان توجه ما را به خود جلب کرد، به طوری که به زحمت برای نماز خواندن جا پیدا کردیم. عجیب‌تر اینکه با پایان نماز، جمعیت تقریبا تغییر نکرد و بیشتر نمازگزاران در مسجد ماندند تا از سخنان یک روحانی میان‌سال استفاده کنند. ما هم که در چند روز حضور خود در اصفهان درباره برنامه مدیران و مسئولان حوزوی برای تربیت طلاب فاضل و توانمند مصاحبه می‌کردیم، فرصت را غنیمت شمردیم تا با یکی از خروجی‌های موفق حوزه به گفت‌وگو بنشینیم.  حاصل گفت‌وگوی مرکز خبر حوزه با حجت الاسلام والمسلمین سعید معمار منتظرین 44 ساله که سابقه تحصیل در حوزه‌های اصفهان و قم و بهره مندی از علمای این دو شهر را دارد در ذیل می‌آید:

حاج آقا، الحمدلله جمعیت خوبی در مسجد حضور داشتند.

- اینها توفیقی از جانب خداوند است، خدا رحمت کند حضرت آیت‌الله بهجت را که می‌فرمودند «ممکن است کسی ثروت زیاد داشته باشد، اما توفیق بخشش نداشته باشد»، بنابراین، توفیق عطیه‌ای الهی است.

 در حال حاضر مشغول چه کارهایی هستید؟

- بیشتر کارم بر پژوهش و مطالعه است و حدود دوازده سال است که موضوع معارف ولایی قرآن کریم را با محوریت زیارت جامعه کبیره، با همکاری چهل نفر از رفقای طلبه پژوهش می‌کنیم.

 آیا این پژوهش‌ها به صورت مکتوب هم خروجی داشته است؟

- با توجه به این که مباحث به صورت سخنرانی بوده، به صورت متن تایپی انجام شده، اما هنوز در معرض چاپ قرار نگرفته است.

برخی فکر می‌کنند که مبلغ نیاز به پژوهش ندارد. نظر شما چیست؟

- تبلیغ، نیازمند امور مختلفی از جمله پژوهش است. دو نکته اساسی در تبلیغ مطرح است، نخست این که مبلغ به چیزی که می‌خواهد برسد و نکته دوم تبیین است، بنابراین، مبلغ باید از مجمل‌گویی اجتناب کند. از خصوصیات شهید مطهری این بود که روی مطلب فکر می‌کردند و  با بیان خوب، فهم آن را واضح می‌کردند. برای نمونه در خصوص هدف از زندگی، هدف و زندگی را جداگانه تعریف می کنند و در ادامه ارتباط بین این دو را ارائه کرده و سپس پاسخ سؤال را می‌دهند؛ این توفیقی بود که خداوند به ایشان عطا کرده بود. لازمه تبیین کردن، مطالعه دقیق پیرامون موضوع و همچنین تفکر درخصوص آن موضوع می‌باشد و چه خوب است پیش از منبر مباحثه صورت گیرد و قبل از هر منبر، توسل به حضرت حجت(عج) انجام شود، زیرا ایشان مرکز هدایت است و یکی از شئون امامت همین هدایت است؛ «وجعلنا منهم ائمه یهدون بامرنا»(سجده/34) تا از آنجا عنایت نباشد، مبلغ هیچ کاری نمی‌تواند انجام دهد. ممکن است اطلاعاتی از محفوظات خود ارائه کند، اما نمی‌تواند تحول ایجاد نماید. اعتقادم این است که توفیق الهی باید پشت فرد باشد و توفیق الهی خیلی بالاتر از تجربه است؛ «الم تعلم اَنّ الله علی کل شی قدیر»؛(بقره/106) خلاصه اینکه در مقابل خدا باید خضوع کرد و اگر کسی بخواهد چیزی بدهد باید چیزی بگیرد؛ وقت سحر باید گرفت و در روز تحویل داد"و مما رزقناهم ینفقون".

همانطور که می‌دانید با بیانات مقام معظم رهبری(مدظله‌العالی)، موضوع تحول در حوزه شتاب گرفته است. به نظر شما چه اقداماتی باید در راستای تحقق فرمایشات ایشان انجام گیرد؟

 ـ مقام معظم رهبری قبل از اینکه فقیه باشند، متفکر عمیق نگر و آینده نگر هستند، بنابراین، با توجه به اینکه بیانات ایشان در تشخیص زمان‌شناسی بسیار موثر است، احتیاج به دقت دارد و نباید ساده از آن گذشت. یعنی احساس می‌کنم ایشان، رادار فکری جامعه اسلامی هستند و دنبال کردن سخنرانی‌های ایشان نوعی اعتدال فکری و سیاسی به‌‌ وجود می‌آورد. شهید مطهری در یکی از تعابیر می‌گویندکه آقای خامنه‌ای یکی از متفکرانی هستند که امید آینده جهان اسلام می‌باشند.

برای تحول باید با توجه به فرمایشات رهبری، گام به گام پیش برویم و ببینیم چه چیزی الآن در حوزه‌ها نیست که چندی پیش در حوزه‌ها بود و توانست منشأ عمل باشد و در تربیت عملی و علمی علما موثر باشد. مرحوم شیخ  انصاری از یک سو اهتمام ویژه‌ای به درس‌های خود داشتند و از سوی دیگر یک‌ بار صبح و یک بار عصر زیارت جامعه کبیره می‌خواندند و نافله شب و  زیارت عاشورا را با همه لعن‌هایش قرائت می‌نمودند و نماز جعفر طیار هم می‌خواندند، اگر به این مسائل توجه کنیم، می‌فهمیم که انجام مستحبات مقدمه بسیار بزرگی برای تقویت توفیقات علمی و عملی است. الآن‌ ما امکانات و وسایل رفاهی داریم، اما جای مستحبات خالی است. در حدیث «قرب نوافل» نگاه کنید، می‌بینید که فرائض، موجب قرب می‌شود، ولی نوافل، موجب محبوبیت انسان در برابر خداوند متعال می‌شود. اگر محبوب خدا شدیم چه اتفاقی می افتد؟ اگر محبوب خدا شدی از در و دیوار برای تو رحمت نازل می شود و دغدغه مشکلات مالی و اقتصادی نخواهی داشت؛ امروز در حوزه علمیه جای انجام مستحباتی که منشأ توفیقات است کم است. می‌گویند مرحوم  مقدس اردبیلی دربارة علامه بحرالعلوم نقل می‌کنند که در نجف اشرف رد می‌شدند، می‌بینند که طلاب قبل از اذان صبح خواب هستند لذا دیگر درس نمی دهند. در جلد هشتم وسایل‌الشیعه آمده که اگر کسی می‌گوید نماز شب می‌خوانم، اما روزی ندارم، او را تکذیب کنید؛ یعنی یا نماز شب نخوانده و یا اینکه روزی دارد و می‌گوید روزی ندارد.

نظر شما درباره تحول علمی در حوزه‌ها چیست؟

- به نظر می‌رسد تحولات علمی در حوزه علمیه احتیاج دارد که تحصیل طلاب را با تفکر همراه کنیم؛ عالم باید حلیمانه تربیت شود چون مشیت خداوند است که العلم و الحلم توامان.

با توجه به فرمایشات رهبری به نظر می‌رسد که باید زحمت فکر کردن در فهم عبارت پایین و در معانی بالا برود. شهید مطهری در مقدمه کتاب داستان راستان نوشته‌اند که کتاب هم باید تفکر شخص خواننده را زیاد کند و هم زحمت تفکر را کاهش بدهد.

تحول در تبلیغ چه مولفه‌هایی باید داشته باشد؟

- نخستین تحول در تبلیغ، تحول در خود مبلغ است، تا زمانی که مبلغ خود را اصلاح نکند، نمی‌تواند تاثیرگذار باشد. گاهی شما می‌خواهید اطلاعاتی را به مخاطب منتقل کنید، این که کاری ندارد، اما باید این کار صورت پذیرد که وقتی مبلغ بین مردم راه برود، مردم بگویند که دین خدا حق است؛ بر همین اساس باید تحول در مبلغ صورت بگیرد.

مبلغ باید چه ویژگی‌ای داشته باشد؟

- خدای متعال در قرآن تاکید می‌کند که مبلغ باید دارای خشیت باشد.‌خشیت یعنی اینکه باید از یک طرف خائف و از طرف دیگر راجی باشد و این حاصل نمی‌شود، مگر با علم بالله چون «انّما یخشی الله من عباده العلماء»(فاطر/28).

مرحوم آیت‌الله اراکی درباره امام(ره) می‌گفتند: اگر آقای خمینی در عاشورا بودند، تعداد اصحاب امام حسین  73 نفر می‌شد، چون ایشان قیامت را باور کرده بودند. برای همین، ابتدا باید تحول در مبلغ به وجود آید؛ مبلغ باید بداند که در محضر خداوند سخن می‌گوید.

این تحول چگونه به وجود می‌آید؟

- برای این کار باید در ابتدا،‌ شخص محاسبه نفس داشته و در ادامه با کتب اخلاقی همچون معراج‌السعاده مرحوم نراقی مانوس باشد که البته حوزه باید این زمینه را فراهم کند. امروز جلسات تذکرمان کم است؛ مرحوم شیخ انصاری فرمودند که کتاب معراج السعاده باید بالشت زیر سر طلاب باشد و الان جای چنین کتاب‌هایی در حوزه خالی است. چون از نفسی پاک بوده و بسیار اثر گذار است، از همین رو مرحوم نراقی این کتاب را فارسی نوشته‌اند.

 علاوه بر مبلغ چه تحولات دیگری در تبلیغ باید ایجاد شود؟

- ما احتیاج داریم که انسان را بشناسیم؛ شما می‌خواهید برای انسان تبلیغ کنید و تا انسان را نشناسید موفق نمی‌شوید. شهید مطهری با بهره‌مندی از آیات قرآن تاکید دارند که بقای یک شئ مساوی با نیاز به آن شی و عدم بقای یک شی مساوی با عدم نیاز به آن شی است. امیر مؤمنان(ع) می‌فرمایند: "من جهل نفسه کان بغیر نفسه»؛  کسی که خود را نمی‌شناسد نسبت به غیر خود جاهل‌تر است. بعد از شناخت انسان، شناخت زمان ضروری است؛ باید بدانیم که در چه عصری زندگی می کنیم؟ به تعبیری، عصر الکترونیک است، اما، با توجه به معارف دینی می‌‌گوییم: «عصر غیبت امام زمان(عج) است». مطلب سوم این است که ببینیم انسان در این عصر به چه چیزی احتیاج دارد. انس با آثار شهید مطهری برای درک این سه بخش که عرض کردم، کمک زیادی به طلاب می‌کند. مجموعه آثار شهید مطهری، امور تبلیغی را تسریع می‌بخشد؛ ایشان دین را به صورت سیستماتیک بررسی کرده‌اند، یعنی دنبال این نبودند که به صورت تفننی کتاب بنویسند و دنبال این نبوده اند که هر از چند گاهی جایی از اسلام را بگیرند و کتاب بنویسند. ایشان به دنبال آن بودند که اثبات کنند اسلام یک مجموعه است به خاطر اینکه انسان یک مجموعه است، هر بخشی از اسلام، بخشی از وجود انسان را می‌تواند شکوفا کند، برای نمونه ایشان مبنایی دارند و می‌فرمایند که اسلام یک کل تجزیه ناپذیر است، لذا هیچ چیز آن نمی‌‌تواند جای چیز دیگری را بگیرد، نماز شب نمی‌تواند جای روزه را بگیرد، روزه نمی‌تواند جای ازدواج را بگیرد، ازدواج نمی‌تواند جای فعالیت سیاسی را بگیرد، فعالیت سیاسی نمی‌تواند جای تحصیل در حوزه را بگیرد؛ وقتی فرد جایگاه این مسائل را فهمید آن موقع اعتدال، میوه این عمل می‌شود. حال اگر طلبه نمی‌تواند وارد کل شود، می‌تواند از کارشناس آن استفاده کند. آثار شهید مطهری شرح یک‌دیگر است؛ ایشان کتابی به نام  انسان و سرنوشت دارند که سال 1345 آن را نوشته‌اند و در مقدمه آورده‌اند که بیست سال علل انحطاط مسلمانان را مورد پژوهش قرار می‌دهد و 27 دلیل برای انحطاط مسلمانان بیان کرده اند. همچنین یکی از کتاب‌های ایشان، داستان راستان است که در سال1337، یعنی زمان پژوهش ایشان درباره انحطاط مسلمانان نوشته شد و می‌بینید که تمامی 125 داستان از نظر موضوعی به 27 موضوع تقسیم می‌شود. طلابی که می‌خواهند در تبلیغ کار کنند، از آثار شهید مطهری شروع نمایند؛ از آنجا که افکار ایشان تنزیلی از تفسیر المیزان علامه طباطبایی است، طلبه باید پس از مطالعه آثار شهید مطهری به المیزان علامه مراجعه کند تا بتواند دنیای المیزان را کشف کند. خدا می‌داند که این کتاب چه ذخیره عمیقی در تحصیل معارف ناب است؛ برای نمونه امروز در پاسخگویی به شبهات وهابیت و اهل تسنن جواب‌های سطحی داده می‌شود، اما المیزان در این زمینه به صورت جدی وارد میدان شده است، چون مقابله‌‌ای با «تفسیر المنار رشید رضا» از علمای اهل سنت است. مرحوم علامه افکار ناب شیعه را از طریق این تفسیر به جهان اسلام منتقل کرده‌اند. علامه محمد جواد مغنیه می‌گوید: از وقتی که المیزان به دست من رسید، کتابخانه من تعطیل شد. شهید مطهری در کتاب حق و باطل می‌گویند: از اول اسلام تا به امروز تفسیری مثل المیزان نوشته نشده است. من با مثالی، کاربرد عالی روش تفسیری مرحوم علامه را توضیح می‌دهم؛ عده‌ای از اهل سنت عموی حضرت ابراهیم(ع) را که در قرآن آمده است، پدر حضرت ابراهیم(ع) می‌دانند، به دلیل اینکه قرآن فرموده است «اذ قال ابراهیم لابیه آزر أتتخذ اصناماً آلهةً»(انعام/74) فقط کافی است با روش المیزان دو آیه را ببینیم؛ وقتی می گوید"و بالوالدین احسانا" و اینکه به والدین "اف" نگویید؛ سپس حضرت ابراهیم(ع) در سوره انبیاء می‌گوید "اف لکم"  به کی می‌‌گوید؟ به "اب"خود می‌گوید؟ پس معلوم می شود که "اب" غیر از والد است.

با توجه به زمان فعلی، نحوه ارائه مطلب در تبلیغ چگونه باید باشد؟

- با تأثیراتی که رایانه، اینترنت، صدا و سیما و ماهواره دارد، ارتباط چهره به چهره و تبلیغ حضوری نباید تعطیل شود، زیرا در این شیوه از تبلیغ، تمام حالات به مخاطب منتقل می‌شود. در عین حال هر یک از مواردی که عنوان شد، دارای مقداری از تاثیرگذاری است که باید از آن استفاده شود.

 دیدگاه شما درباره منبر چیست؟

- منبر، تنها محل انتقال اطلاعات نیست، اما خیلی مهم است. شخصی که تبلیغ می‌کند نباید خود را تبلیغ نماید، بلکه دین را تبلیغ کند. نخستین مبلغ جهان اسلام، رسول خدا(ص) هستند. خدای‌تعالی در سوره یوسف آیه 108 خطاب به پیامبر می‌‌فرماید: «قل هذه سبیلی ادعوا الی الله علی بصیرةٍ.

 مبلغان در برابر مخاطبان چه ظرافت‌هایی را باید به کار ببندند؟

- هر چه مبلغ هم از نظر علمی و عملی در حد نسبی، متعادل قرار گیرد، اثرگذارتر خواهد شد. باید افراد را در خودمان نگه نداریم، بلکه آنها را با میزان اصلی، یعنی قرآن و عترت گره بزنیم.

 سامانه اعزام مبلغ داخل کشور را چگونه می‌بینید و آفت‌هایش چیست؟

- ارتباط زیادی با مراکز اعزام مبلغ ندارم، منتها باید تدبیری اندیشید تا افراد در شهرها و روستاهای خودشان تبلیغ کنند. اگر آیه شریفه "نفر" که در سوره مبارکه توبه آمده در حوزه‌ها احیا می‌شد، بسیاری از نیازهای تبلیغی کشور واقعا بر طرف می‌شد. الآن طلبه‌هایی در قم وجود دارند که برای تبلیغ به روستاهای خود نمی‌روند، در حالی که آن روستا، فاقد مبلغ است. آیت‌الله جوادی آملی دهه محرم به آمل می‌روند چون می‌خواهند عملشان بر اساس قرآن باشد.

 نظر شما درباره تبلیغ گروهی چیست؟

- این کار که در حال انجام می‌شود، بسیار موفق است؛ "یدالله مع الجماعة" هر گاه جمع می‌شویم تفرد می رود؛ تفرد از ویژگی های خدا است.

 تبلیغ در اصفهان با چه دشورای‌هایی همراه است؟

- چون هیچ وقت به دشواری فکر نمی‌کنم، در این باره زیاد فکر نکرده‌ام و همواره می‌گویم که مشکلات با دعا و توسل به اهل‌‌بیت(ع) حل می شود. همچنین باید در تعابیری که به کار می‌بریم، دقت کنیم؛ هشت سال پیش، در یک سخنرانی‌ به ضرورت معرفت امام عصر(عج) اشاره کردم و در آخر گفتم که برای عده‌‌ای غیبت و ظهور یکی شده است، اما تقیه می‌کنند. تعبیر تقیه در اینجا اشتباه است و باید از واژه کتمان استفاده می‌کردم.

 در کارهای تبلیغی بیش‌تر از چه کسی الگو می‌گیرید؟

- اعتقاد دارم که شهید مطهری خصوصی نیست، بلکه عمومی است، به ویژه با سفارشاتی که رهبر بزرگوار انقلاب دارند، به نظر می‌رسد که هر طلبه‌ای برای تبلیغ، باید یک دور کتاب‌ها و آثار شهید مطهری را با دقت بخواند.

 ارتباط مبلغان جوان با علما چقدر ضرورت دارد؟

- ما یا باید خود سرچشمه‌ای جوشان شویم که مرتب بجوشیم و یا به سرچشمه‌ای جوشان وصل شویم. روایاتی داریم که مؤمن، حکم آب جاری را دارد نه آب راکد، ارتباط ما با علما، مراجع، مفسران، پژوهشگران و افرادی که اهل تفکر و نوآوری هستند، مانند آیت‌الله جوادی آملی خیلی موثر است. البته همه اینها به برکت ارتباط با پروردگار عالم و توسل به حضرات اهل بیت(ع) و مخصوصا چهار وجود مبارک یعنی صدیقه طاهره(س)، حضرت اباعبدالله(ع)، حضرت رضا(ع) و امام عصر(عج) در کارهای تبلیغی بسیار نافع است. آیت‌الله بهاء‌الدینی فرموده‌اند که هر توسلی پیدا می‌کنیم تا به امضای صدیقه طاهره(س) نرسد، مورد رضای حق قرار نمی‌گیرد.

گفت و گو:حسن صدرایی عارف