زیارت عاشورا | چرا ائمه به خواندن زیارت نامه‌ها اصرار داشتند؟

به گزارش خبرگزاری حوزه، هم‌زمان با فرارسیدن ماه محرم‌الحرام، این خبرگزاری با انتشار پرونده ویژه «مسیر حسینی» و با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین جواد محدثی، گامی در شرح زیارت عاشورا برمی‌دارد تا دریچه‌ای نو به سوی معارف اهل‌بیت (ع) گشوده شود؛ این پرونده ویژه به حضور مخاطبان ارجمند و عزاداران وفادار سیدالشهدا (ع) تقدیم می‌گردد.

بسم الله الرحمن الرحیم. السلام علیک یا اباعبدالله(علیه السلام).

فرا رسیدن ماه محرم را خدمت شما بزرگواران، محبین اهل بیت علیهم السلام، تسلیت عرض می‌کنم. بنا داریم إن‌شاءالله در این ایامِ دهه عاشورا، بر محور شرح زیارت عاشورا، مطالبی را خدمت شما تقدیم کنیم.

پیش از ورود به بحث، چند نکته را به عنوان مقدمه و کلیاتی راجع به اصل «زیارت» یا «زیارت عاشورا» خدمت شما مطرح می‌کنم:

نکته اول: در زیارت‌نامه‌های ما، معارف بلندی از اهل بیت علیهم السلام نقل شده است. زیارت‌نامه‌ها متونی هستند برای شناخت معارف دین، در کنار آیات قرآن، روایات اهل بیت و دعاهای معصومین علیهم السلام. زیارت‌نامه‌هایی که از ائمه علیهم السلام نقل شده‌اند، حائز اهمیت هستند و ما می‌توانیم برای ارتقای سطح معلومات معارفی خود نسبت به اسلام و اهل بیت، از درنگ و تأمل در محتوای زیارت‌نامه‌ها نیز استفاده کنیم.

صرفاً خواندن زیارت عاشورا یا هر زیارت دیگر، به قصد ثواب نباشد، بلکه به قصد فراگیری معارف والای دینی نیز باشد.

نکته دوم: از میان زیارت‌نامه‌ها، زیارت عاشورا مورد تأکید خاص و ویژه‌ای قرار گرفته است. از سوی ائمهٔ اهل بیت علیهم السلام و نیز بزرگان و اهل معرفت، بر خواندن این زیارت مداومت داشته‌اند؛ چه در روز عاشورا و چه در هر روز از ایام سال، و در هر جای کرهٔ خاکی که زمینه و فرصتی فراهم شود، خواندن زیارت عاشورا مستحب است و آثار و برکات خود را دارد.

نکته سوم: در زیارت ائمهٔ معصومین علیهم السلام، بهتر است از زیارت‌های «ماثوره» و «منقوله» استفاده کنیم؛ یعنی آنچه که طبق سند از خود اهل بیت علیهم السلام روایت شده و در منابع معتبر ما آمده است.

گرچه در زیارت، هدف عمده این است که ما خدمت یکی از امامان معصوم در حرم‌ها مشرف شویم، سلام بدهیم، عرض ارادت کنیم، اعلام تبعیت داشته باشیم و از آن حضرات یاد کنیم؛ ولی با توجه به اینکه مقام ائمه علیهم السلام بسیار عالی است و فهم ما قاصر، اگر آنچه را که در زیارت خطاب به اهل بیت و ائمه علیهم السلام می‌گوییم، چیزی باشد که از خود آن بزرگواران نقل شده باشد، خودِ ایشان به مقام و شأن خویش عارف‌تر و آگاه‌ترند.

نکته چهارم: زیارت، نوعی الگو گرفتن و الگو دادن است. وقتی به محضر یکی از ائمه و حرم شریف ایشان مشرف می‌شویم، با کلماتی که حاوی اوصاف و فضائل آن بزرگواران است، از ایشان یاد کرده و آنها را می‌ستاییم. با این اوصاف و تعبیرات، یعنی می‌خواهیم بگوییم این انسان‌ها چنان فضیلت‌ها و منقبت‌هایی داشتند که به اندازه‌ای ارزشمند است که خود را موظف می‌دانیم در آستانشان حضور پیدا کنیم، فضائل و مناقب و اوصافشان را ذکر بگوییم. سراغ کس دیگری نمی‌رویم، سراغ اهل بیت می‌رویم؛ از کس دیگری تعریف و تمجید نمی‌کنیم، از این بزرگان و حضرات معصوم تعریف و ستایش می‌کنیم. این نوعی الگودهی است. خود ائمه علیهم السلام نیز اصرار داشتند که برخی از زیارت‌ها و زیارت‌نامه‌ها را بیان کنند.

جهاد تبیین در خفقان تاریخ، نقش پنهان زیارت

این کار، نوعی جهاد تبیین در عصر خفقان اموی و عباسی بود. یعنی در آن شرایطی که اهل بیت علیهم السلام مظلوم و منزوی بودند و کسی سراغ ایشان نمی‌رفت و نمی‌گذاشتند فضائل اهل بیت مطرح شود، زیارت بهانه‌ای بود و فرصتی که ویژگی‌ها، اعمال، اوصاف و مناقب ائمه علیهم السلام در قالب زیارت مطرح شود. البته زیارت‌نامه‌ها فقط وصف و فضیلت و منقبت نیستند، معارف والای اعتقادی، اخلاقی و تربیتی نیز در آنها وجود دارد.

نکته دیگری که قابل تأمل است، این که زیارت‌نامه‌ها فقط به ستایش امام معصوم محدود نمی‌شوند، بلکه گاه به معارف والای عرفانی و اخلاقی نیز می‌پردازند. برای نمونه، زیارت اَمین‌الله را در نظر بگیرید. هر امامی را می‌شود با این زیارت زیارت کرد. غیر از چند جمله اول آن که خطاب به حضرت امیر یا امامی که زیارت می‌کنیم است، بعد از آن وارد فضای دیگری می‌شود:

«اللهمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذی یَا وَیْهُ ...» و فرازهایی چون «رَضیتُ بِقَضائِکَ وَ سَلَّمتُ لِاَمْرِکَ» و «اللهمَّ مَن قَصَدَکَ فَقَد تَوَجَّهَ إِلَیکَ» تا انتهای این زیارت‌نامه شریف، دیگر یادی از امامی که زیارت می‌کنیم نیست، بلکه مقامات اخلاقی و عرفانی که انسان می‌تواند به آنها برسد، در این زیارت امین‌الله مطرح شده است.

بنابراین، زیارت‌نامه‌ها از دید ما متونی معرفت‌افزا هستند. توجه به مضامین آنها، سطح فکر، معرفت و شناخت ما را هم نسبت به معارف دین و هم نسبت به اولیای معصومین علیهم السلام بالا می‌برد.

زیارت عاشورا نیز یکی از همین زیارت‌هاست. رفتن به زیارت، نوعی میثاق و پیمان با ائمه علیهم السلام است. حدیث معروفی داریم که می‌فرماید:

«إِنَّ لِکُلِّ إِمَامٍ عَهْداً فِی عُنُقِ شِیعَتِهِ وَ أَوْلِیَائِهِ، وَ إِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَ أَدَاءِ الْحَقِّ، زِیَارَةَ قُبُورِهِمْ»؛

یعنی هر امامی عهد و پیمان و میثاقی بر گردن شیعیان و پیروانش دارد، و از جمله نشانه‌های ادای این حق و وفای تمام و کامل به این امانت و میثاق، زیارت قبور این بزرگواران است.

حدیث دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که امام صادق علیه السلام در مورد عظمت زیارت امام حسین علیه السلام فرمودند:

«مَنْ زارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ یَوْمَ عاشوراءَ، فَکَأَنَّما زارَ اللَّهَ فِی عَرْشِهِ»

و نیز فرمودند: «کَأَنَّمَا زارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ یَوْمَ عاشوراءَ، کَمَنْ کانَ بَیْنَ یَدَیْهِ فَاسْتُشْهِدَ مَعَهُ»؛ یعنی کسی که روز عاشورا به زیارت قبر امام حسین علیه السلام برود، مانند کسی است که در پیش روی آن حضرت جهاد کرده و در خون خود غلتیده باشد.

این زیارت هم از نزدیک امکان‌پذیر است و هم از دور. امام صادق علیه السلام فرمود:

«إِذَا بَعُدَتْ بِأَحَدِکُمُ الشُّقَّةُ»؛ هرگاه راه هر یک از شما دور باشد از کربلا و از حرم دور باشید، «فَلْیَعْلُ أَعْلَی مَنْزِلَتِهِ» یعنی برود بالای پشت بام خانه خود، دو رکعت نماز بخواند، سپس با سلام به سوی قبر ما اشاره کند، «فَإِنَّ ذَلِکَ یَصِلُ إِلَیْکُمْ»؛ این سلامی که شما از بالای پشت بام خانه‌تان رو به هر یک از اهل بیت علیهم السلام می‌دهید، به ما می‌رسد.

زیارت روزانه فرشتگان از قبر امام حسین ع

امام صادق علیه السلام به سدیر صیرفی جمله‌ای تکان‌دهنده بیان کردند. فرمودند: تو که اهل عراق هستی، آیا هر روز قبر حسین را زیارت می‌کنی؟

سدیر گفت: نه.

فرمود: چقدر شما جفاکار هستید.

سپس فرمود: آیا هر جمعه زیارت می‌کنی؟

گفت: نه. فرمود: آیا هر ماه زیارت می‌کنی؟ باز گفت: نه...

باز حضرت فرمودند: «ما أَجْفاکُمْ!»؛ چقدر شما جفاکارید! فرشتگان الهی هر روز هزاران بار به طواف قبر امام حسین علیه السلام و زیارت او می‌روند.

سدیر صیرفی می‌گوید: عرض کردم فاصله ما با قبر امام حسین علیه السلام زیاد است، سخت است که بخواهیم هر روز یا هر هفته یا هر ماه به زیارتش برویم.

حضرت فرمودند: «اصْعَدْ فَوْقَ سَطْحِکَ»؛ برو بالای پشت بام خانه‌ات، بعد یک نگاهی به چپ و راست بکن، سپس سرت را به سوی آسمان بلند کن، «ثُمَّ تَوَجَّهْ نَحْوَ الْقَبْرِ»؛ رو به قبر امام حسین علیه السلام بکن و بگو: «السَّلامُ عَلَیْکَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ». این خودش یک زیارت کامل حساب می‌شود و ثواب حج و عمره در نامه عمل تو نوشته می‌شود.

در این بخش، هم به ضرورت و اصالتِ خودِ زیارت اشاره شد و هم نکاتی دربارهٔ معارف موجود در زیارت‌نامه‌ها بیان گردید. إن‌شاءالله در قسمت‌های بعدی، به بررسی مضامینِ خودِ زیارت عاشورا خواهیم پرداخت و تا آنجا که فرصت و گنجایش باشد، به شرح و توضیح آنها اقدام خواهیم کرد.

و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته.