به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، نشست تخصصی «فقه و حقوق جمعیت و خانواده» از سلسله نشست های همایش بین المللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکل دهی جوامع آینده» که ۲۵ شهرویور ۱۴۰۵ به همت دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام برگزار شد.
در این نشست حجت الاسلام و المسلمین محمدرضا زیبایی نژاد در رابطه با تحولات جمعیتی و الگوهای مواجهه فقه راهبردی عنوان کرد: سیاستهایی که تاکنون برای تحدید یا گسترش جمعیت اتخاذ شده با اشکالاتی همراه بوده است.
تفاوت فقه فردی با فقه حکمرانی
وی با تمایز میان فقه فردی و فقه حکمرانی تصریح کرد: فقه حکمرانی، دانشِ راهبری جامعه اسلامی است. در فقه ممکن است حکم یک مسئله در مقیاس خرد با مقیاس کلان متفاوت باشد. بهطور مثال تصمیم یک خانواده برای نداشتن فرزند در سطح فردی یک حکم دارد، اما وقتی این موضوع در الگوی کلان اجتماعی مطرح میشود، ماهیت مسئله تغییر میکند.
رئیس پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: امام راحل (ره) در کتاب تحریرالوسیله آورده اند که مشروعیت مداخله ولی در شئونات اجتماعی وابسته به مصلحت جامعه است و در صورت احراز مصحلت می تواند در مصحلت فردی مداخله کند.
وی اضافه کرد: اگر احراز مصلحت شرط باشد، احکام از پنج عنوان تکلیفی به سه قسمِ واجب، حرام و دارای رجحان تقسیم میشوند؛ به این معنا که مداخله حاکمیت در یک امر یا واجب است، یا حرام و یا دارای برتری (رجحان) است.
رئیس پژوهشکده زن و خانواده بیان کرد: در ادبیات مدرن، مأموریت حکومت تنها ایجاد نظم اجتماعی است، اما در نگاه دینی اگرچه نظم وظیفه حکومت است اما وظیفه اصلی محسوب نمیشود. وظیفه بنیادین حاکمیت اسلامی راهبری جامعه به سمت رستگاری است که به عبارت دیگر تربیت در مقیاس کلان محسوب می شود. در این دیدگاه حاکمیت موظف است ساختارهایی در خدمت رشد معنویت، معرفت و تقوا ایجاد کند.
تصمیم گیری برای جمعیت در دهه ۷۰ با عقلانیت بیگانه
وی تاکید کرد: نمی توان ارزش ها را از جای دیگر گرفت و انتظار داشته باشیم با فقه مدیریت کنیم، زیرا باعث مساله و مشکل می شود. برای مثال در دهه ۷۰ نسبت به افزایش جمعیت احساس خطر شد و تصمیم هایی در رابطه با تحدید جمعیت گرفته شد با عقلانیت بیگانه نسبت به آن نگاه شد.
رئیس پژوهشکده زن و خانواده اظهار کرد: هر میدانی مسائل متناسب با خود را تولید میکند. اگر چیزی در عقلانیت فردگرا مساله باشد ممکن است در عقلانیت توحیدی راه حل باشد. مثلا در عقلانیت فردگرا، حجاب یک مسئله و چالش تلقی میشود، اما در عقلانیت توحیدی حجاب خود یک راه حل است یا در موضوع جمعیت نیز یک کشور غیردینی ممکن است صرفاً با هدف افزایش تعداد، به دنبال حل بحران باشد و موضوعی مانند حلالزادگی برایش اهمیت نداشته باشد، اما در جامعه دینی کیفیت و حلالزادگی جمعیت اصل است و حرام زادگی تبدیل به مساله می شود. به همین خاطر باید توجه داشته باشیم که مساله ما از کجا ایجاد شده است.
نگاه توحیدی به مسئله جمعیت
وی ادامه داد: در نگاه توحیدی به مسئله جمعیت، نباید تنها به ابعاد اقتصادی، امنیتی و نظامی (پنجره جمعیتی) بسنده کرد. ددر دیدگاه دینی کثرت امت موضوعیت دارد، چنانکه پیامبر اکرم (ص) در روز قیامت به کثرت امت خود افتخار میکنند. بنابراین فقه حکمرانی باید مسئله جمعیت را با نگاهی جامع و فراتر از ضرورتهای مادی تحلیل کند. اما امروزه نگاه ما به مساله جمعیت صرفا موضوعات مادی و اقتصادی است.
فقه حکمرمانی چگونه مسأله جمعیت را تحلیل می کند؟
رئیس پژوهشکده زن و خانواده با تأکید بر جایگاه شرعی تکثیر نسل اظهار کرد: اصولاً تحدید جمعیت در هیچ شرایطی حتی در زمان کمبود امکانات یا قحطی جایز نیست؛ هرچند لزوم برنامهریزی و رعایت ضرورتهای اجتماعی را میپذیریم، اما نکته اینجا است که اموری که پیشفرض هستند نباید به موضوع تبدیل شوند. فرزندآوری یک پیشفرض دینی و فطری است، اما متأسفانه در سالهای اخیر به یک موضوع برنامهریزی تبدیل شد.
وی با استناد به آیات قرآن کریم در مورد روزی رسانی خداوند، تصریح کرد: اینکه خداوند روزی هر موجود زندهای را تأمین میکند، یک پیشفرض است و نباید تبدیل به بحث و تردید شود که چه کسی هزینههای فرزندان را پرداخت میکند. پیامبر اکرم (ص) حتی در شرایطی که جامعه اسلامی با مشکلات فراوانی روبرو بود همچنان توصیه به فرزندآوری میکردند؛ لذا نباید به بهانه عدم توانایی در تربیت، مشکلات اقتصادی و... از فرزندآوری پرهیز کرد.
پیامدهای بلندمدت سیاستهای کنترل جمعیت
حجت الاسلام و المسلمین زیبایی نژاد با اشاره به پیامدهای بلندمدت سیاستهای کنترل جمعیت گفت: هر کسی که در عرصه کنترل جمعیت تصمیم میگیرد، باید بازگشتپذیری این تصمیم را در نظر بگیرد. ذائقه جمعیتی به راحتی تغییر نمیکند؛ وقتی جامعهای از نگاه توحیدی باور به روزیرسان بودن خداوند به سمت دغدغه هزینههای مادی حرکت کند، بازگشت به دیدگاه قبلی دشوار خواهد بود.
وی با انتقاد از روشهای گذشته در کنترل جمعیت بیان کرد: در دهه های گذشته با ایجاد هراس در جامعه، مردم را به کاهش فرزند راضی شدند و این امر به توحید و باورهای جامعه خدشه وارد کرد. در افزایش جمعیت نیز به صورت اصولی اقدام نکردیم و اسناد بالادستی نیز از همین سیاست نادرست نشأت گرفته است.
رئیس پژوهشکده زن و خانواده با مقایسه دو الگوی توحیدی و فردگرا اظهار کرد: در عقلانیت فردگرا فرزند بیشتر باعث کاهش لذتهای زندگی تلقی میشود، اما در الگوی توحیدی دیدگاه متفاوت است. خانوادههای کمجمعیت با الگوهای فردگرا سازگارتر هستند اما این الگو با ساختار اصیل خانوادگی همخوانی ندارد.
وی یادآور شد: شکاف بیننسلی در خانوادههای کمجمعیت بیشتر است، زیرا در خانوادههای پرجمعیت تعاملات بیشتر و نقش والدین در حل مسائل بین فرزندان برجستهتر است و این امر باعث میشود فرزندان به اهمیت نقش والدین آگاهتر شده و شکاف نسلی کاهش یابد.
حجت الاسلام و المسلمین زیبایی نژاد با اشاره به اینکه جامعه زمانی که در فضای مدرن است بدیهی است که مطالبات مدرن دارد، تصریح کرد: حضور و مداخله زیاد حاکمیت در مساله فرزندآوری ممکن است باعث چالش شود.
وی اظهار کرد: مهترین کارکرد حاکمیت این است که مطالبه ایجاد کند به عبارتی باید شورآفرینی کند. اگر بتوانیم مطالبات اجتماعی را در جامعه شکل بدهد و اگر نتوانست باید مطالبات اجتماعی را هدایت کند تا مطالبات به سمت نادرست نرود. برای مثال در در برهه ای از جامعه مدنی سخن گفته شود و رهبر شهید انقلاب آن را سمت مدینه النبی هدایت کردند و فرمودند اگر منظور از جامعه مدنی همان مدینه النبی باشد موافق هستیم. به این ترتیب مطالبات را هدایت کردند.
رئیس پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به اینکه اگر مطالبه ای به صورت سیل بیاید نمی تواند در برابر آن مقاومت کرد و باید شیوه ای دیگر انتخاب کرد، گفت: صحبت از حاکمیت انتزاعی با صحبت از راهبری یک قطار در حرکت متفاوت است.
تکثیر نسل هم غایت شرعی و هم مصلحت اجتماعی است
در ادامه، حجت الاسلام و المسلمین فرج الله هدایت نیا عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در رابطه با «تکثیر نسل: غایت شرعی یا مصلحت سیاستگذاری؟» عنوان کرد: روایات متعددی که بر مطلوبیت فرزندآوری تأکید دارند هرچند برخی از فقهای معاصر، مطلوبیت ذاتی فرزندآوری را نپذیرفته اند و میان نسل موحد و غیرموحد یا صالح و غیرصالح تفاوت قائل شدند اما در نگاه کلی، تکثیر نسل یک مطلوبیت شرعی است و در جامعهای که گمان به موحد بودن فرزند وجود داشته باشد، فرزندآوری مطلوبیت دارد. پس در جامعه ایرانی با توجه شرایط موجود، فرزندآوری مطلوبیت دارد.
هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی یادآور شد: ادبیات فعلی در مساله افزایش جمعیت نادرست است. امروزه ادبیات فرزند آوری حول محور مسائل حاکمتی، نظامی و... است.
فرزندآوری با تحصیل، پیشرفت فردی و کنش اجتماعی در تعارض نیست
وی اضافه کرد: برخی بیان می کنند که فرزندآوری با تحصیل، پیشرفت فردی و کنش اجتماعی در تعارض است؛ اما باید به یاد داشت که انسانها با افزایش سن، بیش از هر چیز به حمایت عاطفی و حضور فرزندان و نوهها نیاز دارند. البته در کنار نیازهای فردی، ملاحظات سیاسی، اقتصادی و... نیز وجود دارد که با جمع بندی هردو می توان از سیاست های گسترش جمعیت دفاع کرد که افزایش جمعیت هم یک مصلحت و هم یک غایت شرعی است.
رویکردهای ضد جمعیت
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به رویکردهای ضد جمعیت بیان کرد: برخی تکثیر اجتماعی را غیراخلاقی می دانند. نفوذ کلام این افراد اغلب در کنش اجتماعی موثرتر است. این افراد استدلالهایی مانند محدودیت منابع طبیعی و اقتصادی را مطرح می کنند و مدعی هستند فرزند بیشتر باعث مصرف بیشتر منابع، فرسایش خاک و... میشود؛ در مقابل گروهی اما متخصصان این حوزه معتقد هستند که چنین نتیجهگیریهایی علمی نیست.
وی اظهار کرد: خداوند در آیه ۱۱۲ سوره نحل می فرماید:« وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا کَانُوا یَصْنَعُونَ؛ خدا [برای پندآموزی به ناسپاسان] مَثَلی زده است: شهری را که امنیت و آسایش داشت و رزق و روزیِ [مردمش] به فراوانی از همه جا برایش می آمد، پس نعمت خدا را ناسپاسی کردند، در نتیجه خدا به کیفر اعمالی که همواره مرتکب می شدند، بلای گرسنگی و ترس فراگیر را به آنان چشانید.» همچنین در آیه ۹۶ سوره اعراف می فرماید:« وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَیٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ؛ و چنانچه مردم شهر و دیارها همه ایمان آورده و پرهیزکار میشدند همانا ما درهای برکاتی از آسمان و زمین را بر روی آنها میگشودیم و لیکن (چون آیات و پیغمبران ما را) تکذیب کردند ما هم آنان را سخت به کیفر کردار زشتشان رسانیدیم.» در این جا تقوا تنها به معنای روزه و نماز نیست، بلکه مدیریت صحیح منابع نیز بخشی از تقوا است.
تعارض بین فرزندآوری و پیشرفت را چگونه حل کنیم؟
حجت الاسلام و المسلمین هدایت نیا اضافه کرد: در مساله تعارض بین فرزند آوری با پیشرفت فردی نیازمند مدیریت هستیم. در دنیا مدرن نمیتوان به افراد گفت که بین فرزند آوری و کنش اجتماعی یکی را انتخاب کنید زیرا در این شرایط فرد کنش اجتماعی انتخاب می کند. باید در این زمینه دختران و پسران را مهارت مدیریت توانمند کنیم.
نقد رویکردهای صرفاً اقتصادی در حوزه جمعیت
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با نقد رویکردهای صرفاً اقتصادی در حوزه جمعیت تصریح کرد: تقلیل مسئله فرزندآوری به مسائل اقتصادی اشتباه است و به همین دلیل اقدامات مادی به تنهایی نتیجه چشمگیری نخواهند داشت. شواهد نشان میدهد افرادی که وضعیت اقتصادی بهتری دارند، گاهی سن ازدواج بالاتر و نرخ فرزندآوری پایینتری دارند. آنچه در اینجا اثرگذار است، باور اعتقادی و سبک زندگی است. اگر نگاه ما به فرزند به عنوان یک ودیعه الهی باشد، دیگر فرزندآوری را در تعارض با پیشرفت نمیبینیم.
حجت الاسلام و المسلمین هدایت نیا بیان کرد: مسئله فرزندآوری قابل الزام حقوقی نیست است؛ زیرا قاعده حقوقی نیازمند ضمانت اجرای است و این مساله قابل الزام نیست. اگر به عنوان ضمانت اجرا بسته های تحریمی در نظر گرفته شود نه تنها سودمند نیست بلکه باعث ایجاد تنفر میشود.
وی به چالشهای زنان در مدیریت نقشهای مختلف زندگی اظهار داشت: بسیاری از زنان میخواهند در کنار نقش مادری و همسری، نقشهای اجتماعی خود را نیز ایفا کنند. این توأمانی می تواند چالش هایی مثل ابرزن را ایجاد کند. برای رفع چالشهای این توأمانبندی علاوه بر همراهی همسران و تغییر نگاه مردان به زندگی، حاکمیت نیز باید ساختارهای اجتماعی را تغییر دهد.
نباید محیط اجتماعی را صرفاً مردانه و محیط خانه را زنانه تعریف کرد
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: نباید محیط اجتماعی را صرفاً مردانه و محیط خانه را زنانه تعریف کرد. در این راستا حوزویان و متخصصان باید ساختارهای جدیدی را طراحی کرده و به حاکمیت پیشنهاد دهند تا محیطی متناسب با نیازهای خانواده و زنان فراهم شود.
مساله جمعیت یک ابرچالش است
حجت الاسلام والمسلمین اکبر نجم دبیر نشست هم عنوان کرد: جمعیت از ابرچالش هایی است که آسیب های فراوانی در آینده به همراه دارد و باید تلاش کنیم به سلامت از این بحران عبور کنیم.
وی با اشاره به اینکه هر نهاد مرتبط با جمعیت باید به نحوی دراین مساله کنشگری داشته باشد، افزود: نهاد علم از جمله نهادهایی است که در این عرصه وظیفه دارد و باید فعال باشد زیرا فعال بودن نهادهای دیگر وابسته به فعالیت نهاد علم است.
دبیر نشست بیان کرد: نهاد خانواده نیز در عرصه افزایش جمعیت نقش آفرین است و باید به آن توجه کرد زیرا جمعیت مساله آماری صرف نیست و وابسته به خانواده است.
انتهای پیام
نظر شما