به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، مسعود تهرانی‌فرجاد، رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، در سی‌ودومین نشست مجازی هم‌اندیشی و هم‌افزایی فعالان هیئت و کودک با عنوان کودک، مقاومت و تمدن‌سازی که به همت شبکه فعالان هیئت و کودک مهدا، جامعه ایمانی مشعر برگزار شد، به تبیین موضوع کودک مبعوث؛ بازخوانی جدید از تربیت کودک مبعوث تا کودک تمدن‌ساز پرداخت و بر ضرورت بازنگری در مبانی، روش‌ها و الگوهای تربیت کودک با رویکرد تمدن‌سازی تأکید کرد.
تهرانی‌فرجاد با اشاره به نقش خودسازی و تقویت باورهای دینی در فعالیت‌های تربیتی اظهار کرد: حرکت در مسیر تمدن‌سازی، پیش از هر چیز به اصلاح نگرش و رفتار خود مربی نیاز دارد. مربی باید با شناخت خطاهای احتمالی، تلاش برای اصلاح خود و تقویت ارتباط با خداوند، مسئولیت تربیتی خویش را دنبال کند.
وی افزود: در فعالیت‌های تربیتی نباید صرفاً نتیجه نهایی را معیار سنجش قرار داد؛ بلکه باید بر انجام صحیح وظیفه، استمرار تلاش و فراهم‌کردن مقدمات موفقیت تمرکز کرد؛ هرجا مسئولیت‌ها با جدیت، دقت و استمرار دنبال شده‌اند، زمینه گشایش و پیشرفت نیز فراهم آمده است.
رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، پنج راهبرد خودسازی، کار حرفه‌ای و تخصصی، تبارشناسی تمدنی، شناخت الگوها و شاخص‌های اصیل و عبرت‌آموزی از سنت‌های الهی را از محورهای اساسی حرکت در مسیر تمدن‌سازی برشمرد و گفت: این پنج محور باید در برنامه‌ریزی‌های تربیتی مورد توجه قرار گیرند تا فعالیت‌های مربیان از اقدامات پراکنده فراتر رفته و بر مبانی روشن و اهداف مشخص استوار شود.
وی با تأکید بر ضرورت شناخت پیشینه تمدن ایرانی ـ اسلامی بیان کرد: مربیان و برنامه‌ریزان باید از ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و علمی ایران و اسلام شناخت کافی داشته باشند؛مطالعه کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران اثر شهید مرتضی مطهری می‌تواند در شناخت این پیوند تاریخی و بهره‌گیری از آن در برنامه‌ریزی‌های فرهنگی و تربیتی مؤثر باشد.
تهرانی‌فرجاد همچنین بیانیه گام دوم انقلاب را از منابع مهم برای استخراج شاخص‌های تمدن‌ساز معرفی کرد و افزود: علم و پژوهش، معنویت و اخلاق، عدالت و مبارزه با فساد، استقلال و آزادی، عزت ملی و روابط خارجی و اقتصاد، شش محور مطرح‌شده در این بیانیه هستند که باید در تعیین اهداف تربیتی و جهت‌دهی به برنامه‌های پرورش نسل آینده مورد توجه قرار گیرند.
وی ادامه داد: سبک زندگی نیز در تحقق اهداف تمدنی اهمیت دارد و مربی باید بتواند مفاهیم کلان تمدنی را به اهداف تربیتی متناسب با سن و توانایی کودکان تبدیل کند.
بازخوانی اندیشه‌های تربیتی رهبر شهید برای شناخت مبانی تربیت کودک
رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، کتاب تربیت کودک در اندیشه حضرت امام خامنه‌ای(ره) را از منابع قابل استفاده برای فعالان حوزه کودک دانست و اظهار کرد: این اثر که در سال ۱۴۰۳ منتشر شده، مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها و مبانی تربیتی رهبر شهید درباره کودک را در بر می‌گیرد و می‌تواند در شناخت اصول و مبانی تربیت کودک مورد استفاده قرار گیرد.
وی با اشاره به مشارکت خود و همکارانش در تولید این اثر، بر ضرورت مطالعه منابعی تأکید کرد که دیدگاه‌های تربیتی را به‌صورت منسجم و نظام‌مند ارائه می‌کنند.
تهرانی‌فرجاد، کتاب در آغوش نیل را نیز از منابع پیشنهادی برای شناخت سنت‌های الهی معرفی کرد و گفت: تلاش، صداقت، کوشش و پرهیز از تنبلی، از جمله عواملی هستند که آثار خود را در زندگی انسان نشان می‌دهند؛ شناخت این سنت‌ها در کنار پایبندی به آموزه‌های دینی، می‌تواند در تقویت نگرش تربیتی و تمدنی مؤثر باشد.
وی تأکید کرد: منابع دینی و فکری باید از سطح مطالعه عمومی فراتر روند و آثار آنها در نگرش مربی، شیوه تعامل با کودک و طراحی برنامه‌های تربیتی نمایان شود.
تهرانی‌فرجاد با بیان اینکه تربیت حرفه‌ای کودک به ارزیابی مستمر توانمندی‌های مربی نیاز دارد، چهار معیار علاقه به کودک، علاقه به کار با کودک، توانایی نگاه‌کردن به مسائل از منظر کودک و به‌روز بودن همراه با آینده‌نگری را برای خودارزیابی فعالان این حوزه مطرح کرد.
وی اظهار کرد: علاقه به کودک با توانایی کار تربیتی با او یکسان نیست؛ ممکن است فردی کودکان را دوست داشته باشد، اما در تعامل مستمر با آنان، حوصله یا مهارت کافی نداشته باشد. بنابراین، مربی باید علاوه بر علاقه، توانایی درک دنیای کودک و شناخت نیازها و اقتضائات او را در خود تقویت کند.
رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، نگاه از منظر کودک را از الزامات ارتباط مؤثر با او دانست و افزود: مربی باید بتواند موقعیت‌ها را از دید کودک بررسی کند و متناسب با ویژگی‌های رشدی و ادراکی او تصمیم بگیرد.
وی همچنین به‌روز بودن را از عوامل مؤثر در کیفیت فعالیت‌های تربیتی برشمرد و گفت: سابقه طولانی به‌تنهایی تضمین‌کننده اثربخشی نیست؛ زیرا ممکن است مربی‌ای با سابقه کمتر، به دلیل مطالعه مستمر، بررسی تجربه‌های جدید و ارتقای مهارت‌های خود، عملکرد مؤثرتری داشته باشد.
تهرانی‌فرجاد با اشاره به توصیه علامه طباطبایی به یکی از مبلغان دینی درباره اختصاص یک سال به مطالعه و پژوهش برای یک ساعت سخنرانی، بر ضرورت آمادگی علمی پیش از فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی تأکید کرد و افزود: مربی باید پیوسته دانش خود را به‌روز کند، منابع علمی داخلی و خارجی را بشناسد و برای مواجهه با نیازهای آینده کودکان آمادگی داشته باشد.
شناخت فطرت و اقتضائات کودکی، پایه تربیت تمدن‌ساز است
وی با تأکید بر ضرورت شناخت مخاطب پس از خودسازی و ارتقای توانمندی‌های حرفه‌ای اظهار کرد: کودک باید امانتی الهی تلقی شود و فرایند تربیت او با توجه به ویژگی‌های رشدی و اقتضائات دوره کودکی شکل بگیرد.
تهرانی‌فرجاد، تحرک، نشاط، کنجکاوی، جست‌وجوگری و پرسشگری را از ویژگی‌های مهم کودکان دانست و گفت: مربی باید این ویژگی‌ها را بشناسد و برنامه‌های تربیتی را متناسب با آنها طراحی کند؛ محبت و همدلی نیز نقش اساسی در ارتباط با کودک دارند و زمینه اثرگذاری تربیتی را فراهم می‌کنند.
وی افزود: تربیت تمدن‌ساز را نمی‌توان صرفاً به تقویت برخی گرایش‌های سیاسی یا انقلابی در کودک محدود کرد؛ بلکه این نوع تربیت باید بر مبانی عمیق‌تری همچون شناخت فطرت، رشد همه‌جانبه و توجه به ابعاد مختلف شخصیت کودک استوار باشد.
رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی با تأکید بر تفاوت نگاه فطرت‌گرا با رویکرد مالکانه در تربیت بیان کرد: در این نگرش، مربی مالک کودک نیست، بلکه امانت‌دار اوست و باید شرایط رشد استعدادها و ظرفیت‌هایش را فراهم کند. این تغییر نگرش بر شیوه برنامه‌ریزی، تعامل با کودک و انتخاب فعالیت‌های تربیتی اثر می‌گذارد.
تهرانی‌فرجاد، هویت، تفکر و تعقل، ارتباط مسئولانه و مؤثر و خویشتن‌سازی را چهار شایستگی پایه و پیشران در تربیت کودک تمدن‌ساز معرفی کرد و گفت: این شایستگی‌ها می‌توانند زمینه شکل‌گیری مجموعه‌ای از توانایی‌های دیگر را فراهم کنند و به همین دلیل باید در طراحی برنامه‌های تربیتی جایگاه مشخصی داشته باشند.
وی درباره شایستگی هویت اظهار کرد: هویت اسلامی و ایرانی باید از دوره کودکی مورد توجه قرار گیرد. آشنایی با هویت دینی، ملی و انقلابی، شناخت نمادهای اسلامی، مناسبت‌های دینی، مساجد و شخصیت‌های اثرگذار و تقویت علاقه به زبان فارسی، از جمله زمینه‌های پرورش این شایستگی است.
وی افزود: آشنایی کودکان با تولیدات ایرانی، شناخت نشان ساخت ایران و ایجاد علاقه به استفاده از محصولات داخلی نیز می‌تواند به تقویت هویت ملی آنان کمک کند؛این مفاهیم باید متناسب با سن کودکان و از طریق فعالیت‌ها و تجربه‌های ملموس آموزش داده شوند.
تهرانی‌فرجاد با اشاره به اهمیت تفکر و تعقل بیان کرد: تقویت روحیه پرسشگری، جست‌وجو، کشف و تجربه‌ورزی از زمینه‌های رشد فکری کودک است؛مربیان باید موقعیت‌هایی فراهم کنند تا کودکان از طریق مشاهده، تجربه و طرح پرسش، شناخت خود را از محیط پیرامون گسترش دهند.
وی درباره شایستگی ارتباط مسئولانه و مؤثر نیز گفت: کودک باید بتواند خواسته‌ها، افکار، احساسات و عواطف خود را به شیوه‌ای مناسب و قابل فهم بیان کند. یادگیری همکاری، مشارکت و کار گروهی نیز از مؤلفه‌های این شایستگی است؛ زیرا تربیت کودک تمدن‌ساز با تقویت فردگرایی محقق نمی‌شود و به پرورش توانایی تعامل سازنده با دیگران نیاز دارد.
مسئولیت‌پذیری و تاب‌آوری باید در برنامه تربیت کودک جایگاه داشته باشد
رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، مسئولیت‌پذیری، کار گروهی، قدرشناسی، ادب، تاب‌آوری، نشاط، تحرک، پشتکار، کنجکاوی و پرسشگری را از ویژگی‌های مورد نیاز کودک تمدن‌ساز برشمرد.
وی با تأکید بر اهمیت تاب‌آوری اظهار کرد: صبر در آموزه‌های دینی جایگاهی اساسی دارد و از آن به‌عنوان یکی از پایه‌های پایداری انسان یاد شده است. کودکان نیز باید متناسب با سن خود، توانایی مواجهه با دشواری‌ها و عبور از چالش‌ها را بیاموزند.
تهرانی‌فرجاد، سلامت جسمی و سبک زندگی را از دیگر مؤلفه‌های اثرگذار در تربیت دانست و افزود: گاهی پرخاشگری، عصبانیت، ناامیدی و بداخلاقی کودکان با وضعیت جسمی و سلامت آنان ارتباط دارد؛ بنابراین، تربیت کودک تمدن‌ساز بدون توجه به سلامت جسم، نشاط، تحرک و سبک زندگی مناسب، کامل نخواهد بود.
وی با اشاره به مفهوم قرآنی طیبات خاطرنشان کرد: توجه به خوراک پاکیزه، سالم، حلال و متناسب با شرایط فرد، بخشی از نگاه جامع دینی به زندگی انسان است و باید در تربیت و سبک زندگی کودکان نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی همچنین بر ضرورت معرفی الگوها و قهرمانان مناسب به کودکان تأکید کرد و گفت: معرفی شخصیت‌های اثرگذار و استفاده از داستان‌ها و نمونه‌های ملموس می‌تواند زمینه تقویت پشتکار، مسئولیت‌پذیری و دیگر فضایل اخلاقی را فراهم کند.
تهرانی‌فرجاد، تربیت و توانمندسازی نیروی انسانی، تدارک و غنی‌سازی محیط تربیتی و اقناع والدین را از الزامات تحقق شایستگی‌های مورد نیاز کودکان دانست و اظهار کرد: همراه‌کردن خانواده‌ها با اهداف تربیتی، یکی از مسائل جدی مربیان است و برای تحقق آن باید به نگرانی‌ها و تجربه‌های والدین توجه کرد.
وی با اشاره به برخی نگرانی‌های خانواده‌ها درباره آموزش‌های دینی و تربیتی افزود: گاهی والدین به دلیل تجربه‌های نامطلوب گذشته یا نگرانی از شیوه‌های نادرست آموزش، نسبت به بعضی برنامه‌ها بی‌اعتماد می‌شوند؛ در چنین شرایطی، مربی باید با منطق، استدلال و شناخت دغدغه‌های خانواده، زمینه تعامل و اعتماد متقابل را فراهم کند.
رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی تصریح کرد: نباید با رویکردی از بالا به پایین با والدین مواجه شد؛ بلکه لازم است با تقویت دانش و مهارت مربیان و گفت‌وگوی مؤثر، خانواده‌ها را به مشارکت در فرایند تربیت دعوت کرد.
وی با تأکید بر ضرورت جذب حداکثری خانواده‌ها گفت: اختلاف دیدگاه‌ها نباید مانع گفت‌وگو و همکاری شود؛ فعالان تربیتی باید ظرفیت‌های خود را برای تبیین منطقی مبانی تربیت افزایش دهند و با شناخت شرایط اجتماعی، زمینه همراهی طیف گسترده‌تری از خانواده‌ها را فراهم کنند.
تهرانی‌فرجاد با اشاره به اهمیت طراحی فعالیت‌های تربیتی و بهره‌گیری از موقعیت‌های واقعی گفت: آماده‌سازی محتوا و برنامه‌ریزی از پیش ضروری است، اما مربی نباید صرفاً به برنامه‌های از پیش تعیین‌شده محدود بماند؛ زیرا بسیاری از فرصت‌های تربیتی در جریان تعامل با کودکان و در موقعیت‌های پیش‌بینی‌نشده شکل می‌گیرند.
وی افزود: مربی باید توانایی تشخیص این موقعیت‌ها و تبدیل آنها به فرصت یادگیری را داشته باشد. در چنین شرایطی، به‌جای آنکه همه امور را مستقیماً برای کودک انجام دهد، می‌تواند مسئولیت‌هایی متناسب با توانایی او واگذار کند و نقش راهبر، ناظر و تسهیلگر را بر عهده بگیرد.
رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، تجربه نقش‌آفرینی کودکان در فعالیت‌های جمعی را نمونه‌ای از این ظرفیت دانست و اظهار کرد: وقتی به کودک مسئولیت داده می‌شود، توانایی‌های او در مدیریت فعالیت‌ها، همکاری و تعامل با دیگران آشکار می‌شود. این تجربه‌ها می‌تواند به تقویت مسئولیت‌پذیری و شایستگی‌های اجتماعی کودک کمک کند.
وی مجموعه شیربچه‌های ایران و بسته سیاستی کودک و مقاومت با عنوان راهنمای عمل از مدیریت ترس تا کودک حماسی را از منابع قابل استفاده برای فعالان این حوزه معرفی کرد.
تهرانی‌فرجاد با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد مختلف تربیت در شرایط بحرانی گفت: رسیدگی به ترس، اضطراب و هیجان کودکان ضروری است، اما نباید تمام تمرکز برنامه‌های تربیتی به این موارد محدود شود؛ بلکه باید خودباوری، روحیه حماسی، توانمندی و امکان نقش‌آفرینی فعال کودکان نیز تقویت شود.
وی با تأکید بر ضرورت رصد و ارزیابی مستمر فرایند تربیت اظهار کرد: مربیان باید نقاط قوت کودکان را شناسایی کنند و در کنار آن، عملکرد خود و میزان موفقیت برنامه‌های تربیتی را به‌طور منظم مورد ارزیابی قرار دهند.
تهرانی‌فرجاد افزود: ارزیابی باید واقع‌بینانه باشد و مشخص کند که اقدامات انجام‌شده تا چه اندازه به اهداف مورد نظر نزدیک شده‌اند و کدام بخش‌ها به اصلاح یا تقویت نیاز دارند؛ توجه به تجربه‌های عملی، انجام اقدامات کوچک اما مستمر و هدف‌گذاری مرحله‌ای می‌تواند اثربخشی فعالیت‌های تربیتی را افزایش دهد.
وی خاطرنشان کرد: تربیت کودک تمدن‌ساز فرایندی تدریجی و مستمر است و به خودسازی، برنامه‌ریزی، شناخت مخاطب، توانمندسازی مربیان، همکاری خانواده‌ها و ارزیابی مداوم نیاز دارد.
نخبگان حوزه و دانشگاه برای توسعه دانش بومی کودک وارد میدان شوند
تهرانی فرجاد در بخش پرسش و پاسخ این نشست، در پاسخ به سوال خبرنگار حوزه درباره نقش نخبگان حوزه و دانشگاه در عرصه جنگ شناختی و تمدن‌سازی در میان خانواده‌ها گفت:
نخبگان حوزه و دانشگاه باید با هم‌صدایی و هم‌افزایی در این عرصه نقش‌آفرینی کنند. هم‌صدایی به معنای یکسان‌بودن همه دیدگاه‌ها نیست، بلکه به معنای برخورداری از مبانی فکری استوار و تلاش مشترک برای حل مسائل است.
وی با اشاره به کمبود منابع علمی بومی در حوزه مطالعات کودک تصریح کرد: در زمینه شکل‌گیری زیست‌بوم علمی متناسب با ویژگی‌های کودکان ایرانی و مبانی اسلامی، همچنان به پژوهش‌های گسترده‌تری نیاز داریم؛ بخشی از مطالعات موجود متأثر از رویکردهای غربی است و باید برای تدوین الگوهای متناسب با مبانی دینی و فرهنگی کشور تلاش بیشتری صورت گیرد.
رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی افزود: توسعه مطالعات بومی در حوزه کودک، مستلزم تقویت پژوهش‌های تخصصی، بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان و تبدیل مبانی نظری به الگوهای قابل استفاده در محیط‌های تربیتی است.
تدوین الگوی عملی تربیت فطرت‌محور، ضرورتی پژوهشی است
تهرانی‌فرجاد در ادامه، تدوین الگوی عملی و قابل ارزیابی برای تربیت فطرت‌محور را از موضوعات مهم پژوهشی دانست و گفت: رویکردهایی مانند مونته‌سوری و والدورف در حوزه تعلیم و تربیت کودک، تجربه‌ها و روش‌های اجرایی مشخصی دارند؛ ازاین‌رو، ضروری است رویکرد فطرت‌گرایی نیز در حوزه کودکی به‌صورت عینی و کاربردی تبیین شود.
وی افزود: صرف طرح مبانی نظری کافی نیست، بلکه باید این مبانی به روش‌ها، فعالیت‌ها و تجربه‌های تربیتی قابل اجرا تبدیل شوند تا مربیان بتوانند از آنها در محیط‌های واقعی استفاده کنند.
تهرانی‌فرجاد با اشاره به ظرفیت اندیشه‌های متفکران اسلامی در این زمینه اظهار کرد: دیدگاه‌های اندیشمندانی همچون ابن‌سینا، سهروردی، ملاصدرا، شهید مطهری و آیت‌الله خامنه‌ای می‌تواند زمینه مناسبی برای پژوهش‌های تخصصی درباره تربیت کودک فراهم کند.
وی از پژوهشگران و علاقه‌مندان خواست با مطالعه آثار این اندیشمندان، انجام پژوهش‌های موردی و تدوین مقاله و پایان‌نامه، به توسعه دانش بومی در حوزه تربیت کودک کمک کنند و افزود: امکان انتشار پژوهش‌های واجد شرایط در مجلات رشد نیز می‌تواند زمینه معرفی و گسترش این مطالعات را فراهم سازد.
رئیس گروه پیش‌دبستانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی در پایان بر ضرورت پیوند میان پژوهش، مهارت و تجربه عملی تأکید کرد و خواستار مشارکت فعال‌تر مربیان، پژوهشگران و نخبگان در تدوین و اجرای الگوهای تربیت کودک مبعوث و تمدن‌ساز شد.
انتهای پیام/
نظر شما