حجتالاسلام رضوی استاد حوزه در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، در ادامه سلسله مباحث «مبانی کلامی تربیت» با تبیین آیه دوم سوره مبارکه مجادله، اظهار داشت: این آیه در ادامه ماجرایی نازل شده که ریشه در یک سنت نادرست و جاهلی داشت و خداوند متعال با نزول آیات، نسبت به این سنت موضعگیری کرده و حکم آن را بیان میکند.
وی افزود: در این آیه، ضمن نفی سنت «ظهار»، بر این حقیقت تأکید میشود که همسران انسان، مادران او به شمار نمیآیند و چنین نسبتی با واقعیت سازگار نیست؛ از همین رو، آیه شریفه علاوه بر ظرفیت فقهی، از منظر تربیتی و فرهنگی نیز نکات قابل توجهی دارد.
الغای سنتهای جاهلی؛ یک اصل تربیتی
استاد حوزه، یکی از مهمترین پیامهای تربیتی آیه را «الغای سنتهای جاهلی» دانست و گفت: اگر بخواهیم در عرصه فرهنگی و تربیتی فعالیت کنیم، باید سنتهای نادرست و ریشهدار را شناسایی کرده و نسبت به الغای آنها اقدام کنیم.
حجتالاسلام رضوی تصریح کرد: الغای یک سنت نادرست، هم میتواند یک روش مدیریتی باشد و هم بهعنوان راهکاری برای رفع موانع تربیتی مورد استفاده قرار گیرد؛ زیرا برخی سنتهای غلط، در مسیر تربیت و رشد انسان مانع ایجاد میکنند.
وی با اشاره به نقش خانواده در فرآیند تربیت، ابراز کرد: مسائل خانوادگی و روابط میان اعضای خانواده گاهی میتواند به مانعی در مسیر عبودیت و سلوک انسان تبدیل شود و از این جهت، اصلاح روابط و رفتارهای نادرست خانوادگی باید مورد توجه مربیان قرار گیرد.
در تربیت، نفی بدون جایگزین کافی نیست
حجتالاسلام رضوی یکی از نکات مهم تربیتی این آیه را توجه به «جایگزین» دانست و خاطرنشان کرد: اسلام در مواجهه با اختلافات ریشهدار خانوادگی، صرفاً یک رفتار نادرست را نفی نکرده، بلکه برای آن راهکار و جایگزین مشروع نیز قرار داده است.
وی ادامه داد: این نکته در کار فرهنگی و تربیتی بسیار مهم است؛ اگر فقط به مخاطب بگوییم «این کار را انجام نده»، اما راه دیگری در مقابل او قرار ندهیم، پذیرش این توصیه دشوار خواهد بود.
استاد حوزه تأکید کرد: در تعامل با اعضای خانواده، فرزندان، دوستان و متربیان نباید فقط مسیر نفی را دنبال کرد، بلکه در کنار نفی رفتار نادرست، باید راهکار و جایگزین مناسب نیز ارائه شود.
وی با اشاره به شیوه مواجهه اسلام با فرهنگ زمانه، اظهار کرد: با بررسی آیات، روایات و تاریخ میتوان عناصر فرهنگی را در سه دسته کلی قرار داد؛ عناصر مثبت، عناصر منفی و خرافی و همچنین عناصر مثبتی که در گذر زمان دچار انحراف شدهاند.
حجتالاسلام رضوی افزود: در برابر عناصر مثبت فرهنگی، رویکرد اسلام پذیرش و در مواردی تقویت است؛ برای نمونه، برخی آداب مهماننوازی، اکرام و اطعام که در فرهنگ عرب وجود داشته، مورد پذیرش اسلام قرار گرفته و در مواردی تقویت نیز شده است
وی تصریح کرد: در برابر عناصر منفی و خرافی، رویکرد اسلام مخالفت و رد است؛ سنتهایی مانند ظهار و زندهبهگور کردن فرزندان از جمله نمونههایی هستند که اسلام بهصورت جدی با آنها مقابله کرده است.
استاد حوزه خاطرنشان کرد: دسته سوم، سنتهایی هستند که اصل آنها مثبت بوده اما در طول زمان دچار انحراف شدهاند و در این موارد، رویکرد اسلام اصلاح و بازگرداندن آن فرهنگ به مسیر صحیح است.
برخورد انفعالی با فرهنگ، آسیبزاست
حجتالاسلام رضوی با بیان اینکه در برابر سنتهای ریشهدار نادرست میتوان شیوههای مختلفی در پیش گرفت، گفت: یک رویکرد، برخورد حذفی است و رویکرد دیگر، برخورد انفعالی است که در آن، یک پدیده جدید بدون مدیریت صحیح وارد فضای فرهنگی میشود و آثار و آسیبهای خود را نیز به همراه میآورد.
وی یادآور شد: در مقابل این دو رویکرد، میتوان برخورد منطقی و فعال را دنبال کرد؛ یعنی ابتدا مسئله و ابعاد آن بهدرستی شناخته شود و سپس متناسب با واقعیت موجود، راهکار ارائه شود.
استاد حوزه در ادامه با اشاره به اصل «تناسب نهی و منهیعنه» اظهار کرد: اگر قرار است فردی از رفتاری منع شود، نحوه و شدت این منع باید با خود رفتار و شرایط مخاطب تناسب داشته باشد؛ در غیر این صورت، نهی ممکن است اثر لازم را نداشته باشد.
وی تصریح کرد: بخش قابل توجهی از مشکلات والدین با فرزندان، مسائل میان زن و شوهر و همچنین رابطه مربی با متربی، ناشی از همین مسئله است؛ یعنی فرد تصور میکند چون تذکر داده و نهی کرده، وظیفه خود را انجام داده، در حالی که شیوه تذکر با شرایط مخاطب تناسب نداشته است.
حجتالاسلام رضوی اظهار کرد: در مسائل تربیتی باید شرایط مخاطب، نوع رابطه، مرحله تربیتی و شیوه مناسب انتقال پیام مورد توجه قرار گیرد تا تذکر بتواند در رفتار مخاطب اثرگذار باشد.
سنتهای ریشهدار با یک تذکر اصلاح نمیشوند
وی با اشاره به تأکیدهای موجود در آیه دوم سوره مجادله، گفت: هنگامی که یک سنت نادرست در یک فرهنگ ریشهدار شده باشد، صرف اعلام اینکه آن رفتار غلط است، برای اصلاح آن کافی نیست؛ بلکه باید مسئله بهصورت مستمر تبیین و برای اصلاح آن، اقدامات عملی نیز پیشبینی شود.
استاد حوزه بیان کرد: در ادامه آیات مربوط به ظهار، مسئله کفاره نیز مطرح میشود که میتوان آن را در کنار تبیین حکم، یک سازوکار عملی برای مواجهه با این سنت نادرست دانست؛ بنابراین در فرآیند تربیت نیز باید در کنار آگاهیبخشی، برای اصلاح رفتار، راهکار عملی ارائه شود.
حجتالاسلام رضوی با اشاره به یکی از مباحث اصولی قابل برداشت از آیه، تصریح کرد: در این آیه، از مواردی دیده میشود که نفی حکم به لسان نفی موضوع صورت گرفته است؛ یعنی به جای نفی مستقیم حکم، موضوعی که مبنای آن حکم قرار گرفته، نفی میشود.
وی خاطرنشان کرد: در آیه شریفه با تعابیر مختلف تأکید میشود که همسران انسان، مادران او نیستند و این نسبت با واقعیت سازگار نیست و پس از آن، حکم شرعی و کفاره مربوط به ظهار نیز بیان میشود.
توجه به مسئله قیاس در آیه ظهار
استاد حوزه با اشاره به ظرفیت آیه برای مباحث مربوط به قیاس در علم اصول، ابراز کرد: این آیه میتواند در بررسی ادله مربوط به عدم جواز قیاس نیز مورد توجه قرار گیرد و در آثار برخی از عالمان اهل سنت نیز ذیل این آیه، درباره تفاوت موضوعات و امکان تسری حکم از یک موضوع به موضوع دیگر بحث شده است.
وی عنوان کرد: بررسی تطبیقی این مباحث میان علمای شیعه و اهل سنت میتواند زمینهای برای گفتوگوی علمی و تقریب در حوزه علم اصول فراهم کند؛ بهویژه در مواردی که یک اصل کلی مورد پذیرش دو دیدگاه است اما اختلاف در تطبیق آن بر مصادیق شکل میگیرد.
انتهای پیام /
نظر شما