به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، حسن حکیم‌باشی، عضو هیئت امنای بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، شامگاه ۲۲ مهرماه در مراسم نخستین سالگرد درگذشت دکتر محمود روحانی، قرآن‌پژوه و استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد، که در سالن همایش دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) برگزار شد، کتاب معجم معیاری قرآن را از سه رویداد بزرگ عرصه تألیف و نشر آثار قرآنی در دهه‌های اخیر برشمرد و بر ضرورت معرفی، بررسی علمی و بهره‌برداری گسترده‌تر از این اثر تأکید کرد.
وی با اشاره به اینکه سخنان خود را در سه محور معرفی اثر، تبیین ویژگی‌ها و جایگاه علمی آن و بررسی پیامدها و امتداد پژوهشی آن تنظیم کرده است، اظهار کرد: معجم معیاری قرآن حاصل دست‌کم ۲۰ سال پژوهش مستمر دکتر محمود روحانی و صرف هزاران ساعت وقت برای سامان‌دهی و تدوین مقاطع قرآن کریم است؛ تلاشی که به شکل‌گیری روشی علمی برای بخش‌بندی و مقطع‌بندی آیات قرآن انجامیده است.
عضو هیئت امنای بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با تشریح موضوع این کتاب، بیان کرد: معجم معیاری قرآن به مقطع‌بندی و بخش‌بندی سوره‌های قرآن کریم می‌پردازد؛ موضوعی که در اصطلاح امروزی می‌توان آن را پاراگراف‌بندی یا فقره‌گذاری متن قرآن دانست.
وی با اشاره به پیشینه تنظیم و تقسیم‌بندی قرآن کریم، افزود: قرآن در طول تاریخ با تقسیم‌بندی‌هایی همچون جزء، حزب، سوره و آیه سامان یافته است و اصطلاحات دیگری نیز در این زمینه شکل گرفته‌اند؛ اما ساختار درونی و نظم قرآن همچنان از موضوعات مهم مطالعات قرآنی به شمار می‌رود.
حکیم‌باشی با اشاره به سخنی از یک دانشمند غربی درباره ناشناخته‌بودن ابعاد نظم و ساختار قرآن، خاطرنشان کرد: دکتر روحانی با توجه به تجربه‌های پیشین در تقسیم‌بندی قرآن، از جمله تقسیم آن به رکوعات، ضرورت سامان‌دهی علمی و منظم مقاطع قرآن را دنبال کرد و کوشید این کار را بر پایه اصولی مشخص انجام دهد.
وی توضیح داد: در برخی تقسیم‌بندی‌های پیشین، قرآن به حدود ۵۸۷ بخش تقسیم شده بود که هر بخش را رکوع می‌نامیدند؛ اما این تقسیم‌بندی با مقطع‌بندی علمی و ساختاری قرآن تفاوت دارد و نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گوی همه نیازهای پژوهشی در شناخت ساختار متن قرآن باشد.
این پژوهشگر با بیان اینکه آیات قرآن از نظر طول و ساختار یکسان نیستند، اظهار کرد: گاهی یک آیه می‌تواند چندین بخش معنایی را در بر بگیرد و گاهی نیز مجموعه‌ای از آیات، حتی در مواردی تعداد زیادی از آیات، یک مقطع واحد را تشکیل می‌دهند. ازاین‌رو، شناسایی مرزهای معنایی و ساختاری متن قرآن به بررسی دقیق و روشمند نیاز دارد.
وی افزود: مقطع‌بندی قرآن به‌صورت سازوار، علمی و مبتنی بر اصول منطقی، پیش از این به شکل موردنظر دکتر روحانی سامان نیافته بود و این پژوهش کوشیده است چنین رویکردی را در مطالعات قرآنی ارائه کند.
حکیم‌باشی در ادامه، معجم معیاری قرآن را در کنار دو اثر مهم دیگر، از رویدادهای برجسته پژوهش‌های قرآنی معاصر دانست و گفت: در طول دو تا سه دهه اخیر، سه اثر مکتوب در عرصه مطالعات قرآنی جایگاهی ویژه یافته‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به تفسیر تسنیم آیت‌الله جوادی آملی، مصحف مشهد رضوی و معجم معیاری قرآن اشاره کرد.
وی با اشاره به تکمیل تفسیر تسنیم و انتشار فهرست موضوعی آن، همچنین رونمایی از مصحف مشهد رضوی در کتابخانه آستان قدس رضوی، اظهار کرد: معجم معیاری قرآن نیز در شمار آثاری قرار می‌گیرد که ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه مطالعات قرآنی و گشودن افق‌های جدید پژوهشی دارند.
دقت و تتبع گسترده، از ویژگی‌های معجم معیاری قرآن
حکیم‌باشی با اشاره به دقت پژوهشی دکتر روحانی در بررسی واژگان و ساختارهای قرآنی، گفت: در برخی پژوهش‌های قرآنی، موضوعاتی که در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسند، با بررسی دقیق‌تر به دسته‌بندی‌های پیچیده‌تری می‌رسند. برای نمونه، واژه‌هایی مانند «ما» در قرآن می‌توانند کاربردها و نقش‌های متنوعی داشته باشند که شناسایی آن‌ها به بررسی‌های تخصصی نیاز دارد.
وی افزود: این نوع پژوهش‌ها نشان‌دهنده دقت، تتبع، نوآوری و توجه به جزئیاتی است که ممکن است در بررسی‌های عمومی کمتر مورد توجه قرار گیرد. البته هر اثری که برای نخستین بار در یک زمینه علمی تدوین می‌شود، می‌تواند زمینه‌ساز تکمیل و توسعه پژوهش‌های بعدی نیز باشد.
این پژوهشگر با تأکید بر ماندگاری آثار علمی ارزشمند، تصریح کرد: تا زمانی که قرآن کریم محور پژوهش و مطالعه است، آثاری همچون معجم معیاری و معجم احصایی نیز زنده و اثرگذار خواهند بود و نام دکتر محمود روحانی به واسطه این تلاش علمی در حافظه مطالعات قرآنی ماندگار می‌ماند.
حکیم‌باشی با اشاره به پیشینه علمی و تربیتی دکتر روحانی، اظهار کرد: استاد محمدتقی شریعتی در پرورش فکری و شکل‌گیری علاقه وی به پژوهش‌های قرآنی نقش مهمی داشت؛ شریعتی از چهره‌های اثرگذار در شکل‌گیری، گسترش و توسعه معارف قرآنی و دینی در خراسان و کشور بود و در جایگاه معلم و راهنمای زندگی، تأثیری ماندگار بر دکتر روحانی گذاشت.
وی با تأکید بر پشتکار و استمرار پژوهشی دکتر روحانی، افزود: میزان تلاش و سخت‌کوشی وی در تدوین این اثر، به‌گونه‌ای است که ابعاد آن را نمی‌توان در یک یا دو نشست به‌طور کامل تشریح کرد و بررسی دقیق آن به فرصت و مجال علمی بیشتری نیاز دارد.
عضو هیئت امنای بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در تبیین راهکارهای توسعه و بهره‌برداری از این اثر گفت: نخستین گام، فراهم‌کردن زمینه دسترسی آسان‌تر و گسترده‌تر پژوهشگران به کتاب، معرفی آن در محافل علمی و فراهم‌کردن امکان بررسی و نقد تخصصی آن است.
پیشنهاد انتشار قرآن کریم بر اساس مقطع‌بندی
وی در ادامه، پیشنهاد انتشار نسخه‌ای از قرآن کریم بر اساس مقطع‌بندی‌های ارائه‌شده در معجم معیاری را مطرح کرد و گفت: در برخی مصاحف معتبر جهان اسلام، در بخش پایانی کتاب اطلاعاتی درباره مبانی قرائت، علائم، نشانه‌گذاری‌ها و شیوه تنظیم متن قرآن ارائه می‌شود؛ این تجربه نشان می‌دهد که می‌توان مبانی علمی و روش‌های مورد استفاده در تنظیم مصحف را نیز به‌صورت مستند معرفی کرد.
حکیم‌باشی افزود: پیشنهاد می‌کنم آستان قدس رضوی در نخستین فرصت، زمینه انتشار نسخه‌ای از قرآن کریم را بر اساس مقطع‌بندی دکتر روحانی فراهم کند؛ در این نسخه می‌توان با استفاده از نشانه‌ای ساده و مشخص، مرز مقاطع را نشان داد؛ به‌گونه‌ای که در صفحه‌بندی، خط و ساختار ظاهری مصحف تغییری ایجاد نشود.
وی ادامه داد: چنین اقدامی این امکان را فراهم می‌کند که پژوهشگران، قرآن‌پژوهان و علاقه‌مندان بتوانند مقاطع مشخص‌شده را در متن قرآن مشاهده کنند، درباره آن‌ها به بررسی و نقد بپردازند و از این روش در مطالعات تفسیری بهره بگیرند.
مقطع‌بندی قرآن، نیازمند تسلط بر چندین رشته علمی است
این پژوهشگر در پاسخ به این پرسش که چرا چنین کاری پیش‌تر به‌صورت علمی و گسترده انجام نشده است، گفت: انجام این پژوهش به دانش گسترده، تتبع فراوان و تسلط بر چندین حوزه علمی نیاز دارد؛ پژوهشگر این عرصه باید با تاریخ قرآن، علوم قرآنی و دانش‌های مرتبط آشنا باشد و بتواند یافته‌های رشته‌های مختلف را در یک چارچوب منسجم به کار گیرد.
وی با اشاره به دشواری این مسیر پژوهشی، خاطرنشان کرد: انجام چنین کاری به‌صورت فردی یا گروهی، بدون برخورداری از احاطه علمی و پشتکار کم‌نظیر، بسیار دشوار است؛دکتر روحانی با عشق و علاقه فراوان به قرآن‌پژوهی، این مسیر را با جدیت دنبال کرد؛ به‌گونه‌ای که می‌توان او را فرهاد عرصه قرآن‌پژوهی دانست.
حکیم‌باشی درباره فایده علمی مقطع‌بندی قرآن نیز اظهار کرد: این موضوع با حوزه‌های مختلفی همچون شناخت سیاق آیات، تناسب آیات، وحدت موضوعی سوره‌ها، ارتباط سوره‌ها با یکدیگر و علم وقف و ابتدا پیوند دارد؛بنابراین، مقطع‌بندی روشمند قرآن می‌تواند در تحلیل ساختار متن، فهم ارتباط میان آیات و توسعه مطالعات تفسیری نقش مؤثری ایفا کند.
ضرورت توسعه نسخه دیجیتال و دسترسی فراگیر به اثر
وی با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری گسترده‌تر از ظرفیت‌های معجم معیاری قرآن، گفت: در کنار انتشار نسخه چاپی، باید زمینه عرضه دیجیتال و دسترسی فراگیرتر به این اثر نیز فراهم شود تا پژوهشگران بیشتری بتوانند از آن استفاده کنند.
عضو هیئت امنای بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی افزود: پس از مطالعه دقیق کتاب، پیشنهادهای دیگری نیز برای تکمیل و توسعه این مسیر علمی مطرح خواهد شد؛هدف آن است که بیشترین بهره از این اثر ارزشمند در جامعه اسلامی و جهان علم برده شود و این تلاش علمی بر افتخارات ایران اسلامی، جامعه شیعی، مشهد و آستان قدس رضوی بیفزاید.
حکیم‌باشی با اشاره به نقش آستان قدس رضوی در پشتیبانی از پژوهش‌های قرآنی، بیان کرد: مصحف مشهد رضوی و معجم معیاری قرآن، دو اثر مهم در این عرصه هستند که آستان قدس رضوی و بنیاد پژوهش‌های اسلامی آن در انتشار و معرفی آن‌ها نقش قابل‌توجهی داشته‌اند.
وی ابراز امیدواری کرد: با تداوم حمایت از پژوهش‌های قرآنی، مسیر علمی مرحوم محمود روحانی ادامه یابد و آثار و دستاوردهای او در خدمت شناخت عمیق‌تر قرآن کریم و توسعه مطالعات تفسیری قرار گیرد.
انتهای پیام/
نظر شما