به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، نشست خبری «پروژه تدوین چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه» روز یکشنبه ۲۶ مهرماه ۱۴۰۵ با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین سیدحسن میرمعزی مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت و حجت‌الاسلام والمسلمین غلامرضا بهروزی لک عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) و مسئول تدوین این چشم‌انداز، در سالن جلسات خبرگزاری حوزه برگزار شد.
بیشتر بخوانید:
تصاویر/ نشست خبری پروژ تدوین چشم اندار دوم حوزه‌های علمیه
در این نشست، روند تصویب و آغاز مطالعات، روش گردآوری دیدگاه‌های مدیران و بدنه حوزه، نسبت سند جدید با اسناد بالادستی، چگونگی مواجهه با تحولات فناوری و اجتماعی و الزامات تبدیل چشم‌انداز به برنامه‌های اجرایی تشریح شد.
بر اساس توضیحات ارائه‌شده، چشم‌انداز دوم قرار است علاوه بر ترسیم تصویری کلان از آینده مطلوب حوزه‌های علمیه، جهت‌گیری هفت عرصه مأموریتی و فعالیتی این نهاد را مشخص کند. افق ۱۰ ساله و تشکیل ستاد راهبری تحقق سند نیز پیشنهادهایی است که در فرایند تدوین مطرح شده و نهایی شدن آنها به طی مراحل بررسی و تصویب وابسته خواهد بود.
تلاش برای ارائه سند جدید تا دی ماه
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی در ابتدای نشست با اشاره به پایان دوره چشم‌انداز نخست حوزه‌های علمیه در سال ۱۴۰۴، گفت: پژوهشکده مطالعات راهبردی از ابتدای همان سال، ضرورت تدوین چشم‌اندازی جدید برای دوره پس از آن را مطرح کرد و خواستار تصمیم‌گیری شوراهای مسئول درباره آغاز این فرایند شد.
وی افزود: حوادث سال ۱۴۰۴ و وقوع جنگ تحمیلی، پیگیری موضوع را با تأخیر روبرو کرد و سرانجام در بهمن ماه آن سال، تدوین چشم‌انداز جدید در شورای عالی حوزه‌های علمیه به تصویب رسید. پس از این مصوبه نیز مأموریت انجام کار از سوی مدیر حوزه‌های علمیه به پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت ابلاغ شد.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت با اشاره به محدودیت‌های پیش‌آمده در ادامه مسیر اظهار کرد: پس از تصویب طرح نیز وقوع جنگ تحمیلی سوم در نهم اسفندماه، فعالیت‌های علمی را برای مدتی با اختلال مواجه کرد؛ با این حال، همکاران پروژه در همان شرایط بحرانی نیز برای پیشبرد مطالعات تلاش کردند.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی ضمن ابراز امیدواری از اینکه با تکمیل تحقیقات، متن چشم‌انداز دوم تا دی ماه تدوین و برای بررسی و تصویب به شورای عالی حوزه‌های علمیه و دبیرخانه این شورا ارائه شود، تأکید کرد: زمان‌بندی اولیه، آغاز زودتر مطالعات را اقتضا می‌کرد، اما مجموعه شرایط، اجرای پروژه را از برنامه مورد انتظار عقب انداخته است.
تشکیل شورای علمی و تعیین نقشه راه پژوهش
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی، نخستین اقدام پس از ابلاغ مأموریت را تشکیل شورای علمی پروژه عنوان کرد و گفت: این شورا با حضور نمایندگان بخش‌های مرتبط درون حوزه، از جمله دفتر برنامه‌ریزی و نظارت و دبیرخانه شورای عالی، و نیز شماری از صاحب‌نظران و متخصصان چشم‌اندازنویسی شکل گرفت.
وی ادامه داد: نخستین پرسش در شورای علمی این بود که تدوین چشم‌انداز باید بر اساس چه نقشه راهی انجام شود، از کجا آغاز شود و چه مراحلی را طی کند. این موضوع در چند جلسه بررسی شد و پس از گفتگوهای کارشناسی، چارچوب کلی مطالعات و مسیر حرکت پروژه تعیین شد.
به گفته مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت، مسئولیت راهبری علمی پروژه کلان به حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک واگذار شده است؛ استادی که در رشته سیاست فعالیت دارد و حوزه تخصصی او آینده‌پژوهی و چشم‌اندازنویسی است. هم‌زمان، محققان بخش‌های تخصصی نیز تعیین شدند و تدوین طرح‌های پژوهشی در دستور کار قرار گرفت.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی تصریح کرد: هدف از طراحی این ساختار، آن است که چشم‌انداز جدید صرفاً حاصل نگارش یک متن عمومی نباشد، بلکه بر مطالعات مشخص در عرصه‌های مختلف و تعامل میان پژوهشگران، متخصصان و مسئولان اجرایی استوار شود؛ به گونه‌ای که یافته‌های هر بخش، جایگاه روشنی در سند نهایی داشته باشد.
هفت عرصه تخصصی در کنار چشم‌انداز کلان
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت با تشریح دامنه مطالعات گفت: بر اساس نقشه راه مصوب، هفت پروژه تحقیقاتی در عرصه‌های آموزش، پژوهش، تبلیغ، تهذیب، بین‌الملل، ساختار و تشکیلات و رسانه تعریف شده است. در هر یک از این عرصه‌ها، مطالعات محیط‌شناسی و آینده‌پژوهی انجام می‌شود.
وی افزود: قرار است بر پایه این مطالعات، چشم‌انداز تخصصی هر عرصه تدوین شود و سپس مجموعه یافته‌ها با روشی مشخص تجمیع شود تا چشم‌انداز کلان حوزه‌های علمیه شکل بگیرد. بنابراین، خروجی پروژه شامل یک چشم‌انداز عمومی برای حوزه و هفت چشم‌انداز در عرصه‌های مأموریتی و فعالیتی خواهد بود.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی درباره ساز و کار بررسی طرح‌ها توضیح داد: برای هر یک از هفت پروژه، کمیته علمی مستقلی تشکیل شده است. در این کمیته‌ها، معاون یا مسئول بخش مربوط، مدیر مطالعات آن مجموعه و چند نفر از استادان و صاحب‌نظران همان عرصه حضور دارند و طرح پژوهشی را بررسی می‌کنند.
وی با بیان اینکه طرح‌های تحقیقاتی با همکاری و همراهی معاونت‌ها و مسئولان بخش‌های مختلف حوزه تصویب شده است، اظهار کرد: محققان اکنون مشغول اجرای مطالعات هستند. مشارکت مسئولان تخصصی در مرحله طراحی و بررسی طرح‌ها، زمینه‌ای فراهم کرده تا مسائل واقعی هر بخش از آغاز در مسیر پژوهش قرار گیرد.
اسناد بالادستی؛ مبنای جهت‌گیری چشم‌انداز دوم
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی در بخش دیگری از سخنان خود تأکید کرد که چشم‌انداز دوم در چارچوب رهنمودهای امامان انقلاب و مراجع عظام تقلید تدوین می‌شود و این مجموعه رهنمودها، اسناد بالادستی پروژه را تشکیل می‌دهد.
وی توضیح داد: بیانات امام خمینی (ره) درباره حوزه‌های علمیه و منشور روحانیت، همچنین مجموعه رهنمودهای رهبری شهید درباره حوزه، به ویژه پیام صادرشده به مناسبت یکصدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم، در این مطالعات بررسی و تحلیل مضمون می‌شود. پیام صدسالگی نیز در استخراج نظریه پشتیبان تحول حوزه، جایگاهی محوری دارد.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت افزود: نظریه تحول استخراج‌شده از این اسناد، در معرض نظرخواهی از متخصصان، استادان و مسئولان حوزوی قرار خواهد گرفت تا پشتوانه نظری تدوین چشم‌انداز روشن‌تر شود. این فرایند در کنار مطالعات محیطی دنبال می‌شود و جایگزین شناخت تحولات آینده نیست.
وی ادامه داد: پرسش اصلی آن است که حوزه‌های علمیه با توجه به آرمان‌ها و جهت‌گیری‌های تعیین‌شده و نیز تحولاتی که در جهان، جهان اسلام و ایران رخ خواهد داد، در ۱۰ سال آینده باید در چه جایگاهی قرار داشته باشند و برای رسیدن به آن جایگاه، چه راهبردهای کلانی اتخاذ کنند.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی خاطرنشان کرد: چشم‌انداز نخست نیز بر مبنای همین رهنمودها تدوین شده بود، اما از زمان آغاز آن تجربه تاکنون، بیانات، حوادث و تحولات متعددی پدید آمده که باید در تدوین سند دوم مورد توجه قرار گیرد.
وی در توضیح روش پژوهش گفت: علاوه بر بررسی اسناد بالادستی، مطالعات پیشین هر عرصه نیز مرور می‌شود و محتوای مصاحبه‌ها با روش تحلیل مضمون بررسی خواهد شد تا دیدگاه‌های مطرح‌شده به صورت روشمند در تدوین سند به کار گرفته شود. بر این اساس، داده‌های پژوهش از چند مسیر گردآوری می‌شود و قرار نیست چشم‌انداز تنها بر یک نوع منبع یا یک گروه محدود از مشارکت‌کنندگان متکی باشد.
ارزیابی تجربه نخست؛ اثرگذاری گفتمانی و ضعف در پیوند با برنامه
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی در توضیح کارکرد چشم‌انداز گفت: این اسناد دو اثر اصلی دارند؛ نخست، ذهن افراد و مجموعه‌های مرتبط را همسو می‌کنند و به فعالان عرصه‌های مختلف جهت می‌دهند. اگر چشم‌انداز به گفتمان تبدیل شود و در ذهن‌ها جای بگیرد، حتی پیش از تنظیم برنامه‌های تفصیلی نیز می‌تواند بر رفتارها اثر بگذارد.
وی دومین اثر را فراهم کردن مبنای برنامه‌ریزی مشخص دانست و افزود: در این سطح، سیاست‌های کلان و برنامه پنج‌ساله بر پایه چشم‌انداز نوشته می‌شود و سپس برنامه‌های سالانه ذیل آن شکل می‌گیرد. این پیوند باید به صورت فنی و مرحله به مرحله برقرار شود.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت درباره تجربه نخست اظهار کرد: چون آن سند، نخستین تجربه چشم‌اندازنویسی حوزه بود، ساختارها، فهم مشترک و عزم لازم برای پیوند کامل آن با برنامه‌ریزی هنوز به اندازه کافی شکل نگرفته بود و از این رو، ظهور و بروز آن در برنامه‌ها به میزان مورد انتظار نرسید.
وی ادامه داد: پس از آنکه آیت‌الله اعرافی در سال ۱۳۹۵ مدیریت حوزه‌های علمیه را بر عهده گرفت، تدوین نخستین برنامه پنج ساله حوزه آغاز شد و برنامه پنج ساله دوم نیز تنظیم شد؛ با این حال، مسیر اتصال چشم‌انداز به برنامه، از نظر فنی به طور کامل و دقیق طی نشده بود.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی گفت: در دوره جدید، باید از این تجربه استفاده کرد تا چشم‌انداز علاوه بر ایجاد هم‌جهتی، در سیاست‌گذاری و برنامه‌های اجرایی نیز حضور روشن‌تری داشته باشد.
نسبت آموزش حوزوی با نقش‌آفرینی روحانیت در جامعه
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی در پاسخ به پرسشی درباره سامان‌دهی فعالیت روحانیت، از دو کارکرد مرتبط سخن گفت و توضیح داد: یک بخش، نظام تعلیم و تربیت حوزه است که نیروهای حوزوی را آموزش می‌دهد و پرورش می‌دهد؛ بخش دیگر، نقش‌آفرینی روحانیت در جامعه و نظام است که خروجی آن فرایند تربیتی به شمار می‌رود.
وی افزود: تفکیک این دو کارکرد، لزوماً پاسخ پرسش ساختاری را مشخص نمی‌کند. اینکه مدیریت هر دو در یک نهاد انجام شود یا دو نهاد عهده‌دار آنها باشند و در صورت تعدد، چه نسبتی میان آنها برقرار شود، موضوعی جداگانه است.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت اظهار کرد: دغدغه مطرح‌شده در این زمینه، نبود مدیریت واحد، کلان و هماهنگ‌کننده در بخش نقش‌آفرینی روحانیت در جامعه بوده است. نهادهای مرتبط درباره این موضوع گفتگو کرده و پیشنهادهایی ارائه داده‌اند، اما به گفته وی، هنوز تصمیم نهایی ابلاغ نشده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی تأکید کرد: تعلیم و تربیت حوزه و فعالیت اجتماعی روحانیت، ارتباطی تنگاتنگ دارند و نمی‌توان برای آنها سیاست‌گذاری‌های مستقل و گسسته در نظر گرفت. حوزه باید بداند روحانیت در جامعه، نظام و جهان اسلام چه نقش‌هایی بر عهده خواهد داشت تا بتواند نظام تربیتی خود را برای آماده‌سازی نیروهای مورد نیاز سامان دهد.
اقامه دین، غایت اصلی مأموریت حوزه است
وی در تکمیل این بحث گفت: اقامه دین، غایت اصلی مأموریت حوزه است و برای آن می‌توان سه گام اصلی در نظر گرفت؛ نخست، فهم و استنباط دین؛ دوم، رساندن پیام دین به ذهن و قلب مخاطبان که عرصه تبلیغ است؛ و سوم، تربیت افرادی که بتوانند در مسیر اجرای دین، حکمرانی و اداره جامعه نقش ایفا کنند.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت تأکید کرد: تبلیغ در این زنجیره، مرحله‌ای اساسی است؛ زیرا فهم دین باید به ابلاغ آن منتهی شود و ابلاغ نیز زمینه تحقق و اجرای آن را فراهم کند. از این رو، هر سه مرحله باید در چشم‌انداز آینده حوزه‌های علمیه دیده شود و نسبت آنها با یکدیگر روشن باشد.
منابع مالی پایدار و کاهش وابستگی به بودجه دولتی
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی در پاسخ به پرسشی درباره آینده تأمین مالی حوزه‌ها گفت: تلاش بر آن بوده که منابع مالی حوزه‌های علمیه مردمی باشد. وجوهات پرداختی مردم، موقوفات مربوط به امور دینی و بخشی از بودجه‌ای که دولت در اختیار قرار می‌دهد، از مسیرهای تأمین منابع حوزه است.
وی افزود: در برنامه‌ریزی سالانه، کاهش منابع مالی می‌تواند بازتنظیم هزینه‌ها و برخی مأموریت‌ها را ضروری کند؛ با این حال، در حوزه‌های علمیه، روحیه جهادی و ایثارگرانه سبب می‌شود کاهش بودجه الزاماً به همان نسبت به کاهش فعالیت‌ها نینجامد و بخشی از امور با مشارکت داوطلبانه ادامه پیدا کند.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت تأکید کرد: در افق آینده، باید افزایش منابع پایدار مردمی و کاهش وابستگی به بودجه دولتی، تا جایی که امکان دارد، مورد توجه قرار گیرد. این جهت‌گیری در چشم‌انداز جدید دیده خواهد شد.
دو تفاوت اصلی با تجربه چشم‌انداز نخست
حجت‌الاسلام والمسلمین غلامرضا بهروزی‌لک مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه نیز در این نشست، آینده‌نگری را ضرورتی برای حرکت آگاهانه حوزه‌های علمیه دانست و گفت: توجه به آینده در توصیه‌های دینی و سیره عالمان وجود داشته است و برنامه‌ریزی برای تحولات پیش رو، امکان مواجهه بهتر با شرایط جدید را فراهم می‌کند.
وی با اشاره به تجربه تدوین چشم‌انداز نخست حوزه اظهار کرد: در پروژه جدید از تجربه پیشین و دیدگاه استادانی که در آن فرایند حضور داشتند استفاده شده، اما دو ویژگی با تأکید بیشتری در نظر گرفته شده است؛ نخست، افزایش مشارکت ذی‌نفعان و مجموعه‌های مسئول و دوم، پیوند مدیریت راهبردی با آینده‌پژوهی.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه توضیح داد: اگر سندی بدون تعامل با بدنه یک سازمان یا جامعه نوشته شود، ممکن است بخش‌های مسئول و مخاطبان آن، انگیزه و همراهی کافی برای تحققش نداشته باشند. از این رو، در این دوره تلاش شده معاونت‌ها و مدیران مرتبط در مراحل تدوین حضور داشته باشند و نظر مدیران میانی نیز دریافت شود.
وی افزود: در تجربه نخست، رویکرد مدیریت راهبردی برجسته‌تر بود و دانش آینده‌پژوهی هنوز به اندازه امروز در جامعه گسترش نیافته بود؛ اما اکنون لازم است ضمن شناخت وضعیت موجود، عوامل شکل‌دهنده آینده و پیامدهای احتمالی آنها نیز بررسی شود تا برنامه‌ریزی صرفاً بر امتداد شرایط کنونی استوار نباشد.
از ۵۴ عامل اولیه تا ۱۷ پیشران اثرگذار
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک با اشاره به مطالعات اولیه آینده‌پژوهی گفت: برای شناسایی عوامل اثرگذار بر آینده حوزه‌های علمیه، با استادان و متخصصان این دانش رایزنی شد و در مرحله نخست، ۵۴ پیشران ریز و درشت شناسایی و ارزیابی شد.
وی افزود: این عوامل در مراحل بعد امتیازدهی و دسته‌بندی شدند و در نهایت، ۱۷ پیشران برجسته برای بررسی اثرگذاری بر آینده حوزه‌های علمیه مورد توجه قرار گرفت. پیامدهای این پیشران‌ها در سطح جهانی، ملی و سپس در نسبت با اقتضائات حوزه بررسی می‌شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع)، تحولات فناوری، هوش مصنوعی، تغییرات جمعیتی و دگرگونی‌های اجتماعی، هویتی، دینی و مذهبی را از جمله حوزه‌های مورد توجه در شناسایی پیشران‌ها برشمرد و گفت: هر یک از این تحولات می‌تواند بر نوع نیازهای جامعه، شیوه فعالیت حوزه و چگونگی انجام مأموریت‌های آن اثر بگذارد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه تأکید کرد: شناسایی پیشران‌ها به معنای قطعی دانستن همه پیامدهای احتمالی آنها نیست. در آینده‌پژوهی، عدم قطعیت یک اصل است و باید بررسی شود که کدام آثار به تحقق نزدیک‌ترند، چه تحولاتی اهمیت بیشتری دارند و برای مواجهه با آنها چه آمادگی‌هایی لازم است.
به گفته حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک، هدف مطالعات این است که حوزه‌های علمیه بتوانند متناسب با تحولات پیش رو، مأموریت صیانت از اعتقاد دینی مردم و تعمیق و پیشبرد اقامه دین را دنبال کنند و در برابر تغییرات، صرفاً در موضع واکنش پس از وقوع قرار نگیرند.
هوش مصنوعی و پرسش از آینده مرجعیت دینی
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم، هوش مصنوعی را نمونه‌ای از پیشران‌های فراگیر دانست و اظهار کرد: این فناوری می‌تواند بر آموزش، پژوهش و تبلیغ دینی اثر بگذارد و لازم است پیامدهای آن در هر یک از این عرصه‌ها به صورت تخصصی مطالعه شود.
وی با اشاره به تغییر شیوه دسترسی مردم به پاسخ پرسش‌های خود گفت: بخشی از مخاطبان امروز، پرسش‌هایشان را با ابزارهای هوش مصنوعی در میان می‌گذارند. در چنین شرایطی، حوزه باید بررسی کند که برای تأمین نیاز دینی جامعه در آینده چه ابزارها و ظرفیت‌هایی در اختیار خواهد داشت و چگونه باید آنها را توسعه دهد.
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک ادامه داد: عالمان دین و روحانیت در طول تاریخ، جایگاه مشاوره و راهنمایی مردم را داشته‌اند، اما اکنون ابزارهای جدیدی وارد این عرصه شده‌اند که می‌توانند در شیوه مراجعه و پاسخ‌گیری مخاطبان تغییر ایجاد کنند. شناخت فرصت‌ها و آسیب‌های این وضعیت، بخشی از ضرورت روزآمدی حوزه است.
وی تأکید کرد: توجه به هوش مصنوعی، تنها به استفاده از یک ابزار تازه محدود نیست، بلکه باید نسبت آن با فرایند آموزش، تولید دانش، ارتباط با مخاطب و پاسخ‌گویی دینی روشن شود. این موضوع در مطالعات چشم‌انداز، ذیل آثار پیشران‌ها بر کارکردهای مختلف حوزه دنبال می‌شود.
چرا افق ۱۰ ساله پیشنهاد شده است؟
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک درباره بازه زمانی سند جدید گفت: پیشنهاد کارگروه و پژوهشکده، تعیین افق ۱۰ ساله برای چشم‌انداز دوم است؛ زیرا سرعت تغییرات و تحولات امروز ایجاب می‌کند برنامه‌ریزی‌ها در دوره‌ای انجام شود که امکان شناخت و بازنگری مؤثرتر در آن وجود داشته باشد.
وی با اشاره به تجربه چشم‌انداز ۲۰ ساله افزود: در این دوره تلاش شده ضمن حفظ جهت‌گیری کلان، فاصله زمانی سند با تحولات محیطی متناسب‌تر شود. افزون بر بازنگری‌های مرحله‌ای، در پایان دوره نیز می‌توان بازنگری جامع‌تری در چشم‌انداز انجام داد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه اظهار کرد: در چارچوب افق پیشنهادی، امکان تنظیم دو برنامه پنج ساله وجود دارد و مطالعات هر مرحله می‌تواند متناسب با شرایط روز، دقیق‌تر و جزئی‌تر شود. به این ترتیب، چشم‌انداز، جهت حرکت را مشخص می‌کند و برنامه‌های میان‌مدت، مسیر تحقق آن را صورت‌بندی خواهند کرد.
وی تأکید کرد: کوتاه‌تر شدن افق زمانی به معنای کنار گذاشتن آرمان‌های بلندمدت نیست. حوزه باید هم مسیر کلان خود را بشناسد و هم از جزئیات و دگرگونی‌های محیط غافل نشود؛ زیرا بدون داشتن افق، تعیین مقصد و هماهنگ‌کردن فعالیت‌ها دشوار خواهد بود.
پیش‌بینی ۲۵۰ تا ۳۰۰ مصاحبه نخبگانی
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته را یکی از ابزارهای اصلی مطالعات محیطی معرفی کرد و گفت: برآورد می‌شود در مجموعه کمیته‌های تخصصی، حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ مصاحبه نخبگانی با صاحب‌نظرانی انجام شود که شناخت دقیقی از وضعیت حوزه و اقتضائات آینده دارند.
وی افزود: این مصاحبه‌ها به گفتگوهای کوتاه و عمومی محدود نیست و برای دریافت دیدگاه‌های تفصیلی، به طور متوسط چند ساعت زمان اختصاص می‌یابد. در برخی موارد نیز برای تکمیل بحث، گفتگو با یک صاحب‌نظر در دو یا چند جلسه ادامه پیدا می‌کند.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم با اشاره به تنوع مصاحبه‌شوندگان اظهار کرد: اعضای شورای عالی حوزه‌های علمیه، شخصیت‌های مرتبط با دفاتر مراجع عظام تقلید، استادان، مدیران و نیز افرادی از بدنه طلاب و روحانیون در این فرایند حضور دارند. نخبگانی بودن مصاحبه‌ها به این معنا نیست که تنها با مدیران گفتگو شود.
طراحی نظام مسائل با حدود ۵۰ پرسش ترکیبی
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک با تشریح چارچوب گفتگوهای تخصصی گفت: برای هدایت مصاحبه‌ها، نظام مسائلی طراحی شده که پنج محور اصلی را در نسبت با ۱۰ محور فرعی بررسی می‌کند و در مجموع، حدود ۵۰ پرسش ترکیبی را در برابر صاحب‌نظران قرار می‌دهد.
وی نخستین محور را شناخت قوت‌ها و ضعف‌های حوزه‌های علمیه و بررسی فرصت‌ها و تهدیدها عنوان کرد و افزود: لازم است ابتدا توانایی‌ها، محدودیت‌ها و وضعیت داخلی خود را بشناسیم و هم‌زمان، اقتضائات آینده را نیز در ارزیابی این وضعیت در نظر بگیریم.
به گفته وی، در محور دوم، آثار پیشران‌ها بر کارکردهای مختلف حوزه بررسی می‌شود و از ترکیب این یافته‌ها با مطالعات کتابخانه‌ای و اسناد بالادستی، مسائل پیش روی حوزه در آینده استخراج خواهد شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک ادامه داد: پس از شناخت مسائل، باید درباره وضعیت مطلوب و تصویری که از آینده انتظار داریم گفتگو شود و در مرحله بعد، سیاست‌ها و راهبردهای کلان لازم برای تحقق این تصویر پیشنهاد شود. این مراحل، زنجیره‌ای از شناخت وضعیت موجود تا تعیین جهت حرکت آینده را تشکیل می‌دهد.
وی منابع انسانی، نظام دانشی و درخت‌وارگی دانش در عرصه‌های مختلف، تعامل با جامعه و محیط بین‌الملل، منابع مالی، تجهیزات و شیوه مدیریت و راهبری را از موضوعات فرعی مورد بررسی برشمرد و گفت: وضعیت تدوین، فهم و اجرای اسناد نیز در این پرسش‌ها مورد توجه قرار دارد.
آینده‌پژوهی به معنای رؤیاپردازی نیست
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک در پاسخ به پرسشی درباره امکان واقع‌بینانه بودن سند در شرایط تغییرات سریع، میان آینده‌پژوهی و آرمان‌شهرپردازی تفاوت قائل شد و گفت: آینده‌پژوهی، آینده را در زمان و مکان مشخص مطالعه می‌کند و از این رو، واقع‌گرایی بخشی از مبنای آن است.
وی افزود: وقتی از افق ۱۰ ساله سخن می‌گوییم، باید مشخص کنیم وضعیت درون حوزه، رابطه آن با جامعه و نسبت آن با عرصه جهانی و بین‌المللی چگونه خواهد بود. این بررسی با تصویرسازی نامعین و بی‌ارتباط با شرایط واقعی تفاوت دارد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم تأکید کرد: اگر قرار بود تنها به بیان آرمان‌ها اکتفا شود، می‌شد از اسناد بالادستی متنی استخراج و کار را تمام کرد؛ اما اهتمام به مطالعات محیطی، مصاحبه‌ها و شناخت پیشران‌ها برای آن است که سند تا حد امکان به واقعیت نزدیک شود.
وی همچنین بر همراهی «پویش» و «پایش» محیطی تأکید کرد و گفت: از یک سو باید تحولات و جزئیات محیط را رصد کرد و از سوی دیگر، مسیر حرکت آنها را پیگیری کرد. کوتاه‌ترشدن افق سند نیز به همین ضرورت مربوط است تا هم روندهای کلان بین‌المللی و هم روندهای درون حوزه دیده شود.
جمع‌سپاری دیدگاه‌های نزدیک به هزار نفر از بدنه حوزه
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه، دریافت نظر بدنه حوزه را مکمل مصاحبه‌های تخصصی دانست و اظهار کرد: پرسش‌نامه‌ای برای نظرخواهی گسترده‌تر تنظیم می‌شود تا از طریق جمع‌سپاری، دیدگاه بخش‌های مختلف حوزه‌های علمیه گردآوری شود.
وی افزود: انتظار داریم در این مرحله، امکان دریافت نظر نزدیک به هزار نفر از ذی‌نفعان و افراد مؤثر در فعالیت‌های حوزه فراهم شود. برای گسترش دسترسی به این نظرخواهی نیز از ظرفیت رسانه‌ها و خبرگزاری‌ها استفاده خواهد شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک گفت: افزون بر مصاحبه‌ها و پرسش‌نامه‌های این پروژه، نظرسنجی‌های ادواری موجود در بخش‌های مختلف حوزه نیز بررسی می‌شود. بنابراین، شناخت محیط و دریافت دیدگاه‌ها تنها به مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته وابسته نخواهد بود.
وی در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه جوانان و جریان‌های جهادی تأکید کرد: طلاب و روحانیونی که در فعالیت‌های جهادی، فرهنگی و اجتماعی پیشگام هستند، در شمار گروه‌های مورد توجه قرار دارند و دیدگاه‌های آنان نیز باید در فرایند مطالعات دریافت شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی نیز با اشاره به موضوعاتی که در سند جدید لحاظ خواهد شد، از گروه‌های جهادی، طلاب جهادی، بسیج اساتید، حوزه انقلابی، تعامل حوزه با آموزش و پرورش و دانشگاه، هوش مصنوعی و مسائل نوپدید نام برد و گفت: این مؤلفه‌ها در بررسی آینده حوزه مورد توجه خواهند بود.
پیشنهاد ستاد راهبری برای عبور از نگارش به اجرا
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک، یکی از پیشنهادهای مهم پروژه را تشکیل «ستاد راهبری تحقق سند چشم‌انداز دوم» عنوان کرد و گفت: پس از تصویب و رسمیت یافتن سند، لازم است مجموعه‌ای مشخص، تحقق اهداف آن را پیگیری و موانع و آسیب‌های مسیر را شناسایی کند.
وی افزود: باید معلوم شود هر بخش تا چه اندازه با چشم‌انداز هماهنگ شده، چه نیازهایی برای پیشبرد کار دارد و در کدام قسمت‌ها به حمایت، تشویق یا مطالبه‌گری نیاز است. وجود چنین ساز و کاری می‌تواند فعالیت بخش‌های مختلف را با جهت‌گیری مشترک سند مرتبط نگه دارد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم تصریح کرد: در تجربه گذشته، ساز و کارهایی برای پیگیری امور وجود داشته، اما پیشنهاد کنونی این است که نظارت بر تحقق چشم‌انداز، با تمرکز و هویت مشخص‌تری دنبال شود و مسئولیت آن در ساختار اجرای سند دیده شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی نیز با تأیید ضرورت این پیشنهاد گفت: میان تدوین چشم‌انداز و تبدیل آن به برنامه اجرایی، یک مسیر فنی وجود دارد که باید دقیق طی شود. پیشنهاد ستاد راهبری، برای کمک به پر کردن همین فاصله و پیوند دادن جهت‌گیری‌های کلان با اقدامات اجرایی مطرح شده است.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه تأکید کرد: صرف تدوین سند، همه نیازهای تحقق آن را برطرف نمی‌کند و باید برای تبدیل چشم‌انداز به سیاست‌های کلان، برنامه‌های پنج‌ساله و سپس برنامه‌های سالانه، ساز و کار روشن و منسجمی وجود داشته باشد.
آینده‌پژوهی به معنای رؤیاپردازی نیست
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک در پاسخ به پرسشی درباره امکان واقع‌بینانه بودن سند در شرایط تغییرات سریع، میان آینده‌پژوهی و آرمان‌شهرپردازی تفاوت قائل شد و گفت: آینده‌پژوهی، آینده را در زمان و مکان مشخص مطالعه می‌کند و از این رو، واقع‌گرایی بخشی از مبنای آن است.
وی افزود: وقتی از افق ۱۰ ساله سخن می‌گوییم، باید مشخص کنیم وضعیت درون حوزه، رابطه آن با جامعه و نسبت آن با عرصه جهانی و بین‌المللی چگونه خواهد بود. این بررسی با تصویرسازی نامعین و بی‌ارتباط با شرایط واقعی تفاوت دارد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم تأکید کرد: اگر قرار بود تنها به بیان آرمان‌ها اکتفا شود، می‌شد از اسناد بالادستی متنی استخراج و کار را تمام کرد؛ اما اهتمام به مطالعات محیطی، مصاحبه‌ها و شناخت پیشران‌ها برای آن است که سند تا حد امکان به واقعیت نزدیک شود.
وی همچنین بر همراهی «پویش» و «پایش» محیطی تأکید کرد و گفت: از یک سو باید تحولات و جزئیات محیط را رصد کرد و از سوی دیگر، مسیر حرکت آنها را پیگیری کرد. کوتاه‌ترشدن افق سند نیز به همین ضرورت مربوط است تا هم روندهای کلان بین‌المللی و هم روندهای درون حوزه دیده شود.
اقامه دین؛ پیوند فهم، تبلیغ و اجرا
حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک در بخش پایانی نشست، «اقامه دین» را عنوانی جامع برای تبیین مأموریت حوزه‌های علمیه دانست و گفت: تحقق این هدف، به آموزش و تربیت نیرو، پژوهش‌های پشتیبان و تبلیغ تخصصی با ابزارها و شیوه‌های مختلف نیاز دارد و باید این فعالیت‌ها در قالب مجموعه‌ای به هم پیوسته دیده شود.
وی با اشاره به سابقه ارتباط چهره به چهره عالمان با مردم و جایگاه منبر افزود: امروز نیز در کنار این ظرفیت‌ها، لازم است شیوه‌های جدید تبلیغ، از جمله استفاده از هوش مصنوعی و چت‌بات‌های تولیدشده در حوزه، مطالعه شود و برای به کارگیری آنها پژوهش و تربیت نیرو صورت گیرد.
انتهای پیام
نظر شما