به گزارش خبرگزاری حوزه، حجتالاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر در نخستین جلسه از دور شانزدهم کرسیهای آزاداندیشی دانشگاه طلوع مهر با تشریح موضوع این دوره با عنوان «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» با اشاره به کتاب «عقل و سکون در حکمرانی» اثر شهید دکتر لاریجانی افزود: این اثر یکی از منابع اصلی در این دوره خواهد بود و مباحث مطرحشده در آن، بهویژه در حوزه عقل و عقلانیت و نسبت آن با حکمرانی، در روند جلسات مورد استفاده و بررسی قرار خواهد گرفت.
عقل؛ حجت درونی انسان
استاد حوزه و دانشگاه در ادامه با تبیین مفهوم عقلانیت دینی اظهار کرد: عقل در منابع دینی ما از جایگاه بسیار والایی برخوردار است و در روایات، از آن به عنوان یکی از بزرگترین نعمتهای الهی و حجت درونی انسان یاد شده است.
حجتالاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به روایت امام کاظم(ع) درباره حجت درونی و بیرونی گفت: عقل، حجت درونی انسان و انبیا، حجت بیرونی هستند و انسان از طریق عقل میتواند خداوند، توحید، نبوت، معاد و سایر اصول اعتقادی را بشناسد. از این رو، عقل در منظومه دینی ما جایگاهی اساسی دارد.
وی با اشاره به تفاوت «عقل» و «عقلانیت»، افزود: عقل، قوه ادراکی انسان است، اما عقلانیت، نحوه و شیوه بهکارگیری عقل است؛ یعنی اینکه انسان چگونه این قوه الهی را به کار میگیرد تا برای زندگی، آینده و جامعه برنامه و تدبیر ایجاد کند.
عقلانیت؛ کاربست عقل در عرصه زندگی و حکمرانی
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر با بیان اینکه به تناسب گونههای مختلف عقل، عقلانیتهای متفاوتی نیز شکل میگیرد، گفت: عقل نظری، عقل عملی، عقل معاش، عقل معاد، عقل ابزاری و عقل قدسی از جمله گونههایی هستند که در مباحث فلسفی و دینی مطرح شدهاند و به تناسب آنها میتوان از عقلانیت نظری، عملی، ابزاری و قدسی نیز سخن گفت.
وی ادامه داد: در تفکر غربی، عقل ابزاری نقش مهمی در توسعه فناوری، اقتصاد، سیاست و زندگی مادی ایفا کرده است، در حالی که در تفکر دینی، عقل قدسی و عقل نظری میتواند در شناخت هستی، توحید، جهانبینی و تعالی انسان نقشآفرین باشد.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: موضوع این دوره «عقل» به معنای صرف قوه ادراکی نیست، بلکه بحث اصلی درباره «عقلانیت» و چگونگی کاربست عقل در عرصههای مختلف فکری و عملی است.
دو مانع پیش روی عقلانیت دینی
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به موانع شکلگیری عقلانیت دینی معاصر، اظهار کرد: عقلانیت دینی برای رسیدن به مرحلهای پویا و کارآمد، باید از دو مانع مهم عبور کند؛ نخست، عقل سنتی و دوم، عقلانیت سکولار و غربی.
وی عقل سنتی را در برخی قرائتها، عقلانیتی منفعل و تقدیرگرا دانست و گفت: در گذشته، بخشی از جامعه دینی در برابر حکومتهای طاغوت و شرایط سیاسی و اجتماعی موجود، رویکردی منفعلانه داشت و انتظار را به معنای سکوت و کنارکشیدن از مسئولیت اجتماعی تفسیر میکرد.
دکتر مهاجرنیا افزود: این نوع نگاه، با انقلاب اسلامی به چالش کشیده شد، اما همچنان برخی قرائتهای سنتی میتوانند به شکلهای مختلف بازتولید شوند و در مسیر پیشرفت، تحول و پویایی انقلاب اسلامی مانع ایجاد کنند.
وی در مقابل، عقلانیت سکولار و غربی را دیگر مانع مهم دانست و گفت: عقلانیت غربی امروز از قدرت و هژمونی گستردهای برخوردار است و در حوزههای مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اخلاقی و حتی فناوری، بر جوامع تأثیر میگذارد. عقلانیت دینی برای پیشرفت باید بتواند ضمن شناخت این ظرفیتها و فشارها، راه خود را برای تولید یک عقلانیت بومی و دینی باز کند.
ضرورت تولید عقلانیت دینی مدرن
حجتالاسلام والمسلمین مهاجرنیا با تأکید بر ضرورت تولید عقلانیت دینی متناسب با شرایط روز گفت: عقلانیت دینی امروز باید از گردنههای سنت عبور کند و در عین حفظ مبانی و اصول دینی، بتواند آنها را متناسب با شرایط جدید تفسیر و بازسازی کند.
وی افزود: بسیاری از مباحث و منابع دینی در شرایط تاریخی و اجتماعی خاصی شکل گرفتهاند و وظیفه عالمان و مفسران این است که مبانی و اصول را برای شرایط جدید تبیین و بهروز کنند. این همان چیزی است که میتوان از آن به عنوان «عقلانیت دینی مدرن» یاد کرد.
نقد کاستیهای عقلانیت پس از انقلاب اسلامی
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به برخی دیدگاههای شهید دکتر لاریجانی گفت: انقلاب اسلامی در مرحله تأسیس، در بسیاری از عرصهها با عقلانیت مناسبی حرکت کرد؛ نظام شاهنشاهی را کنار زد، نظام جدیدی تأسیس کرد و قانون اساسی را به تصویب رساند، اما در برخی حوزههای بنیادی و نظری، هنوز با کاستیهایی مواجه هستیم.
وی افزود: شهید لاریجانی معتقد است در برخی عرصهها، عقلانیت ابزاری و اجرایی به خوبی مورد توجه قرار گرفته، اما در بخشهایی که نیازمند عقلانیت نظری، فلسفی و قدسی بودهایم، نتوانستهایم مبانی را به اندازه کافی تبیین و به مرحله اجرا برسانیم.
این استاد حوزه و دانشگاه، مسئله عدالت را از جمله نمونههای مورد اشاره قرار داد و گفت: عدالت یکی از اصول اساسی انقلاب اسلامی بوده است، اما در طول سالها برداشتهای متفاوتی از عدالت اقتصادی و اجتماعی ارائه شده و همین مسئله نشان میدهد که برای اجرای اصول اساسی انقلاب، صرف درج آنها در قانون و اسناد کافی نیست و باید عقلانیت لازم برای تفسیر و اجرای آنها نیز تولید شود.
ضرورت تبیین عقلانیت در مسائل روز جامعه
دکترمهاجرنیا با بیان اینکه این مسئله تنها به مباحث نظری محدود نمیشود، اظهار کرد: امروز در مسائل مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با پدیدههایی مواجه هستیم که برای مواجهه صحیح با آنها نیازمند تبیین دقیق مبانی و تولید عقلانیت هستیم.
وی خاطرنشان کرد: اگر عقلانیت دینی در حوزههای مختلف به صورت شفاف و دقیق تعریف نشود و نتواند از مرحله نظری به برنامه و اجرا برسد، در مواجهه با مسائل و تعارضات اجتماعی با مشکل مواجه خواهیم شد.
مهاجرنیا تأکید کرد: هدف این جلسات باید رسیدن به این منطق باشد که عقلانیت دینی در همه حوزههای فکری و عملی، از جمله سیاست، اقتصاد، فرهنگ و حکمرانی، بهصورت دقیق تعریف، تبیین و اجرایی شود.
تأکید بر پویایی علم و حکمرانی
وی در بخش دیگری از سخنان خود با استناد به اشعار سعدی که در کتاب «عقل و سکون در حکمرانی» شهید لاریجانی مورد توجه قرار گرفته است، بر ضرورت پویایی عقل، دانش و حکمرانی تأکید کرد.
حجتالاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به این مضمون که «مال بیتجارت، علمِ بیبحث و ملک بیسیاست» پایدار نمیمانند، گفت: سرمایهای که به کار گرفته نشود، علم و دانشی که درباره آن بحث و تحقیق نشود و حکمرانیای که فاقد سیاستورزی و عقلانیت باشد، در نهایت دچار رکود و فرسودگی خواهد شد.
وی افزود: علم اگر در معرض گفتوگو، نقد، تحقیق و تحول قرار نگیرد، به دانشی سنتی و غیرکارآمد تبدیل میشود. بنابراین برای تولید نظریه و ایجاد جهانبینی و پاسخگویی به نیازهای جامعه، دانش باید همواره پویا و در حال تکامل باشد.
عبور از عقلانیت سنتی و مقابله با سلطه عقلانیت غربی
این استاد حوزه و دانشگاه در پایان گفت: عقلانیت دینی برای آنکه بتواند در جهان معاصر نقشآفرین باشد، باید هم از برخی قرائتهای ناکارآمد سنتی عبور کند و هم در برابر سلطه عقلانیت غربی، توان تولید و بازسازی داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: فعالسازی و بازسازی عقلانیت دینی موجب میشود این عقلانیت بتواند متناسب با شرایط روز، پاسخهای جدید ارائه دهد و در مسیر رشد، پیشرفت و پویایی انقلاب اسلامی نقشآفرین باشد.
گفتنی است، این دوره از کرسیهای آزاداندیشی با محوریت بررسی مفهوم عقلانیت دینی و با بهرهگیری از منظومه فکری شهید دکتر لاریجانی، بهویژه کتاب «عقل و سکون در حکمرانی»، ادامه خواهد یافت.
نظر شما