طمع به دنیا و نافرمانی، سرنوشت احد را تغییر داد

حجت‌الاسلام محسن چشک، از مبلّغان شهرستان آمل، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به اهمیت تحلیل حوادث تاریخی قرآن برای استخراج درس‌های کاربردی، اظهار داشت: پیروزی و شکست در مسیر دین، هرگز تصادفی نیست، بلکه دقیقاً تابع سنت‌های الهی و میزان پایبندی مؤمنان به دستورات وحی و رهبری است.

کارشناس دینی با تحلیل آیات ۱۴۹ تا ۱۵۵ سوره آل‌عمران تأکید کرد: قرآن کریم با هشدار به مؤمنان بیان می‌کند که هرگونه پیروی از کفر و پذیرش توصیه‌های فریب‌کارانه آن‌ها، منجر به عقب‌گرد دینی و خسران مطلق انسان می‌شود.

وی افزود: در جنگ احد، مسلمانان در ابتدا به دلیل تقوا و صبر، وعده الهی را دریافت کرده و به فرمان خدا غلبه یافتند و دشمنان را به خاک هلاکت افکندند، اما زمانی که سستی در اراده، اختلاف در امر و نافرمانی از دستور پیامبر (ص) جایگزین صبر شد، سرنوشت جنگ تغییر کرد.

طمع به دنیا؛ عامل اصلی لغزش در میدان نبرد

حجت‌الاسلام چشک با تشریح حادثه تیراندازان در جنگ احد تصریح کرد: آنچه منجر به شکست شد، ترس نبود، بلکه «طمع به غنیمت» بود. وقتی گروهی از تیراندازان با وجود دستور صریح پیامبر (ص) برای حفظ موقعیت، مراکز خود را رها کردند تا غنیمت‌ها را جمع‌آوری کنند، در واقع دچار «ضعف رأی» شده بودند. این اتفاق باعث شد تا خالد بن ولید فرصت یورش از پشت سر را بیابد و مسلمانان را دچار وحشت و هزیمت کند. خداوند در این آیات، جامعه مسلمانان را به دو دسته تقسیم می‌کند: کسانی که دنیا را می‌خواستند و کسانی که خیر و نجات آخرت را طلب می‌کردند.

سنت اسباب و مسببات و نفی دیدگاه جاهلی

مبلّغ شهرستان آمل با نقد دیدگاه‌های سطحی در مواجهه با شکست، اظهار داشت: گروهی با دیدگاه «جاهلی» گمان می‌کردند صرفاً با ادعای اسلام و تابع دین حق بودن، پیروزی قطعی و بدون شرط حاصل می‌شود. برخی در زمان شکست گفتند: «اگر ما صاحب امر بودیم، کشته نمی‌شدیم». پاسخ قرآن به این افراد این است که «زمام تمام امور به دست خداست»، اما این به معنای نادیده گرفتن اسباب نیست.

وی افزود: سنت خدا بر این است که پیروزی را به کسی می‌دهد که اسباب را فراهم کند. حتی در امر نبوت نیز این سنت جاری است؛ لذا هر زمان که نفاق، نافرمانی و سستی در میان مؤمنان رخ دهد، غلبه ظاهری نصیب دشمنان می‌شود. دین حق هرگز شکست نمی‌خورد، اما پیروزی ظاهری مشروط به رعایت نظم و اطاعت است و شکست‌های موقت، در واقع ابزاری برای «خالص‌سازی» (تمحیص) قلوب مؤمنان و بازشناخت منافقین از مؤمنان راسخ است.

رحمت الهی در قالب «نعاس» و آرامش

حجت‌الاسلام چشک در تبیین مفاهیم روان‌شناختی آیات، تصریح کرد: خداوند پس از غم و اندوه، «امنت» و «نعاس» (خوابی سبک و آرام‌بخش) را بر گروهی از مؤمنان نازل کرد. این خواب، پاداش کسانی بود که از فرار خود پشیمان شده و با ندامت به سوی رسول خدا (ص) بازگشته بودند. در مقابل، گروهی دیگر که تنها به فکر حفظ جان مادی خود بودند و دیدگاهی جاهلی داشتند، از این آرامش محروم ماندند. این تفاوت در برخورد الهی نشان می‌دهد که عفو و رحمت خدا، مخصوص کسانی است که توبه کرده و دل‌هایشان را از تعلقات دنیوی پاک کرده‌اند.

کارشناس دینی در بخش دیگری از سخنان خود به بررسی ریشه‌شناختی و تکوینی واژگان «عفو» و «مغفرت» پرداخت و گفت: بسیاری از مردم این دو را یکسان می‌پندارند، اما میان آن‌ها تفاوت ظریفی است. «عفو» در لغت به معنای قصد کردن و برداشتن است؛ یعنی خداوند گناه بنده را از او می‌گیرد و او را بی‌گناه می‌سازد. اما «مغفرت» به معنای پوشاندن است. بنابراین، ابتدا عفو رخ می‌دهد (گناه برداشته می‌شود) و سپس مغفرت (گناه پوشانده می‌شود تا در دنیا و آخرت رسوا نشود.)

وی افزود: گناه در حقیقت، مانند «مرگ» و «ظلمت» است که بر قلب می‌نشیند و مانع رسیدن نور الهی می‌شود. عفو و مغفرت الهی در واقع زدودن این موانع و تاریکی‌هاست تا انسان دوباره زنده شود و نور ایمان در وجودش کامل گردد. این آمرزش الهی تنها منحصر به آثار اخروی نیست، بلکه شامل آثار تکوینی و دنیوی نیز می‌شود؛ به گونه‌ای که خداوند بسیاری از مصیبت‌های دنیوی را به دلیل عفو و رحمت خود از ما می‌گیرد. در نهایت، تنها راه دسترسی به این مقام، توبه صادقانه و پاک کردن زنگار شرک و معصیت از قلب است تا انسان به مقام «نورانیت» دست یابد.