«درخشش چهره» در قیامت، از جمله آثار کسب حلال است

حجت الاسلام و المسلمین محمد ابراهیم ادبی از مبلّغان شهرستان آمل در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری با اشاره به نامگذاری امسال به «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» اظهار داشت: نامگذاری امسال از سوی رهبر سوم انقلاب حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای (مدّ ظلّه) در راستای نامگذاری سال های متمادی از سوی رهبر شهید انقلاب (قدّس سرّه) است که در راستای مباحث اقتصادی است و حکایت از اهمیت این موضوع در نگاه امام شهید دیروز، و رهبر عزیز امروز است. توجه به «اقتصاد» و «کسب حلال» در روزهای تاریخی نبرد ایران اسلامی با استکبار جهانی، هم دشوارتر است و هم از اهمیت بالاتری برخوردار می باشد؛ و قطعا برکات کسب حلال در این ایام نسبت به روزهای عادی، صد چندان است.

پاکترین کسب ها

وی با اشاره به روایات فراوان از اهل بیت (ع) حول محور اقتصاد و کسب و کار، خاطرنشان کرد: رسول خدا (ص) درباره مؤمنی که در پی کسب پاک باشد، چنین دعا کرد: خدا رحمت کند مؤمنی را که پاکیزه کسب کند «فَرَحِمَ اللهُ مُؤْمِناً کَسَبَ طَیِّباً» (الفقیه، ج ۳، ص ۱۶۷) همچنین فرمود: بهترین کسب ها، کسب دست کارگر است؛ اگر درست و خیرخواهانه باشد «خَیْرُ الْکَسْبِ کَسْبُ یَدِ الْعَامِلِ إِذَا نَصَحَ» (الجامع الصغیر، ج ۱، ص ۶۲۱).

کارشناس دینی بیان کرد: در روایتی نبوی (ص) می خوانیم: پاکیزه ترین مالی که انسان صرف می کند، آن است که از دست رنج خودش باشد. «أَطْیَبُ مَا أَکَلَ الرَّجُلُ مِنْ کَسْبِهِ» (مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۹) رسول خدا (ص) فرمود: خردمند را نشاید که جز به سه کار اشتغال ورزد: اصلاح امور معاش یا گام برداشتن برای آخرت یا لذت بردن از کاری که حرام نیست «لَیْـسَ یَنْبَـغِی لِلْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ شَاخِصاً إِلَّا فِی ثَلاثٍ: مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ خُطْوَةٍ لِمَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ» (تحف العقول، ص ۱)؛ وَ عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ لا یَکُونَ ظَاعِناً إِلَّا فِی ثَلاثٍ: تَزَوُّدٍ لِمَعَادٍ أَوْ مرمّة لِمَعَاشٍ أَوْ لَذَّةٍ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ» (الأمالی، طوسی، ص ۵۴۰)؛ حضرت (ص) در کلامی دیگر فرمود: بهترین درآمدها سود حاصل از معامله نیکو و پاک است. «أَطْیَبُ الْکَسْبِ ... کُلُّ بَیْعٍ مَبْرُورٍ» (الجامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۷۰)

زمان مناسب کسب

حجت الاسلام و المسلمین ادبی ابراز داشت: رسول خدا (ص) فرمود: بامدادان به کار پرداختن برکت آور است و همه نعمت ها به ویژه روزی را بیفزاید «الْبُکُورُ مُبَارَکٌ یَزِیدُ فِی جَمِیعِ النِّعَمِ خُصُوصاً فِی الرِّزْقِ» (بحار الأنوار، ج ۷۳، ص ۳۱۸)؛ همچنین فرمود: صبحگاهان در پی نیازمندی هایتان بروید؛ چرا که آسان به دست می آید . . . و خیر را نزد خوب رویان بجویید. «بَاکِرُوا بِالْحَوَائِجِ، فَإِنَّهَا مُیَسَّرَةٌ ... وَ اطْلُبُوا الْخَیْرَ عِنْدَ حِسَانِ الْوُجُوه» (کتاب الخصال، ص ۳۹۴)

وی افزود: امیرمؤمنان (ع) فرمود: صبحگاهان در پی روزی رفتن روزی را افزون کند. «أَ لا أُنَبِّئُکُمْ بَعْدَ ذَلِکَ بِمَا یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ؟ ... الْبُکُورُ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ» (کتاب الخصال، ص ۵۰۵) در روایتی از امام صادق (ع) می خوانیم: جدیت و تلاش کنید! هرگاه نماز صبح گزاردید، صبحگاهان در پی روزی روید و حلال کسب کنید، تا خدای بزرگ روزیتان دهد و در کسب آن یاریتان رساند. «فَعَلَیْکُمْ بِالْجِدِّ وَ الاجْتِهَادِ وَ إِذَا صَلَّیْتُمُ الصُّبْحَ وَ انْصَرَفْتُمْ فَبَکِّرُوا فِی طَلَبِ الرِّزْقِ وَ اطْلُبُوا الْحَلالَ، فَإِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ سَیَرْزُقُکُمْ وَ یُعِینُکُمْ عَلَیْهِ» (الکافی، ج ۵، ص ۷۸ ـ ۷۹)

لزوم کسب حلال و فضیلت آن

حجت الاسلام و المسلمین محمد ابراهیم ادبی با اشاره به اهمیت کسب حلال، اظهار داشت: رسول خدا (ص) فرمود: کسب حلال بر هر آقا و خانم مسلمانی واجب است؛ «طَلَبُ الْحَلالِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ» (جامع الأخبار، ص ۱۳۹). پیامبر خدا (ص) در کلامی دیگر فرمود: عبادت ده جزء دارد که نُه جزء آن در کسب حلال است (جامع الأخبار، ص ۱۳۹)؛ و نیز فرمود: تحمل سختی در راه کسب حلال برای خانم و فرزند پرده نشین، نزد خدا از یک سال ضربت پیوسته شمشیر در رکاب امام عادل برتر است. (تاریخ مدینة دمشق، ج ۵۴، ص ۳۱۲)

وی افزود: در روایتی به نقل امام صادق (ع) می خوانیم که امیرمؤمنان علی (ع) در شدت گرما در روز برای انجام کارهایش از خانه بیرون می رفت و با اینکه خدمت کارانی برای رفع نیاز داشت، می خواست خدا او را در حالی ببیند که برای درآمد حلال، خود را به زحمت افکنده است. «کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (ع) یَخْرُجُ فِی الْهَاجِرَةِ فِی الْحَاجَةِ قَدْ کُفِیهَا یُرِیدُ أَنْ یَرَاهُ اللهُ تعالی یُتْعِبُ نَفْسَهُ فِی طَلَبِ الْحَلالِ». (الفقیه، ج ۳، ص ۱۶۳) حضرت امام صادق (ع) فرمود: می خواهم خدا مرا در حالی ببیند که روزم را در پی کسب حلال به سر می برم . آیا نشنیده ای سخن خدا را که فرموده است: هرگاه نماز به فرجام خود رسید، در زمین پراکنده شوید و از فضل و احسان خدا بجویید «إِنِّی لَأَرْکَبُ فِی الْحَاجَةِ الَّتِی کَفَاهَا اللهُ، مَا أَرْکَبُ فِیهَا إِلَّا الْتِمَاسَ أَنْ یَـرَانِیَ اللهُ أُضْحِی فِی طَلَبِ الْحَلَالِ. أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللهِ عَزَّ وَ جَلّ: «فَاِذا قُضِیَتِ الصَّلوٰةُ فَانتَشِروا فِی الاَرضِ و ابتَغوا مِن فَضلِ الله» (عدّة الداعی، ص ۹۱).همچنین گفت: دوست دارم خدای بزرگ مرا در حالی ببیند که با دستان خودم کار می کنم و با زحمت روزی حلال می طلبم. «فَإِنِّی أَشْتَهِی أَنْ یَـرَانِیَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْمَلُ بِیَدِی وَ أَطْلُبُ الْحَلالَ فِی أَذَی نَفْسِی» (الفقیه، ج ۳، ص ۱۶۳)

کارشناس دینی ابراز داشت: رسول خدا (ص) فرمود: کسی که در راه کسب روزی حلال برای خانواده اش بکوشد، مانند مجاهد در راه خداست. «الْکَادُّ عَلَی عِیَالِهِ مِنْ حَلالٍ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ الله» (الفقیه، ج ۳، ص ۱۶۸). امام صادق (ع) فرمود: هرگاه مرد برای رفع تنگ دستی و تأمین هزینه خود و خانواده اش کار کند و در پی حرام نباشد، مانند مجاهد در راه خداست. «إِذَا کَانَ الرَّجُلُ مُعْسِراً فَیَعْمَلُ بِقَدْرِ مَا یَقُوتُ بِهِ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ وَ لا یَطْلُبُ حَرَاماً فَهُوَ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللهِ» (الکافی، ج ۵، ص ۸۸)

وی بیان کرد: در کتاب شریف کافی از امام صادق (ع) روایت شده است که حضرت (ع) یکی از خادمان خود به نام «مصادف» را خواست و هزار دینار به او داد و فرمود: برای رفتن به سفر تجاری به مصر آماده شو؛ زیرا هزینه زندگی فراوان شده است. او نیز متاعی را آماده و همراه بازرگانان به سمت مصر حرکت کرد. نزدیک شهر با گروهی که از مصر بیرون آمده بودند روبه رو شده و از وضع بازارِ متاع خویش پرسیدند. آنان گفتند که در مصر نیاز فراوانی به این متاع (کالای مورد نیاز همگان) هست. آنان با شنیدن این سخن هم سوگند و هم پیمان شدند که به کمتر از یک دینار سود برای هر دینار داد و ستد نکنند. مصادف پس از فروش متاع و بازگشت به مدینه به محضر امام صادق (ع) رسید و دو کیسه همراه خود (هریک حاوی هزار دینار) را تقدیم داشت و گفت: این، سرمایه و آن نیز، سود آن است. امام صادق (ع) پرسیدند: چه سود بسیاری! چه کرده ای؟ او نیز از سوگند و پیمان همراهان خویش خبر داد. امام (ع) فرمود: سبحان الله! به زیان مسلمانان سوگند یاد می کنید که در برابر هر دینار یک دینار سود ببرید؟! سپس یکی از کیسه ها را برداشت و فرمود: این، سرمایه من است. ما نیازی به اینگونه سود ها نداریم؛ سپس فرمود: ای مصادف چکاچک شمشیرها از کسب روزی حلال آسان تر است. «دَعَا أَبُو عَبْدِاللهِ (ع) مَوْلًی لَهُ یُقَالُ لَهُ مُصَادِفٌ، فَأَعْطَاهُ أَلْفَ دِینَارٍ وَ قَالَ لَهُ: تَجَهَّزْ حَتَّی تَخْرُجَ إِلَی مِصْرَ، فَإِنَّ عِیَالِی قَدْ کَثُرُوا . قَالَ: فَتَجَهَّز َ بِمَتَاعٍ وَ خَرَجَ مَعَ التُّجَّارِ إِلَی مِصْرَ، فَلَمَّا دَنَوْا مِنْ مِصْرَ اسْتَقْبَلَتْهُمْ قَافِلَةٌ خَارِجَةٌ مِنْ مِصْرَ فَسَأَلُوهُمْ عَنِ الْمَتَاعِ الَّذِی مَعَهُمْ مَا حَالُهُ فِی الْمَدِینَةِ وَ کَانَ مَتَاعَ الْعَامَّةِ، فَأَخْبَر ُوهُمْ أَنَّهُ لَیْسَ بِمِصْرَ مِنْهُ شَیْ ءٌ، فَتَحَالَفُوا وَ تَعَاقَدُوا عَلَی أَنْ لا یَنْقُصُوا مَتَاعَهُمْ مِنْ رِبْحِ الدِّینَارِ دِینَاراً، فَلَمَّا قَبَضُوا أَمْوَالَهُمْ وَ انْصَرَفُوا إِلَی الْمَدِینَةِ فَدَخَلَ مُصَادِفٌ عَلَی أَبِی عَبْدِاللهِ (ع) وَ مَعَهُ کِیسَانِ فِی کُلِّ وَاحِدٍ أَلْفُ دِینَارٍ، فَقَالَ: جُعِلْتُ فِدَاکَ هَذَا رَأْسُ الْمَالِ وَ هَذَا الآخَرُ رِبْحٌ، فَقَالَ: إِنَّ هَذَا الرِّبْحَ کَثِیرٌ وَ لَکِنْ مَا صَنَعْتَهُ فِی الْمَتَاعِ؟ فَحَدَّثَهُ کَیْفَ صَنَعُوا وَ کَیْفَ تَحَالَفُوا، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللهِ! تَحْلِفُونَ عَلَی قَوْمٍ مُسْلِمِینَ أَلَّا تَبِیعُوهُمْ إِلَّا رِبْحَ الدِّینَارِ دِینَاراً، ثُمَّ أَخَذَ أَحَدَ الْکِیسَیْنِ، فَقَالَ: هَذَا رَأْسُ مَالِی وَ لا حَاجَةَ لَنَا فِی هَذَا الرِّبْحِ، ثُمَّ قَالَ: یَا مُصَادِفُ! مُجَادَلَةُ السُّیُوفِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ الْحَلالِ» (الکافی، ج ۵، ص ۱۶۱ ـ ۱۶۲)

شروط کسب حلال

حجت الاسلام و المسلمین محمد ابراهیم ادبی اظهار داشت: رسول خدا (ص) می فرماید: هرکس [ در داد و ستد ] چهار چیز را رعایت کند، کسبش پاک باشد: هنگام خرید عیب نگذارد، هنگام فروش نستاید، فریب ندهد و در میان داد و ستد سوگند یاد نکند. «أَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ فَقَدْ طَابَ مَکْسَبُهُ: إِذَا اشْتَرَی لَمْ یَعِبْ وَ إِذَا بَاعَ لَمْ یَحْمَدْ وَ لا یُدَلِّسُ وَ فِیمَا بَیْنَ ذَلِکَ لا یَحْلِفُ» (الکافی، ج ۵، ص ۱۵۳)

آثار کسب حلال

کارشناس دینی ابراز داشت: در روایات ما نسبت به کسب حلال، آثار و برکاتی بیان شده است. یکی از آثار آن، «محافظت الهی» است. در حدیث معراج آمده است: ای احمد! ... اگر خوردنی و نوشیدنی تو پاک و حلال باشد، در حفظ و پناه من خواهی بود. «یَا أَحْمَدُ! ... فَإِنْ أُطِیبَ مَطْعَمُکَ وَ مَشْرَبُکَ فَأَنْتَ فِی حِفْظِی وَ کَنَفِی» (ارشاد القلوب، ص ۲۰۳).

وی افزود: یکی دیگر از آثار کسب حلال، «قبولی عبادات» است. رسول خدا (ص) فرمود: کسی که از راه حرام مالی کسب کند، خدا صدقه، برده آزاد کردن، حج و عمره او را نمی پذیرد. «وَ مَنِ اکْتَسَبَ مَالاً حَرَاماً لَمْ یَقْبَلِ اللهُ مِنْهُ صَدَقَةً وَ لا عِتْقاً وَ لا حَجّاً وَ لا اعْتِمَاراً» (ثواب الأعمال، ص ۲۸۳)

حجت الاسلام و المسلمین ادبی با اشاره به «اجابت دعا» به عنوان یکی دیگر از آثار کسب حلال، خاطرنشان کرد: مردی از رسول خدا (ص) تقاضا کرد تا از خدا بخواهد دعایش پذیرفته شود . آن حضرت فرمود: اگر خواستی دعای تو مستجاب شود ( هرچند به وسیله دعای پیامبر (ص) )، کسب خود را پاک و حلال کن. «رُوِیَ أَنَّ رَجُلاً أَتَی النَّبِیَّ (ص) فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللهِ! ادْعُ اللهَ أَنْ یَسْتَجِیبَ دُعَائِی، فَقَالَ (ص): إِن أَرَدْتَ ذَلِکَ فَأَطِبْ کَسْبَکَ» (الدعوات، ص ۲۴) امام صادق (ع) فرمود: هرکه می خواهد با پذیرش دعایش شادمان شود، راه کسب خویش را پاکیزه سازد. «مَنْ سَرَّهُ أَنْ یُسْتَجَابَ لَهُ دَعْوَتُهُ فَلْیُطِبْ مَکْسَبَهُ» ( الکافی، ج ۲، ص ۴۸۶)

وی افزود: یکی دیگر از آثار کسب حلال، «صدقه بودن» است. امام صادق (ع) می فرماید: امام سجاد (ع) هنگام صبح در پی روزی بیرون می رفت . پرسیدند: ای فرزند رسول خدا! کجا می روی؟ پاسخ دادند: می روم تا برای خانواده ام صدقه گرد آورم . پرسیدند: آیا به خانواده ات صدقه می دهی؟ فرمود: هر که حلال کسب کند، از سوی خدای بزرگ صدقه به شمار می آید. «کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ (ع) إِذَا أَصْبَحَ خَرَجَ غَادِیاً فِی طَلَبِ الرِّزْقِ، فَقِیلَ لَهُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ! أَیْنَ تَذْهَبُ؟ فَقَالَ: أَتَصَدَّقُ لِعِیَالِی . قِیلَ لَهُ: أَ تَتَصَدَّقُ؟ قَالَ: مَنْ طَلَبَ الْحَلالَ فَهُوَ مِنَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقَةٌ عَلَیْه» (الکافی، ج ۴، ص ۱۲)

مبلّغ شهرستان آمل بیان کرد: یکی دیگر از آثار، «همراهی با پیامبران در قیامت» است. رسول خدا (ص) فرمود: هر کس از راه حلال کسب کند و با آن خویشتن را از مردم بی نیاز و خانواده و فرزندانش را تأمین کند، روز قیامت با پیامبران و صدّیقان محشور گردد. «مَنْ طَلَبَ مَکْسَبَةً مِنْ بَابِ الْحَلَالِ، یَکُفُّ بِهَا وَجْهَهُ عَنْ مَسْأَلَةِ النَّاسِ وَ وُلْدِهِ وَ عِیَالِهِ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ النَّبِیّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ» (تاریخ بغداد، ج ۸، ص ۱۶۴)

وی اظهار داشت: «درخشش چهره در قیامت» یکی دیگر از آثار کسب حلال است. رسول خدا (ص) فرمود: کسی که در پی کسب حلال باشد تا آبرویش را حفظ کند و به دیگران نیازی نداشته باشد، روز قیامت در حالی می آید که چهره اش بسان ماه شب چهاردهم می درخشد. «مَنْ طَلَبَ الدُّنْیَا حَلالاً ... إسْتِعْفَافًا عَن الْمَسأَلَةِ وَ صِیانَةً لِنَفْسِه جَاءَ یَومَ القِیامَةِ وَوَجْهُهُ کَالْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ» (تنبیه الخواطر و نزهة النواظر، ج ۱، ص ۱۵۳؛ بحار الأنوار، ج ۷۰، ص ۲۸)

حجت الاسلام و المسلمین ادبی با اشاره به اینکه «کفاره گناهان بودن» به عنوان یکی دیگر از آثار کسب حلال، خاطرنشان کرد: رسول خدا (ص) فرمود: برخی گناهان را نماز و روزه کفاره نباشد . پرسیدند: ای رسول خدا! پس کفاره آنها چیست؟ فرمود: تحمل رنج و اندوه در راه کسب معاش. «إِنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوباً لا یُکَفِّرُهَا صَلاةٌ وَ لا صَوْمٌ . قِیلَ: یَا رَسُولَ اللهِ! فَمَا یُکَفِّرُهَا؟ قَالَ: اَلْهُمُومُ فِی طَلَبِ الْمَعِیشَةِ» (الدعوات، ص ۵۶) راوی می گوید: روزی در گرمای شدید تابستان در یکی از کوچه های مدینه با امام صادق (ع) روبه رو شدم و عرض کردم: فدایت شوم! تو در حالی که نزد خدا چنان مقامی داری و از خویشان رسول خدایی، چرا در چنین روزی این گونه خود را به زحمت افکنده ای؟ فرمود: ای عبدالاعلی! برای کسب روزی بیرون آمدم تا از کسانی مانند تو بی نیاز شوم. «یَا عَبْدَ الأَعْلَی! خَرَجْتُ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ لِأَسْتَغْنِیَ عَنْ مِثْلِکَ» (الکافی، ج ۵، ص ۷۴)