موقعیت‌ها و مدل تفکر؛ دو مقوله مهم در خلق اضطراب کودکان

به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت الاسلام والمسلمین دکتر همتی روانشناس کودک و نوجوان درباره اصول مهمی برای مدیریت استرس و اضطراب (کودکان و بزرگسالان) در ایام جنگ پرداخت که تقدیم شما فرهیختگان می شود.

خدایا، جهان پادشاهی تو راست، زما خدمت‌آید و خدایی تو راست.

عرض سلام و ادب و احترام، عزیزان.

اضطراب نشئت گرفته از یک مسئله است. یعنی چه؟ یعنی «موقعیت» لزوماً به‌خودیِ خود اضطراب‌زا نیست. چه چیزی باعث اضطراب می‌شود؟ دو نفر در یک موقعیت قرار می‌گیرند؛ یکی دچار استرس و اضطراب می‌شود اما دیگری نه.

فرض کنید سایه‌ای در حال نزدیک شدن به ماست. دو نفر در یک موقعیت هستند. یکی فکر می‌کند آن چیزی که در سایه به او نزدیک می‌شود پدرش است؛ چه احساسی به او دست می‌دهد؟ قاعدتاً خوشحال می‌شود. اما اگر فرد دیگری فکر کند آن کسی که در سایه به او نزدیک می‌شود یک قاتل زنجیره‌ای است، چه احساسی به او دست می‌دهد؟ قطعاً ترس و اضطراب.

پس عزیزان، موقعیت خیلی مهم نیست؛ مهم مدل فکری‌ای است که ما نسبت به آن موقعیت داریم. بنابراین آن چیزی که باعث ایجاد احساس در درون ما و فرزندانمان می‌شود، مدل تفکر ماست.

حالا ممکن است اینجا سؤال پیش بیاید: چه مدلی از تفکر باعث ایجاد استرس و اضطراب می‌شود؟ سه خطای شناختی داریم که این سه خطای شناختی باعث ایجاد استرس و اضطراب در ما می‌شوند:

یک، فاجعه‌سازی.

دو، منفی‌نگری.

سه، که مهم‌ترین آن‌هاست، پیش‌بینی منفی.

یک، فاجعه‌سازی یعنی من از کاه کوه بسازم. گاهی دیده‌اید مادر، بچه‌اش پایش به لیوان می‌خورد و لیوان آبی که مقدار کمی آب دارد روی زمین می‌ریزد، اما مادر شروع می‌کند به پرخاش کردن: «شورش را درآوردی! این چه وضعی است؟ کوری؟ چرا جلوی پایت را نگاه نمی‌کنی؟» در حالی که بزرگوار، چیزی نشده؛ مقدار کمی آب ریخته است. اما برای این مادر یک فاجعه اتفاق افتاده است. چرا؟ چون از خطای شناختی بزرگ‌نمایی و فاجعه‌سازی استفاده می‌کند.

یک روز بزرگواری تماس گرفته بود و می‌گفت: «دکتر، مدام این فکر در ذهن من می‌چرخد که قرار است ایران مثل غزه شود و اگر قرار باشد ما در چادر بخوابیم و باران بیاید، مثل آن تصویری که در غزه دیده بودم، چه اتفاقی برای خانواده‌ام می‌افتد؟» من به این عزیز گفتم: «اگر من هم مثل شما فکر کنم، شب خوابم نمی‌برد، چون دارم فاجعه‌سازی می‌کنم.»

دوم، منفی‌نگری. متأسفانه یکی از ویژگی‌هایی که برخی افراد دارند منفی‌نگری است. یعنی وقتی به مهمانی می‌روند و برمی‌گردند، فقط نکات منفی را می‌بینند. آقای بنده‌خدا سه مدل غذا گذاشته است، اما شما فقط همان لوبیایی را که در یکی از غذاها بوده می‌بینید. آدم‌های منفی‌نگر مدام حالشان بد است، چون توجهشان فقط روی نکات منفی متمرکز است و جمع شدن این هیجانات منفی منجر به ایجاد استرس و اضطراب می‌شود.

و سومین خطای شناختی که گفتیم، پیش‌بینی منفی است که مهم‌ترین مدل تفکر در استرس و اضطراب است. مادر می‌گوید: «نکند برای بچه‌ام اتفاقی بیفتد.» آقا می‌گوید: «نکند برای خانواده‌ام اتفاقی بیفتد. نکند موشکی به خانه ما بخورد.» این «نکند، نکند، نکند» همان پیش‌بینی منفی است و یکی از مهم‌ترین خطاهای شناختی در بحث استرس و اضطراب به شمار می‌آید.

ان‌شاءالله با ما همراه باشید تا نکاتی را برای کنترل استرس و اضطراب و البته خطاهای شناختی بیان کنم. موفق و پیروز باشید.