خبرگزاری حوزه | حمید ششگل، استاد هنرمند نقاش، در گفتوگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه نقاشی دینی و مذهبی یکی از مهمترین ظرفیتهای هنر برای بیان مفاهیم معنوی و ارزشی است، اظهار کرد: هنر میتواند مفاهیمی را که گاه بیان آنها با زبان کلام دشوار است، در قالب تصویر به مخاطب منتقل کند. نقاشی مذهبی نیز از این منظر جایگاه ویژهای دارد، زیرا هنرمند تلاش میکند باورها، ارزشها، حوادث تاریخی و مفاهیم معنوی را در قالب رنگ، فرم، نور و ترکیببندی به تصویر بکشد. اثر دینی زمانی میتواند تأثیرگذار باشد که علاوه بر برخورداری از ارزشهای هنری، از محتوایی عمیق و متناسب با موضوع نیز برخوردار باشد.
وی با اشاره به سابقه طولانی هنر در انتقال مفاهیم دینی افزود: در فرهنگ ایرانی و اسلامی، هنر همواره با مفاهیم معنوی و مذهبی پیوند داشته است و هنرمندان در دورههای مختلف تلاش کردهاند برداشت خود از ایمان، معنویت، اخلاق و وقایع دینی را در قالب آثار هنری ارائه کنند. نقاشی و نگارگری نیز در این میان نقش مهمی داشتهاند و بسیاری از روایتهای تاریخی و مذهبی از طریق تصویر در حافظه فرهنگی مردم باقی ماندهاند. از این منظر، نقاشی مذهبی تنها یک فعالیت هنری نیست، بلکه میتواند بخشی از میراث فرهنگی و اعتقادی جامعه را حفظ و به نسلهای بعد منتقل کند.
این هنرمند با تأکید بر اینکه نقاشی دینی نباید صرفاً به بازنمایی ظاهری شخصیتها و وقایع مذهبی محدود شود، تصریح کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای هنر دینی، توجه به معنا و مفهومی است که در پس تصویر قرار دارد. هنرمند باید بتواند در کنار پرداختن به جنبههای بصری، روح موضوع را نیز درک کند. برای مثال، در پرداختن به مفاهیمی مانند ایثار، شهادت، انتظار، عدالت، توکل و ایمان، لازم نیست همیشه تصویر مستقیم یک شخصیت یا حادثه ارائه شود؛ بلکه میتوان با استفاده از نمادها، نور، رنگ، فضای تصویری و عناصر هنری، احساس و مفهوم مورد نظر را به مخاطب منتقل کرد.
ششگل ادامه داد: هنرمندی که وارد حوزه نقاشی مذهبی میشود، باید نسبت به موضوعی که انتخاب میکند شناخت کافی داشته باشد. پرداختن به شخصیتهای دینی، وقایع تاریخی، آیات و مفاهیم قرآنی یا موضوعاتی همچون عاشورا و فرهنگ شهادت، نیازمند مطالعه و پژوهش است. نمیتوان درباره موضوعی که برای جامعه دارای اهمیت اعتقادی و عاطفی است، تنها با تکیه بر تخیل و بدون شناخت منابع تاریخی و فرهنگی اثر خلق کرد. تحقیق میتواند به هنرمند کمک کند تا ضمن حفظ آزادی و خلاقیت هنری، تصویری دقیقتر و عمیقتر از موضوع ارائه دهد و از برداشتهای نادرست یا کلیشهای فاصله بگیرد.
وی با اشاره به ظرفیت نقاشی مذهبی برای ارتباط با نسل جوان بیان کرد: امروز تصویر بخش مهمی از زندگی انسان را تشکیل میدهد و نسل جوان بیش از گذشته با عناصر بصری، رسانههای تصویری و آثار هنری ارتباط دارد. بنابراین اگر بخواهیم مفاهیم دینی را برای نسل جدید روایت کنیم، باید از زبان هنر نیز بهره بگیریم. نقاشی میتواند بدون آنکه وارد بیان مستقیم و شعاری شود، مخاطب را با یک مفهوم معنوی مواجه کند و زمینهای برای فکر کردن و پرسش ایجاد کند. البته استفاده از زبان هنری معاصر به معنای فاصله گرفتن از اصالت موضوع نیست، بلکه میتواند راهی برای ارائه همان مفاهیم با بیانی تازه و قابل ارتباط با مخاطب امروز باشد.
این هنرمند همچنین بر ضرورت ایجاد تعادل میان سنت و نوآوری در نقاشی دینی تأکید کرد و گفت: هنر مذهبی برای ادامه حیات خود نیازمند حفظ ریشهها و در عین حال توجه به زبان هنری روز است. اگر هنرمند تنها به تکرار الگوهای گذشته بپردازد، ممکن است اثر او برای بخشی از مخاطبان امروز جذابیت لازم را نداشته باشد. از سوی دیگر، نوآوری نیز نباید به قیمت از دست رفتن هویت و محتوای دینی اثر تمام شود. راه درست، ایجاد تعادل میان این دو موضوع است؛ یعنی هنرمند از میراث گذشته شناخت داشته باشد و در عین حال بتواند با نگاه و تکنیک شخصی خود، اثری تازه و متناسب با نیازهای زمان خلق کند.
وی با اشاره به جایگاه واقعه عاشورا در هنرهای تجسمی اظهار کرد: عاشورا یکی از مهمترین و گستردهترین موضوعات برای هنرمندان دینی است، زیرا این واقعه تنها یک رویداد تاریخی نیست و مفاهیم فراوانی همچون آزادگی، مقاومت، وفاداری، فداکاری، عدالتخواهی و ایستادگی در برابر ظلم را در خود جای داده است. همین ظرفیت باعث شده است هنرمندان در دورههای مختلف به شیوههای گوناگون به موضوع عاشورا بپردازند. با این حال، برای خلق آثار ماندگار باید از تکرار صرف تصاویر آشنا فاصله گرفت و تلاش کرد ابعاد انسانی و معنوی این واقعه را با زبان هنری مناسب برای مخاطب امروز بازخوانی کرد.
ششگل با بیان اینکه کیفیت فنی در کنار محتوای اثر اهمیت فراوانی دارد، افزود: گاهی تصور میشود چون موضوع یک اثر مذهبی است، کیفیت هنری آن اهمیت کمتری دارد، در حالی که چنین نگاهی میتواند به هنر دینی آسیب بزند. یک اثر مذهبی نیز مانند هر اثر هنری دیگر باید از نظر طراحی، ترکیببندی، رنگشناسی، نور، تکنیک و ساختار بصری از کیفیت مناسبی برخوردار باشد. هرچه توانایی فنی هنرمند بیشتر باشد، امکان انتقال بهتر مفهوم نیز افزایش پیدا میکند. در حقیقت، تکنیک و محتوا در هنر دینی در برابر یکدیگر قرار ندارند، بلکه باید در کنار هم قرار بگیرند تا اثر نهایی بتواند هم از نظر زیباییشناختی و هم از نظر معنایی موفق باشد.
وی درباره نقش نهادهای فرهنگی در حمایت از نقاشی مذهبی نیز گفت: یکی از نیازهای مهم این حوزه، ایجاد زمینه مناسب برای تولید و عرضه آثار است. هنرمند زمانی میتواند به صورت جدی و مستمر فعالیت کند که بداند اثر او امکان دیده شدن و ارتباط با مخاطب را خواهد داشت. برگزاری نمایشگاههای تخصصی، ایجاد گالریهای مناسب، حمایت از جشنوارههای هنری، خرید آثار ارزشمند و فراهم کردن فرصت گفتوگو میان هنرمندان و مخاطبان میتواند به رشد این حوزه کمک کند. حمایت از هنر دینی نباید فقط به مناسبتهای خاص محدود شود، بلکه لازم است برنامهای مستمر برای شناسایی و حمایت از هنرمندان این عرصه وجود داشته باشد.
این هنرمند ادامه داد: آموزش نیز یکی از موضوعات اساسی در آینده نقاشی دینی است. هنرمند جوان برای فعالیت موفق در این حوزه باید علاوه بر یادگیری اصول و تکنیکهای نقاشی، با تاریخ هنر، فرهنگ ایرانی و اسلامی، ادبیات، تاریخ اسلام و مفاهیم دینی نیز آشنا شود. چنین دانشی باعث میشود هنرمند نگاه عمیقتری نسبت به موضوع پیدا کند و بتواند از کلیشهها فاصله بگیرد. همچنین ارتباط میان نسل جوان و استادان باتجربه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از تجربههایی که در طول سالها فعالیت هنری به دست آمده، میتواند مسیر هنرمندان جوان را کوتاهتر و زمینه رشد آنها را فراهم کند.
وی با انتقاد از رویکردهای سطحی در تولید آثار مذهبی اظهار کرد: یکی از آسیبهایی که ممکن است هنر دینی را تهدید کند، توجه بیش از اندازه به ظاهر و غفلت از محتواست. استفاده از نشانهها و نمادهای مذهبی بهتنهایی نمیتواند یک اثر را به اثری عمیق و ماندگار تبدیل کند. اثر باید پشتوانه فکری داشته باشد و مخاطب را به تأمل وادار کند. اگر مخاطب پس از مشاهده یک نقاشی تنها با یک تصویر زیبا مواجه شود و هیچ ارتباطی با مفهوم آن برقرار نکند، بخشی از ظرفیت اثر از دست رفته است. بنابراین هنرمند باید تلاش کند میان زیبایی، احساس، اندیشه و پیام ارتباطی متوازن ایجاد کند.
ششگل با اشاره به ضرورت پرهیز از شعارزدگی در هنر مذهبی گفت: هنر زمانی میتواند تأثیر ماندگار داشته باشد که مخاطب را با اجبار و بیان مستقیم مواجه نکند، بلکه او را به کشف و تأمل دعوت کند. استفاده درست از نمادها، رنگها، فضاهای خالی، نور و حتی سکوت تصویری میتواند مفاهیم عمیقی را منتقل کند. گاهی یک اثر ساده و غیرمستقیم میتواند تأثیری بیشتر از یک تصویر پر از عناصر و نشانههای مستقیم داشته باشد. به همین دلیل، هنرمند باید مخاطب را بشناسد و بداند چگونه میتواند بدون کاستن از شأن موضوع دینی، اثری خلق کند که برای مخاطب امروز نیز جذاب، قابل درک و تأثیرگذار باشد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش فضای مجازی در معرفی هنر مذهبی اشاره کرد و افزود: امروز فضای مجازی فرصت مناسبی برای معرفی آثار هنری و برقراری ارتباط با مخاطبان فراهم کرده است. هنرمندان میتوانند علاوه بر نمایش آثار نهایی، مراحل شکلگیری یک اثر را نیز به مخاطبان نشان دهند و درباره ایده، تکنیک و موضوع اثر توضیح دهند. این کار میتواند موجب افزایش شناخت عمومی نسبت به هنر دینی شود. البته فضای مجازی نباید جای نمایشگاه و ارتباط مستقیم مخاطب با اثر را بگیرد، اما میتواند دامنه معرفی آثار را بسیار گسترده کند و به هنرمند اجازه دهد مخاطبانی فراتر از محیط جغرافیایی محل فعالیت خود پیدا کند.
در پایان، این هنرمند با تأکید بر اینکه آینده نقاشی دینی در گرو توجه همزمان به محتوا، کیفیت هنری و نیازهای مخاطب است، خاطرنشان کرد: هنر مذهبی ظرفیت بسیار گستردهای برای بیان مفاهیم انسانی و معنوی دارد و نباید آن را به یک قالب ثابت و تکراری محدود کرد. هنرمندان میتوانند با حفظ اصول و ارزشهای دینی، شیوههای تازهای برای بیان مفاهیم پیدا کنند و با بهرهگیری از تجربه استادان، مطالعات تاریخی و دینی و امکانات هنر معاصر، آثار ماندگاری خلق کنند. اگر میان هنرمند، مراکز فرهنگی، پژوهشگران و مخاطبان ارتباط بیشتری شکل بگیرد، نقاشی دینی میتواند جایگاه مؤثرتری در فضای هنر معاصر پیدا کند و مفاهیم معنوی، اخلاقی و فرهنگی را با زبانی زیبا و اثرگذار به نسلهای آینده منتقل سازد.
انتهای پیام
نظر شما