عبادت بر پایه محبت، والاترین درجه بندگی و نشانه آزادگی واقعی است

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسین ملک‌زاده از اساتید حوزه علمیه در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، به تبیین مبانی عمیق عرفانی و اخلاقی عبادت از منظر نورانی معصومین (ع) پرداخت.

بخش اول: تبیین روایی سه گانه عبادت؛ از داد و ستد تا عشق محض

حجت‌الاسلام والمسلمین ملک‌زاده گفت: در نگاه عمیق اهل بیت (ع)، عبادت کنندگان یا اقسام عبادت، سه دسته‌اند. دسته اول کسانی هستند که خدا را برای طلب ثواب و میل به بهشت عبادت می‌کنند. در روایت، این عمل، عبادة التُّجار نامیده شده است. اینان همچون تاجری هستند که سرمایه عمل را می‌ دهند و در مقابل، سود بهشت را مطالبه می ‌کنند. این مرتبه، هرچند مذموم نیست و پاداش خود را دارد، اما نهایت بندگی نیست.

استاد حوزه علمیه ادامه داد: دسته دوم، بندگانی هستند که محرک اصلی آنان در عبادت، ترس از عذاب و فرار از جهنم است. این حالت در روایات، عبادة العبید خوانده شده است. این بنده، همچون برده‌ای است که از ترس تازیانه ارباب، به تکلیف خود عمل می‌کند. باز هم تأکید می‌کنم که این مرحله نیز به خودی خود، ارزشمند و نجات‌بخش است و ترس از خدا از نشانه‌های ایمان است، اما اوج قله نیست.

کارشناس دینی ابراز داشت: قله رفیع بندگی، دسته سوم است؛ کسانی که خدا را نه برای بهشت می‌خوانند و نه از ترس دوزخ، بلکه تنها از روی محبت، شکر و عشق به ذات اقدس الهی عبادت می‌کنند. در روایت امام حسن (ع)، این عبادة الاحرار و در روایت امام صادق (ع)، أفضل العبادة خوانده شده است. این بنده آزاده، چون محبت خدا در دلش ریشه دوانده، طبعاً زبانش به ذکر و اعضایش به طاعت مشغول است. انگیزه او نه معامله است و نه ترس، بلکه جذبه عشق است.

بخش دوم: عمل عبادی؛ تعریف، ماهیت نورانی و آثار وجودی آن

وی در بخش دوم سخنان خود به تعریف دقیق عمل عبادی پرداخت و گفت: ملاک عبادی بودن یک عمل، صرف صورت ظاهری آن نیست. ممکن است دو نفر نمازی کاملاً یکسان بخوانند، اما یکی عبادت باشد و دیگری نه. فرق در نیت و انگیزه است. اگر عمل چه فعل خوب مانند نماز و انفاق، چه ترک گناه مانند چشم ‌پوشی از حرام، با قصد لِله و برای تقرب به او انجام شود، رنگ الهی به خود می‌گیرد و عبادی می‌شود. این رنگ الهی، همان نورانیت است. خدا نور آسمان‌ها و زمین است و هر چه به او منتسب شود، نورانی می‌گردد.

مبلّغ بین المللی با تشریح آثار این نورانیت، افزود: وقتی عمل با نور الهی انجام شد، نخست خود عمل نورانی می‌ شود. سپس این نورانیت به عامل عمل سرایت می‌ کند و جان و دل او را روشن می‌ سازد. این نورانیت قلب، تنها کلید ورود به عالم معنا و قرب به خداست. انسان نورانی می ‌تواند در وادی نور قدم بگذارد، سالکان این وادی را بشناسد و از احوال آنان آگاه شود. بدون این نور، دل همچون چشمی بسته است که توان دیدن حقایق را ندارد.

بخش سوم: قلب؛ ظرفی برای پذیرش فیض یا نقمت

حجت‌الاسلام والمسلمین ملک‌زاده در سومین بخش از بیانات خود، به یکی از کلیدی‌ترین مباحث معارفی اشاره کرد و گفت: در حدیثی گرانسنگ از حضرت حجت (عج) آمده است: اِنَّ هٰذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِیَةٌ...؛ این دل‌های شما ظرف‌هایی هستند. حال، هر ظرفی را مظروفی هم‌جنس خود می‌طلبد. قلب نورانی، ظرفی پاک و شفاف است که شایستگی پذیرش مظروف‌های نورانی مانند محبت خدا، معرفت حضرات معصومین(ع)، تفقه در دین و درک اسرار الهی را پیدا می‌کند. در مقابل، قلب تاریک و ظلمانی، تنها ظرف پذیرش مظروف‌های پست و تاریک چون حب دنیا، عشق به مقام، حرص بر مال و شهوت‌پرستی است.

وی این رابطه را یک قانون تکوینی دانست و افزود: این هم‌جنس‌گری، هم در اصل (نوع مظروف) و هم در کمیت (مقدار فیض یا شقاوت) صادق است. به اندازه‌ای که دل را از طریق اعمال خالصانه نورانی کنیم، درهای برکات و معارف به رویش گشوده می‌شود و به همان اندازه که دل را با معاصی تاریک کنیم، دریچه‌های هلاکت و غفلت بر او باز می‌گردد. مثال تاریخی عمر سعد و سمره بن جندب نمونه‌های عبرت‌آموزی از دل‌هایی هستند که آن‌چنان در ظلمت منیت و دنیاطلبی فرو رفتند که حتی در مقابل وعده‌های بزرگ الهی و رسول اکرم(ص) نیز تسلیم نشدند.

بخش چهارم: تحلیل گذرای مراتب پاداش و عقاب؛ ضرورت عبور از من

استاد حوزه علمیه پیش از ورود به تشریح عمیق‌تر عبادة الاحرار، نگاهی گذرا به دو انگیزه دیگر عبادت انداخت.

وی درباره انگیزه طلب بهشت، گفت: قرآن و روایات، نعمت‌های بهشتی را با عباراتی توصیف‌ناپذیر مانند «لَهُم مَّا یَشَاءُونَ»، «لَّا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِیَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْیُنٍ و لَا عَیْنٌ رَأَتْ، وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ، وَلَا خَطَرَ عَلَی قَلْبِ بَشَرٍ» توصیف کرده‌اند. شوق به این نعمت‌ های بی‌کران، می‌تواند محرکی نیرومند برای حرکت باشد و خداوند نیز به این عبادت، احترام گذاشته و وعده بهشت را محقق می‌سازد.

حجت‌الاسلام والمسلمین ملک‌زاده در مورد انگیزه خوف از جهنم نیز هشدار داد: از سوی دیگر، توصیفات عذاب جهنم در آیات و روایات از جمله حدیثی از امیرالمؤمنین (ع) که می‌فرمایند آسمان‌ها و زمین طاقت یک لحظه عذاب ناشی از غضب الهی را ندارند، به قدری هولناک است که خوف ناشی از آن می ‌تواند بازدارنده قوی از گناه و مشوقی به عبادت باشد. خداوند به این بندگان نیز امان از عذاب و نجات می‌بخشد.

وی تأکید کرد: در هر دو انگیزه فوق چه طمع بهشت و چه خوف از دوزخ، محور اصلی، من انسان است. من می‌خواهم در بهشت خوش باشم. من می‌ترسم در جهنم بسوزم. این منیت اگرچه در مراحل ابتدایی طبیعی است، اما اگر انسان در آن متوقف شود، نهایتاً بنده‌ای است که پاداش خود را گرفته یا از مجازات رهایی یافته، اما هنوز به مقام محبوبیت و آزادگی نرسیده است.

بخش پنجم: عبادة الاحرار؛ فراسوی معامله و ترس، در وادی عشق

استاد حوزه در تشریح مقام آزادگان، گفت: عبادة الاحرار، مقام زدودن این حجاب من است. در این مقام، بنده آن‌چنان در محبت الهی ذوب می‌شود که نه بهشت و نعمت‌هایش او را می‌فریبد و نه جهنم و عذاب‌هایش او می‌هراساند. تنها انگیزه او، شوق لقای معشوق و ادای دین شکر در برابر نعمت وجود و هدایت است. او خدا را برای خودش می‌خواهد، نه برای پاداش او. عبادتش تجلی عشق است، نه نتیجه ترس یا طمع.

وی در ادامه به بیان برخی از مقدمات ضروری برای وصول به این مقام پرداخت و تأکید کرد: رسیدن به این مرحله، کاری عظیم و نیازمند مجاهدت‌های طولانی، تهذیب نفس، اخلاص در عمل و تحصیل معرفت است. باید قدم به قدم دل را با نور اعمال صالح روشن کرد تا ظرفیت پذیرش محبت الهی را بیابد. این راه، با همت و مداومت و توسل به اهل بیت(ع) طی می‌شود.

بخش ششم: جمع‌بندی و دعوت به حرکت در مسیر کمال

حجت‌الاسلام ملک‌زاده گفت: عبادت ‌کنندگان باید در نیت‌های خود تأمل کنند و سعی در ارتقای انگیزه‌های خود از سطح تجارت و عبودیت خوف‌آلود به سطح عبادت محبت‌آمیز داشته باشند. این سخن به معنای نفی ارزش دو مرحله اول نیست، بلکه اشاره به نقطه مطلوب نهایی است. ما باید از جایی که هستیم شروع کنیم، اما دچار رکود و خودکم‌بینی نشویم. بدانیم که خداوند آن‌قدر کریم است که اگر گامی خالصانه به سویش برداریم، به استقبال ما می‌آید و راه‌ها را بر ما هموار می‌سازد.