به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، حجت‌الاسلام والمسلمین فقیه اسفندیاری، معاون بین‌الملل تولیت آستان قدس رضوی، شامگاه ۲۲ مهرماه در مراسم نخستین سالگرد درگذشت دکتر محمود روحانی، قرآن‌پژوه و استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد، که در سالن همایش دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) برگزار شد، به تبیین جایگاه علمی اثر معجم معیاری تفسیر مقاطع سور قرآن کریم پرداخت و این کتاب را از رویدادهای مهم پژوهش‌های قرآنی در دهه‌های اخیر دانست.
کتاب معجم معیاری؛ حاصل بیش از ۲۰ سال پژوهش قرآنی
معاون بین‌الملل تولیت آستان قدس رضوی با اشاره به اینکه دکتر روحانی این اثر را طی دست‌کم ۲۰ سال پژوهش و با صرف هزاران ساعت مطالعه و تحقیق تدوین کرده است، اظهار کرد: معجم معیاری تلاشی برای مقطع‌بندی و بخش‌بندی سوره‌های قرآن کریم بر پایه معیارهای علمی و اصول روشمند است؛ موضوعی که پیش از این به‌صورت سازوار و مبتنی بر اصول منطقی، کمتر مورد توجه قرار گرفته بود.
وی با اشاره به شیوه‌های تقسیم‌بندی قرآن کریم در طول تاریخ، افزود: قرآن از دیرباز بر اساس اجزا، احزاب، سوره‌ها، آیات و اصطلاحات دیگر تنظیم و دسته‌بندی شده است، اما تعیین مرزهای معنایی و ساختاری درون سوره‌ها و مشخص‌کردن مقاطع مرتبط با یکدیگر، نیازمند پژوهشی مستقل و روشمند بود.
حجت الاسلام والمسلمین فقیه اسفندیاری با بیان اینکه گاهی یک آیه قرآن می‌تواند مشتمل بر چند بند معنایی باشد و در مقابل، مجموعه‌ای از آیات متعدد یک مقطع واحد را تشکیل دهد، گفت: حتی در برخی سوره‌ها، مانند سوره شعراء، شمار زیادی از آیات در یک مقطع معنایی قرار می‌گیرند؛ ازاین‌رو، نمی‌توان صرفاً با تکیه بر شماره آیات، مرزهای دقیق مقاطع قرآن را مشخص کرد.
وی با اشاره به سابقه تقسیم‌بندی‌های پیشین قرآن کریم، از جمله رکوعات قرآن، توضیح داد: در برخی شیوه‌های قدیمی، قرآن به حدود ۵۸۷ بخش تقسیم شده بود که هر بخش را یک رکوع می‌نامیدند و علامت عین نیز در برخی مصاحف برای مشخص‌کردن این بخش‌ها به کار می‌رفت؛ بااین‌حال، این تقسیم‌بندی با مقطع‌بندی علمی و معنایی سوره‌ها تفاوت دارد.
کتاب معجم معیاری در شمار آثار برجسته قرآنی معاصر قرار دارد
معاون بین‌الملل تولیت آستان قدس رضوی با تأکید بر جایگاه علمی اثر دکتر روحانی، اظهار کرد: به اعتقاد وی، در حدود دو تا سه دهه اخیر، سه رویداد مهم در عرصه تألیف، تدوین و انتشار آثار قرآنی رخ داده است که از جمله آن‌ها می‌توان به تفسیر تسنیم آیت‌الله عبدالله جوادی آملی، مصحف مشهد رضوی و کتاب معجم معیاری تفسیر مقاطع سور قرآن کریم اشاره کرد.
وی با اشاره به گفت‌وگوی خود با استاد مهدوی‌راد، از صاحب‌نظران حوزه پژوهش‌های قرآنی، افزود: این موضوع را با وی در میان گذاشته و درباره وجود آثار هم‌تراز دیگری در این عرصه پرس‌وجو کرده است.
به گفته حجت ااسلام والمسلمین فقیه اسفندیاری، استاد مهدوی‌راد نیز با وجود اینکه هنوز فرصت بررسی مستقیم کتاب را نیافته بود، بر اساس آشنایی اجمالی با گزارش‌های مربوط به آن، اهمیت این اثر را مورد تأیید قرار داد.
وی همچنین با اشاره به نمونه‌ای از پژوهش‌های دقیق در حوزه واژگان قرآن کریم، بیان کرد: در برخی مطالعات قرآنی، حتی یک واژه مانند «ما» از نظر کاربردها و نقش‌های مختلف دستوری و معنایی بررسی شده است؛ چنین پژوهش‌هایی نشان می‌دهد که ظرفیت مطالعات قرآنی برای طبقه‌بندی‌های دقیق‌تر و کشف ظرافت‌های زبانی همچنان گسترده است.
حجت الاسلام والمسلمین فقیه اسفندیاری با بیان اینکه معجم معیاری حاصل دقت، تتبع و نوآوری پژوهشی دکتر روحانی است، افزود: طبیعی است که هر اثر پیشگامانه‌ای زمینه تکمیل و توسعه داشته باشد، اما همین نوآوری و تلاش علمی، اهمیت این کتاب را دوچندان می‌کند.
عشق به قرآن و سخت‌کوشی، از ویژگی‌های علمی دکتر روحانی بود
وی با اشاره به تلاش مستمر دکتر محمود روحانی برای تدوین این اثر، سخت‌کوشی و عشق عمیق او به پژوهش‌های قرآنی را از ویژگی‌های برجسته شخصیت علمی وی برشمرد و اظهار کرد: گستردگی کار و میزان تتبع مورد نیاز برای تدوین چنین اثری، نشان‌دهنده پشتکار و علاقه کم‌نظیر این قرآن‌پژوه است.
معاون بین‌الملل تولیت آستان قدس رضوی با اشاره به نقش استاد محمدتقی شریعتی در شکل‌گیری شخصیت علمی دکتر روحانی، گفت: پرورش علمی وی در مکتب این استاد، زمینه‌ساز تقویت علاقه او به پژوهش‌های پیگیر و عمیق قرآنی شد.
وی افزود: استاد محمدتقی شریعتی در گسترش معارف قرآنی و دینی در خراسان و کشور نقشی برجسته داشت و برای دکتر روحانی هم جایگاه معلمی داشت و هم در شکل‌گیری زندگی خانوادگی او نقش‌آفرین بود؛ این ارتباط علمی و تربیتی در تقویت علاقه دکتر روحانی به پژوهش‌های قرآنی تأثیرگذار بود.
حجت الاسلام والمسلمین فقیه اسفندیاری با تأکید بر ماندگاری آثار علمی ارزشمند، تصریح کرد: تا زمانی که قرآن کریم محور پژوهش و اندیشه است، آثاری همچون معجم معیاری و معجم احصایی نیز قابلیت بهره‌برداری و توسعه دارند و نام پدیدآورندگان آن‌ها در تاریخ مطالعات قرآنی زنده خواهد ماند.
وی با اشاره به استمرار توجه خانواده دکتر روحانی به آثار علمی وی، این پیوند را جلوه‌ای از ماندگاری پژوهش و انتقال میراث علمی میان نسل‌ها دانست.
معاون بین‌الملل تولیت آستان قدس رضوی در ادامه، معرفی گسترده کتاب، فراهم‌کردن امکان دسترسی آسان پژوهشگران و بررسی انتقادی و علمی آن را از ضرورت‌های مرحله پس از انتشار اثر دانست و گفت: این کتاب باید به شکلی فراگیر در اختیار محققان قرار گیرد تا پژوهشگران علوم قرآنی بتوانند در بخش‌های مختلف آن تأمل کنند، مبانی علمی آن را بررسی کنند و زمینه‌های تکمیل و توسعه آن را بشناسند.
وی با قدردانی از حمایت‌های صورت‌گرفته برای انتشار کتاب، افزود: در شرایط دشوار تأمین کاغذ و هزینه‌های نشر، موافقت سریع با چاپ این اثر و فراهم‌شدن امکان انتشار آن در قالبی شایسته، اقدامی ارزشمند بود.
حجت الاسلام والمسلمین فقیه اسفندیاری پیشنهاد کرد: دست‌کم طی چند سال آینده، هر سال همایشی علمی با حضور کارشناسان و صاحب‌نظران برجسته برگزار شود تا ابعاد مختلف معجم معیاری بررسی، مبانی و قواعد علمی آن تبیین و راه‌های ادامه این پژوهش مشخص شود.
وی یکی از پیشنهادهای خود برای گسترش بهره‌برداری از این اثر را انتشار نسخه‌ای از قرآن کریم با علامت‌گذاری مقاطع بر اساس پژوهش دکتر روحانی عنوان کرد و گفت: می‌توان با استفاده از ظرفیت آستان قدس رضوی، نسخه‌ای از قرآن کریم را منتشر کرد که در آن، مرزهای مقاطع شناسایی‌شده در این پژوهش با نشانه‌هایی مختصر و مشخص شود.
معاون بین‌الملل تولیت آستان قدس رضوی با اشاره به شیوه درج اطلاعات و مستندات قرآنی در مصاحف معتبر، افزود: در برخی مصاحف رسمی، از جمله مصحف مدینه منوره، اطلاعات مربوط به قرائت، منابع و شیوه‌های علامت‌گذاری و تنظیم آیات در بخش پایانی کتاب درج می‌شود؛ بر همین اساس، می‌توان مقطع‌بندی پیشنهادی مرحوم روحانی را نیز با رعایت ضوابط علمی و بدون تغییر در صفحه‌بندی، خط و ساختار ظاهری قرآن، در قالب نشانه‌هایی مشخص به مخاطبان ارائه کرد.
وی ادامه داد: چنین اقدامی این امکان را فراهم می‌کند که پژوهشگران و علاقه‌مندان، مقاطع پیشنهادی را در متن قرآن مشاهده کنند، آن‌ها را با یکدیگر تطبیق دهند و در مطالعات تفسیری خود به کار گیرند.
مقطع‌بندی قرآن، زمینه‌ساز گسترش مطالعات تفسیری است
حجت الاسلام ولمسلمین فقیه اسفندیاری با طرح دو پرسش درباره ضرورت این پژوهش، اظهار کرد: نخست آنکه چرا با وجود حجم گسترده مطالعات و تحقیقات قرآنی در طول تاریخ، چنین مقطع‌بندی علمی و منظمی پیش‌تر شکل نگرفته است و دوم آنکه مشخص‌کردن مقاطع در کنار تقسیم‌بندی آیات چه فایده‌ای برای پژوهش‌های قرآنی دارد.
وی در پاسخ به پرسش نخست، دشواری پژوهش و نیاز به احاطه بر چندین حوزه علمی را از دلایل اصلی این موضوع دانست و گفت: انجام چنین کاری مستلزم آشنایی عمیق با تاریخ قرآن، علوم مختلف قرآنی، مباحث آماری و دیگر دانش‌های مرتبط است. پژوهشگر باید بتواند منابع متعدد را بررسی کند، اطلاعات را با یکدیگر تطبیق دهد و بر اساس معیارهای مشخص به نتیجه‌ای منسجم برسد.
معاون بین‌الملل تولیت آستان قدس رضوی افزود: افزون بر دانش تخصصی، انجام این کار به تتبع گسترده، صبر و پشتکار نیاز دارد و دکتر روحانی با تکیه بر همین ویژگی‌ها توانست چنین پژوهشی را به سرانجام برساند.
وی در پاسخ به پرسش دوم، به ارتباط مقطع‌بندی قرآن با دانش‌هایی همچون سیاق آیات، تناسب آیات، وحدت موضوعی سوره‌ها، تناسب سوره‌ها با یکدیگر و علم وقف و ابتدا اشاره کرد و گفت: شناسایی مرزهای معنایی و ساختاری مقاطع قرآن می‌تواند در فهم پیوستگی آیات، شناخت ارتباط میان بخش‌های مختلف سوره‌ها و توسعه روش‌های تفسیری مؤثر باشد.
حجت الاسلام والمسلمین فقیه اسفندیاری تأکید کرد: بهره‌گیری از این ظرفیت علمی می‌تواند افق‌های تازه‌ای در مطالعات قرآنی بگشاید و به پژوهشگران در مسیر فهم دقیق‌تر آیات و پیگیری ارتباطات معنایی میان آن‌ها کمک کند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، توسعه نسخه دیجیتال و فراهم‌کردن امکان دسترسی گسترده‌تر به معجم معیاری را از راهکارهای مهم بهره‌برداری از این پژوهش دانست و اظهار کرد: در کنار انتشار چاپی و برگزاری نشست‌های تخصصی، می‌توان در زمان مناسب برای عرضه دیجیتال و دسترس‌پذیرترکردن اثر نیز برنامه‌ریزی کرد.
معاون بین‌الملل تولیت آستان قدس رضوی خاطرنشان کرد: پس از مطالعه دقیق کتاب، ظرفیت‌های تازه‌ای برای استفاده از آن در ذهن پژوهشگران شکل خواهد گرفت و زمینه پیشنهادهای علمی دیگری برای تکمیل و گسترش این مسیر فراهم می‌شود.
وی با تأکید بر ضرورت معرفی شایسته این اثر در جامعه علمی، افزود: انتظار می‌رود پژوهشگران و مراکز علمی جهان اسلام از ظرفیت‌های این کتاب بهره ببرند و با بررسی و نقد علمی آن، به توسعه مطالعات قرآنی کمک کنند.
حجت الاسلام والمسلمین فقیه اسفندیاری در پایان، انتشار مصحف مشهد رضوی و معجم معیاری را از نمونه‌های برجسته فعالیت‌های قرآنی مرتبط با آستان قدس رضوی دانست و بر ضرورت تداوم این مسیر برای ارتقای جایگاه پژوهش‌های قرآنی در ایران و جهان اسلام تأکید کرد.
انتهای پیام/
نظر شما