دکتر افتخارالسادات موسوی قافلهباشی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه ضمن تبریک سالروز ورود حضرت فاطمه معصومه (س) به شهر قم ابراز داشت: حقیقت امر آن است که چنین مناسبت فرخندهای نه تنها برای اهالی قم، بلکه برای همه مسلمانان و شیعیان حائز اهمیت است. اگر بپرسیم مهمترین اثری که یک شخصیت تاریخی میتواند در یک شهر از خود به جا بگذارد چیست، شاید پاسخها به یک بنا، حکومت یا اثر تاریخی محدود شود. اما گاهی یک انسان، هویتی بسیار بزرگتر خلق میکند.
نقش محوری حرم حضرتمعصومه(س) در اعتلای قم
وی افزود: امروز، نام قم با مفاهیمی همچون زیارت، معنویت، علم، فقاهت و حرم مطهر گره خورده است و بیشک حرم مطهر حضرت معصومه(س) در تحقق این جایگاهِ رفیع، نقش کلیدی و محوری را داشته است.
وی همچنین گفت: برای شناخت این بانوی بزرگوار، ابتدا باید شخصیت مستقل ایشان را درک کنیم. گاهی ایشان صرفاً به عنوان دختر امام موسی کاظم(ع) یا خواهر امام رضا(ع) معرفی میشوند، در حالی که در منابع علمی و حدیثی، مقامات برجستهای چون «عالمه» و «محدثه» برای ایشان ذکر شده و خود این عناوین نشان میدهد که ما با شخصیتی روبرو هستیم که فراتر از نسبتهای خانوادگی، دارای جایگاه علمی، عبادی، معرفتی و معنوی مستقلی است. ایشان نشان دادند که یک زن میتواند در تاریخ هم صاحب معرفت باشد و هم منشأ اثرات عمیق اجتماعی و معنوی.
تاثیر شگرف حضور ۱۷ روزه در تاریخ قم
مدرس حوزه و دانشگاه ادامه داد: در سال ۲۰۱ هجری، حضرت معصومه (س) در مسیر حرکت به سوی خراسان برای پیوستن به برادرشان، در ساوه بیمار شده و مسیر خود را به سمت قم تغییر دادند. ورود ایشان با استقبال باشکوه بزرگان شهر از جمله موسی بن خزرج همراه شد. نکته شگفتانگیز تاریخ اینجاست که ایشان پس از تنها ۱۷ روز اقامت در این شهر رحلت فرمودند، اما همین حضور کوتاه توانست سرنوشت یک شهر را به طور کامل تغییر دهد و آن را به یکی از مهمترین محورهای معنوی جهان اسلام تبدیل نماید.
حرم مطهر؛ قطب تمدنساز
وی بیان داشت: حرم مطهر بانوی کرامت حضرت معصومه(س) تنها یک زیارتگاه یا بنای تاریخی نیست، بلکه قلب تپنده و محور شکلگیری هویت معنوی قم به شمار میرود. این نهاد مقدس ظرفیتهای عظیمی برای تحول جامعه دارد که از آن جمله می توان به مرکزیت علمی و معرفتی و نیز پایگاه تربیت اخلاقی اشاره کرد، چه آن که به هر حال، بزرگترین ظرفیت تمدنی برای تولید و تقویت انسان اخلاقی در جامعه امروز، اتصال به چنین کانونهای معنوی است.
موسوی قافلهباشی همچنین با بیان این که حرم مطهر حضرت، محور امید و تحول است، گفت: بر این اساس معتقدیم که زیارت باید از یک برنامه صرفاً مناسکی فراتر رفته و به تجربهای عمیق تبدیل شود به نحوی که انسان را از آلودگیهای روحی دور کرده و به سمت امید هدایت کند.
رسالت مهم رسانهها و نهادهای فرهنگی
وی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر این که امروزه تنها استفاده از ادبیات نهی و منع در مواجهه با آسیبهای اجتماعی کارساز نیست، تصریح کرد: انسان معاصر نیازمند تجربه لذت پاکی و معنویت است. نهادهای فرهنگی نباید دین را صرفاً با ادبیات رسمی و خطابی روایت کنند، بلکه آنها باید داستان انسانهایی را به تصویر بکشند که با امید، ایمان و حمایت اجتماعی از بحرانها عبور کردهاند. روایتهای جذاب از ارتباط معنوی، دستگیری از نیازمندان و فعالیتهای خیرخواهانه، معنویت را از پشت ویترینها خارج کرده و وارد بطن زندگی مردم میکند و در این راستا یقیناً خانم حضرت فاطمه معصومه(س) بهترین الگوست.
مؤلفههایی برای حفظ شأنیت و وجاهت قم
وی افزود: از سوی دیگر چنانچه قم میخواهد در تراز نام حضرت معصومه (س) باقی بماند، باید آثار این انتساب در رفتار روزمره شهروندان و همچنین زائران کریمه اهل بیت(ع) تجلی یابد که البته این نهضت فرهنگی باید بر پایههایی استوار شود همچون؛
ارتقای اخلاق شهروندی: تمرکز بر کاهش دروغ، رعایت حقالناس، احترام به حقوق همسایه و ایجاد فضای مجازی سالم.
تقویت مسئولیتپذیری اجتماعی: ترویج محبت، امیدبخشی و حمایت از اقشار آسیبپذیر به عنوان بخش جداییناپذیر رسالت مجاورت با حرم.
کنشگری فعالانه و ایجابی: جایگزین کردن برخوردهای صرفاً سلبی با راهکارهای ایجابی نظیر ترویج کرامت انسانی، نشاط حلال و امر به معروف دلسوزانه.
نویسنده و پژوهشگر فرهنگی همچنین یادآور شد: حضرت معصومه (س) پس از ارتحال شهادت گونه خویش، تنها یک بنا برای قم بهجا نگذاشتند، بلکه قطبنمای اخلاقی عظیمی را بنا نهادند و لذا زمانی میتوان گفت مفهوم زیارت به معنای واقعی کلمه محقق شده است که هر زائر با ورود به این حریم احساس کند باید رابطهاش را با خدا، خانواده و جامعه اصلاح کند؛ در این صورت است که حرم از یک مکان زیارتی به یک مرکز حقیقیِ تحول اجتماعی ارتقا مییابد.
وی در قسمت دیگری از سخنان خود بیان داشت: قم، هم شهر کریمه اهلبیت (س) است، هم مرکز حوزه علمیه و مرجعیت و هم یکی از مهمترین مراکز تولید و نشر معارف اسلامی. در واقع میتوان گفت حرم حضرت معصومه (س) قلب معنوی و حوزه علمیه عقل معرفتی این شهر است؛ دو بالی که در کنار هم، هویتی ویژه به قم بخشیدهاند.
پاسخ به یک پرسش دغدغهمندانه
موسوی قافله باشی در پاسخ به این سوال که چگونه میتوان از ظرفیت تمدنی حرم حضرت معصومه (س) برای حل مسائل اجتماعی امروز استفاده کرد، گفت: قبل از هر چیز باید توجه داشت که تمدنسازی صرفاً به ساختوساز، احداث خیابان و توسعه زیرساختها محدود نمیشود. تمدن پیش از آنکه در کالبد شهری شکل بگیرد، در وجود انسان و سبک زندگی او معنا پیدا میکند. یکی از بزرگترین ظرفیتهای این آستان مقدس، پرورش و تقویت «انسان اخلاقی» است.
وی افزود: بر این اساس، اگر زائر پس از زیارت، با یک تصمیم جدی اخلاقی از حرم خارج شود؛ اگر جوانی که وارد این فضای معنوی میشود، در پی اصلاح رابطه خود با خدا، خانواده، همسایگان، جامعه و حتی حضورش در فضای مجازی باشد، آنگاه حرم از یک مکان صرفاً زیارتی به «مرکز تحول اجتماعی» تبدیل شده است. به تعبیر دیگر، زیارت باید از حرم آغاز شود اما در متن زندگی جریان یابد.
ضرورت حراست از فضای معنوی دیار کریمه اهل بیت(ع)
استاد حوزه و دانشگاه همچنین خاطرنشان کرد: بی شک یکی از دغدغههای اصلی جامعه امروز، نگرانی بابت گسترش آسیبهای اخلاقی-اجتماعی و شیوع گناه در فضای شهری است. در مواجهه با این مسأله، نباید صرفاً به ادبیات نهی و منع بسنده کرد. انسان امروز پیش از آنکه نیازمند شنیدنِ مداومِ «نبایدها» باشد، تشنه تجربه لذتِ پاکی و معنویت است. به همین خاطر بنده معتقدم که حرم مطهر حضرت معصومه(س) میتواند چنین زمینهای را فراهم سازد؛ به شرط آنکه حضور در آن، نهفقط یک برنامه زیارتی ساده، بلکه تجربهای عمیق و تحولآفرین باشد که انسان را از آلودگیهای روحی دور کند.
وی افزود: البته گناهستیزی با برخوردهای صرفاً سلبی محقق نمیشود و باید در کنار امر به معروف و نهی از منکر، مؤلفههایی چون امید، محبت، کرامت انسانی، نشاط حلال، هویت دینی و امکان بازگشت را تقویت کرد. فردی که بداند درِ توبه و بازگشت به سوی خدا همواره باز است، با تمایل بیشتری از گناه فاصله میگیرد.
بهرهگیری از ظرفیت حرم برای کاهش آسیب های اجتماعی در قم
موسوی قافلهباشی همچنین تأکید کرد: برای کاهش آسیبهای اجتماعی قم، حرم مطهر میتواند با همکاری مساجد، حوزههای علمیه، دانشگاهها، آموزش و پرورش، نهاد خانواده، رسانهها و مراکز فرهنگی، یک شبکه جامع فرهنگی-اجتماعی تشکیل دهد. به عنوان مثال، به جای نصیحت مستقیم نوجوانی که در معرض آسیب قرار دارد، میتوان مجموعهای از برنامههای جذاب هویتی، هنری و معرفتی را در محیطهای وابسته به حرم در اختیار او گذاشت.
وی افزود: خانوادههای آسیبدیده میتوانند از خدمات مشاوره و حمایتهای اجتماعی بهرهمند شوند و جوانانی که با ناامیدی دستوپنجه نرم میکنند، در این محیط احساس احترام، دیده شدن و امید به تغییر داشته باشند. این نقطه پیوند زیارت با خدمات اجتماعی است.
لزوم تدوین و اجرای برنامههای بلندمدت فرهنگی و تربیتی
وی همچنین گفت: برای تحقق این هدف، باید از نگاههای مقطعی و مناسبتی فراتر رفت و طرحهایی بلندمدت تدوین کرد. به عنوان نمونه، میتوان «نهضت کریمه» را با محوریت اخلاق، خانواده، جوانان و پاکی اجتماعی در قم تعریف نمود. این نهضت شامل شش ضلع اصلی خواهد بود:
۱. زیارت و معنویت: جهت تقویت پیوند انسان با خدا.
۲. معرفت و آموزش: برای پاسخگویی به شبهات و نیازهای فکری نسل جدید.
۳. خانواده: به منظور تحکیم بنیان خانواده.
۴. جوانان: جهت هویتبخشی و ایجاد نشاط سالم.
۵. رسانه: برای روایت الگوهای اخلاقی و امیدبخش.
۶. خدمات اجتماعی: به منظور حمایت از افراد آسیبپذیر.
استاد حوزه و دانشگاه یادآور شد: در چنین الگویی، حرم مطهر به قرارگاه دائمی فرهنگی و اخلاقی شهر تبدیل میشود. در این میان، نقش رسانهها بسیار حیاتی است. یکی از چالشهای موجود، روایت دین با ادبیات بیش از حد رسمی و خطابهای است، در حالی که رسانه باید بتواند «زندگی کریمانه» را به تصویر بکشد. بیان داستان واقعی افرادی که با توکل، ایمان و حمایت اجتماعی از بحرانها عبور کردهاند، جوانانی که مسیر زندگیشان تحول یافته، یا خیرینی که در کنار زیارت دست نیازمندان را گرفتهاند، معنویت را از حالت انتزاعی خارج کرده و وارد متن جامعه میکند.
شهری که باید در تراز اهل بیت(ع) باشد
وی همچنین ابراز داشت: مهم این است که نگاه ما به حرم حضرت معصومه (س) فراتر از نگاه تک بُعدی و مقطعی به نحوی باشد که آن را به سان ظرفیتی عظیم، اجتماعی و تمدنی قلمداد کنیم و لذا اگر قم میخواهد شهری در تراز نام کریمه اهلبیت(ع) باشد، آثار این انتساب باید در رفتار شهروندانش مشهود باشد؛ در صداقت، رعایت حقالناس، تحکیم روابط خانوادگی، حسن خلق با همسایگان، رعایت اخلاق در فضای مجازی و مسئولیتپذیری در برابر آسیبهای اجتماعی.
موسوی قافلهباشی افزود: حضرت فاطمه معصومه (س) بخشی از هویت زنده قم هستند و بر همین اساس، حرم ایشان نیزمیتواند پناهگاه دلهای خسته، دانشگاه معرفت و قرارگاه خدمت به مردم باشد.
وی در خاتمه بیان داشت: حقیقتاً قم زمانی به معنای واقعی از ظرفیت تمدنی آستان حضرت معصومه (س) بهرهمند میشود که زائران و مجاوران، علاوه بر مشاهده گنبد و بارگاه، نمود عینی «کرامت» را در رفتار و سبک زندگی مردم این شهر به نظاره بنشینند.
گفتگو از : سید محمدمهدی موسوی
نظر شما