حجتالاسلام سیدرضا عابدیان کارشناس دینی در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در کاشان، با اشاره به نگاه راهبردی قائد شهید درباره جایگاه حوزههای علمیه، اظهار داشت: حوزه امروز در حال عبور از مرحله صرفِ پاسخگویی به مسائل موجود و حرکت به سوی نقشآفرینی فعال در شناخت مسائل آینده، تولید اندیشه و ارائه الگوهای تمدنی بر پایه معارف اسلامی است؛ مسیری که نشانههای روشن آن را میتوان در تحولات علمی و پژوهشی سالهای اخیر حوزه مشاهده کرد.
وی افزود: یکی از مهمترین تعابیری که میتواند افق حرکت حوزه در دهههای پیشرو را ترسیم کند، این بیان است که حوزه علمیه باید مرکز و شاید قلّهی نوآوریهای تمدّنی و آیندهنگریهای لازم در چارچوب پیام جهانی اسلام باشد.
وی تأکید کرد: این تعبیر را نباید صرفاً یک توصیه عمومی یا بیان آرمانی درباره آینده حوزه تلقی کرد؛ بلکه در واقع نوعی تعریف از جایگاه و مأموریت حوزه علمیه در جهان معاصر است. حوزه در این نگاه، در کنار رسالت اصیل خود در حفظ، تعمیق و تبیین معارف اسلامی، باید قدرت فهم تحولات، کشف مسائل آینده و تولید پاسخها و الگوهای متناسب با نیازهای تمدنی بشر را نیز داشته باشد.
حجت الاسلام عابدیان تصریح کرد: نکته مهم آن است که امروز وقتی به تحولات علمی و پژوهشی حوزه نگاه میکنیم، میتوانیم حرکت جدی به سوی تحقق این افق را مشاهده کنیم. رشد فقههای تخصصی و مضاف، توسعه مطالعات میانرشتهای، شکلگیری مراکز علمی و پژوهشی متنوع و ورود جدی پژوهشگران حوزوی به مسائل نوپدید، نشان میدهد که حوزه در حال گسترش میدان مسئلهشناسی و اجتهاد خود متناسب با تحولات جامعه است.
وی با بیان اینکه امروز در حوزههای علمیه، موضوعاتی همچون حکمرانی، اقتصاد، فرهنگ، خانواده، سلامت، محیط زیست، رسانه، فضای مجازی، هوش مصنوعی، فناوریهای نوین و بسیاری از مسائل پیچیده اجتماعی و انسانی بهصورت جدی مورد مطالعه قرار گرفتهاند. ابراز کرد: این تحول نشاندهنده آن است که ظرفیت عظیم فقاهت و اندیشه اسلامی در حال امتداد یافتن به قلمروهای جدید است و این دقیقاً یکی از مقدمات دستیابی حوزه به جایگاه مورد انتظار در عرصه نوآوری تمدنی است.
کارشناس دینی با بیان اینکه «نوآوری تمدنی» به معنای فاصله گرفتن از سنت علمی حوزه نیست، خاطرنشان کرد: اتفاقاً حوزه زمانی میتواند در عرصه تمدنسازی نقشآفرین باشد که این حرکت بر پایه همان بنیان مستحکم علمی خود صورت گیرد. فقه، اصول، فلسفه، کلام، تفسیر، حدیث و اخلاق، سرمایههای بزرگ معرفتی حوزهاند. سخن بر سر کنار گذاشتن این میراث نیست؛ سخن بر سر آن است که این ظرفیت عمیق علمی بتواند در مواجهه با مسائل جدید بشر فعال شود و برای آنها پاسخ، نظریه و الگو تولید کند.
وی اظهار کرد: تفاوت اساسی میان یک حوزه صرفاً پاسخگو و یک حوزه تمدنساز در همین نقطه است. حوزه تمدنساز تنها منتظر نمیماند تا مسئلهای در جامعه به بحران تبدیل شود و سپس درباره حکم آن بحث کند؛ بلکه تحولات را پیشاپیش رصد میکند، مسائل آینده را شناسایی میکند و ظرفیتهای فقهی، فلسفی، کلامی و اخلاقی خود را برای مواجهه با آنها به کار میگیرد.
حجت الاسلام عابدیان خاطرنشان کرد: به همین دلیل، «آیندهنگری» در کنار «نوآوری تمدنی» قرار گرفته است. اگر قرار باشد حوزه در طراحی تمدن اسلامی سهم جدی داشته باشد، ناگزیر باید آینده را بشناسد. سرعت تحولات امروز به اندازهای است که برخی موضوعاتی که تا چند سال قبل مسئلهای فرعی یا حتی دور از ذهن تلقی میشدند، امروز به مسائل اساسی جوامع تبدیل شدهاند.
وی بیان کرد: هوش مصنوعی نمونه روشنی از این وضعیت است. این فناوری تنها یک ابزار جدید نیست؛ بلکه در آینده میتواند بر نظام آموزش، اقتصاد، اشتغال، رسانه، ارتباطات انسانی، مالکیت فکری، مسئولیت حقوقی، امنیت، فرهنگ و حتی برخی تلقیهای انسانشناختی تأثیر بگذارد. طبیعی است که حوزه علمیه باید پیش از فراگیر شدن همه آثار چنین تحولاتی، ابعاد فقهی، اخلاقی، فلسفی و اجتماعی آنها را مورد بررسی قرار دهد.
کارشناس دینی تأکید کرد: البته آیندهنگری حوزه با آیندهپژوهی صرفاً مادی تفاوت بنیادین دارد. حوزه، آینده را تنها بر اساس روندهای اقتصادی، جمعیتی یا فناورانه نمیبیند، بلکه آینده انسان را در چارچوب جهانبینی اسلامی تحلیل میکند. وقتی در تعبیر قائد شهید سخن از نوآوری تمدنی «در چارچوب پیام جهانی اسلام» به میان میآید، این قید بسیار مهم است.
وی بیان کرد: یعنی حوزه در پی آن نیست که صرفاً خود را با تحولات جهانی هماهنگ کند، بلکه رسالتش این است که بر پایه توحید، عدالت، معنویت، اخلاق، کرامت انسانی و سایر اصول بنیادین اسلام، نسبت خود را با آینده روشن سازد و برای ساخت آینده مطلوب نیز سخن و برنامه داشته باشد.
حجت الاسلام عابدیان ادامه داد: این رویکرد در سالهای اخیر بهتدریج در ساختار علمی حوزه نیز قابل مشاهده است، ورود مباحث اجتماعی و حکمرانی به پژوهشهای حوزوی، توسعه فقههای تخصصی، توجه به موضوعشناسی دقیقتر و افزایش ارتباط حوزه با دانشهای انسانی و تجربی، ظرفیت بزرگی را برای پاسخگویی به مسائل پیچیده فراهم کرده است.
وی گفت: امروز دیگر بسیاری از پژوهشگران حوزه، مسئله فقه را صرفاً در محدوده موضوعات فردی نمیبینند، بلکه درباره نظامهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی نیز بحث میکنند، این تحول به معنای کنار گذاشتن فقه فردی نیست؛ بلکه نشاندهنده توسعه قلمرو اجتهاد و استفاده از ظرفیت فقاهت برای پاسخ به نیازهای جامعه اسلامی است.
کارشناس دینی با اشاره به نقش نظام آموزشی حوزه در این مسیر، تأکید کرد: برای رسیدن به قله نوآوریهای تمدنی، تربیت طلبه مسئلهشناس و زمانشناس اهمیت فوقالعادهای دارد، طلبه آینده باید در کنار برخورداری از بنیه علمی عمیق، قدرت فهم جامعه، شناخت تحولات و تشخیص مسائل واقعی و آیندهدار را نیز داشته باشد.
وی تصریح کرد: این مسئله به معنای کاستن از عمق علمی حوزه نیست، برعکس هرچه موضوعات پیچیدهتر میشوند، نیاز به اجتهاد عمیقتر و دانش اصولی قویتر افزایش مییابد. اما در کنار این عمق علمی، باید مسئلهشناسی نیز تقویت شود؛ زیرا اجتهاد زمانی میتواند نقش اجتماعی و تمدنی ایفا کند که مسئله را بهدرستی بشناسد.
حجت الاسلام عابدیان خاطرنشان کرد: امروز حوزههای علمیه از یک سرمایه انسانی عظیم، پیشینه علمی کمنظیر و شبکه گسترده مراکز آموزشی و پژوهشی برخوردارند. آنچه اهمیت دارد، تقویت پیوند میان این ظرفیت عظیم و مسائل آینده جامعه اسلامی و جهان است.
وی اظهار کرد: تعبیر «مرکز و شاید قلّهی نوآوریهای تمدّنی و آیندهنگریهای لازم» را باید بیش از آنکه صرفاً مطالبهای از حوزه بدانیم، بیانگر ظرفیت واقعی حوزههای علمیه تلقی کنیم. امروز بسیاری از زیرساختها و ظرفیتهای لازم برای تحقق این مأموریت شکل گرفته و حرکت علمی حوزه نیز در همین جهت قابل مشاهده است.
کارشناس دینی ابراز کرد: حوزهای که میراث هزارساله اجتهاد شیعی را در اختیار دارد، هزاران استاد و پژوهشگر در آن به تولید علم مشغولاند و نسل جدیدی از طلاب با مسائل نوپدید و نیازهای جامعه آشنا شدهاند، ظرفیت آن را دارد که در کنار حفظ اصالت علمی خود، بیش از گذشته در طراحی آینده جامعه اسلامی نقشآفرین باشد.
حجت الاسلام عابدیان یادآور شد: حرکت امروز حوزه به سمت فقههای تخصصی، مطالعات حکمرانی، علوم انسانی اسلامی، مسائل نوپدید و پژوهشهای ناظر به آینده، نشانههای امیدبخشی از تحقق همین راهبرد است؛ مسیری که با استمرار و تعمیق آن، حوزههای علمیه میتوانند هرچه بیشتر به جایگاه حقیقی خود بهعنوان یکی از اصلیترین کانونهای اندیشهورزی، آیندهنگری و نوآوری تمدنی در جهان اسلام نزدیک شوند.
انتهای پیام. /
نظر شما