به گزارش خبرگزاری حوزه، آیین نکوداشت اندیشه‌های کلامی « شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر» با حضور جمعی از اساتید، اندیشمندان، پژوهشگران، دانشجویان و طلاب به همت انجمن کلام اسلامی حوزه و با همکاری دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، پژوهشگاه شهید صدر، پژوهشگاه قرآن و حدیث و دیگر مراکز علمی در قم برگزار شد.
در این نشست کلان‌محورهای « براهین اثبات وجود خدا و بررسی عدل الهی و افعال الهی در اندیشه شهید صدر» با ارایه حجت‌الاسلام و المسلمین رضا برنجکار رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه، « کلام اخلاق در نگاه شهید صدر» با ارایه حجت‌الاسلام و المسلمین بهروز محمدی منفرد استاد دانشگاه تهران، « امامت‌پژوهی در نگاه شهید صدر» با ارایه حجت‌الاسلام و المسلمین محمدتقی سبحانی رئیس بنیاد بین‌المللی امامت و « کلام تاریخ از نگاه شهید صدر» با ارایه حجت‌الاسلام و المسلمین احمد مبلغی، عضو مجلس خبرگان رهبری دنبال شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضا برنجکار، رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه در آغاز این برنامه اندیشه کلامی شهید صدر را در باب براهین اثبات خدا مورد اشاره قرار داد و اظهار کرد: شهید صدر برهان نظم را با منطق استقراء و حساب احتمالات بازخوانی می‌کند و از این طریق به دنبال یقین ذاتی یا توالد موضوعی و توالد ذاتی است. شهید صدر می‌کوشد با افزایش شواهد، احتمال تصادف را به سمت صفر ببرد. هر شاهد جدید، احتمال طرف مقابل را کاهش می‌دهد تا جایی که ذهن، احتمال خلاف را کنار بگذارد و به یقین برسد.
*از اثبات خدا تا آزادی انسان
وی در تشریح « نظریه سلطنت» شهید صدر عنوان کرد: شهید صدر فعل فاعل مختار را لزوماً محکوم ضرورت تکوینی و فرمول وجوب و امکان فارابی نمی‌داند بلکه از نظر او، فاعل مختار دارای سلطنت است و می‌تواند فعل را بدون ضرورت تکوینی انجام دهد یا ترک کند یعنی فاعل مختار وجوه مختلف فعل را بدون هیچ ضرورتی انجام می‌دهد.
رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه به مسئله حسن و قبح نیز پرداخت و گفت: شهید صدر تعریف رایج متکلمان را نقد می‌کند و حسن و قبح را به « ضرورت ارزشی» بازمی‌گرداند؛ ضرورتی که با اختیار فاعل سازگار است و بدون کنار گذاشتن ضرورت تکوینی، ورود به آن ممکن نیست.
حجت‌الاسلام و المسلمین برنجکار همچنین شهید صدر را نابغه‌ای چندبعدی خواند که آثارش در ایران آن‌چنان که شایسته است شناخته نشده، هرچند در جهان عرب تأثیرگذار بوده است.
*واقع‌گرایی اخلاقی شهید صدر
حجت‌الاسلام و المسلمین بهروز محمدی منفرد نیز در ادامه این برنامه مطرح کرد: نباید تنها بعد کلامی یا فقهی و اصولی شهید صدر را دید؛ او در فلسفه معرفت، فلسفه علم و فلسفه اخلاق نیز یک نظام فکری منسجم دارد و بسیاری از پرسش‌های بنیادی فلسفه غرب را می‌توان از آثارش استخراج و بازیابی کرد. در فلسفه علم، شهید صدر به پرسش‌هایی مانند روش کشف حقیقت، رساندن علم به حقیقت، ابطال‌پذیری و مسئله استقرا پرداخته و پاسخ‌های مهمی برای برخی مسائل این حوزه ارایه کرده است. در فلسفه معرفت نیز اشراف شهید صدر قابل توجه است؛ هرچند این توانایی اختصاص به او ندارد و در تراث اسلامی، آثار اصولیون و فیلسوفان ناب اسلامی پاسخ بسیاری از مسائل فلسفه غرب قابل دستیابی است، حتی اگر آنان به‌صراحت از این مسائل نام نبرده باشند.
وی تصریح کرد: در فلسفه اخلاق، شهید صدر حسن و قبح را معنادار اما بدیهی و بی‌نیاز از تعریف می‌داند؛ دیدگاهی نزدیک به بداهت‌گرایان در فلسفه اخلاق. شهید صدر در وجودشناسی اخلاق نیز برخلاف اعتبارگرایی و برساخت‌گرایی، اوصاف اخلاقی را واقعی می‌داند و به اعتبار معتبرین فرو نمی‌کاهد؛ بنابراین می‌توان او را « معناگرای واقع‌گرا» خواند که هم امکان معرفت به اوصاف اخلاقی را می‌پذیرد و هم آنها را بدیهی می‌داند. درباره معیار ارزش اخلاقی، شهید صدر غایت‌گرایی رایج اسلامی و وظیفه‌گرایی مبتنی بر امر الهی را نقد می‌کند و نوع ویژه‌ای از وظیفه‌گرایی را مطرح می‌سازد؛ با این حال رگه‌هایی از غایت‌گرایی، آنجا که فعل اخلاقی باید با قصد رضوان‌الله انجام شود، و عناصری از فضیلت‌گرایی، به دلیل توجه به حقیقت فاعل و ویژگی‌های درونی او، در اندیشه‌اش دیده می‌شود. در مجموع شهید صدر را می‌توان « وظیفه‌گرای غایت‌گرای خداگرا» توصیف کرد و پرسش‌های اساسی فلسفه معرفت و اخلاق قرن بیستم را از آثار معتبر غربی گرفت و پاسخ‌های آنها را در نظام فکری او جست.
*نوآوری روش‌شناختی شهید صدر در دانش کلام
حجت‌الاسلام و المسلمین محمدتقی سبحانی، رئیس بنیاد بین‌المللی امامت نیز در ادامه به تغییر پارادایم روش‌شناسی کلام از سوی شهید صدر اشاره کرد و گفت: شهید صدر با نگارش « مبانی منطق استقراء» صرفاً یک اثر روش‌شناسانه تولید نکرد، بلکه منطق کلام را از چارچوب ارسطویی و قیاسی به سمت استقراء و حساب احتمالات برد. صدر یقین را به منطقی، موضوعی و ذاتی تقسیم می‌کند و در امامت‌پژوهی نیز همین روش را به کار می‌گیرد. گزارش‌های تاریخی درباره منصوص بودن امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، شواهد استقرایی هستند که احتمال نقیض را کاهش می‌دهند و سرانجام به یقین ذاتی می‌رسند؛ این کار، دفاع روزآمد از عقاید دینی است، نه جدل؛ زیرا متکلم با ادبیات و روش متناسب با مخاطب جدید سخن می‌گوید و زمینه ورود دانشمندان و نسل‌های بعدی را فراهم می‌کند. از این منظر، کتاب کوچک « بحثی حول ولایت» نیز در همان چارچوب قابل فهم است و نشان می‌دهد شهید صدر روش استقرایی خود را در امامت‌پژوهی پیاده کرده است. شهید صدر با این روش می‌کوشد نشان دهد نص بر امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را می‌توان با یک قانون روش‌مند و علمی به‌صورت یقینی اثبات کرد و احتمال مقابل را باطل دانست؛ نوآوری‌ای که افق‌های تازه‌ای برای محققان و نسل‌های آینده می‌گشاید.
*کلام تاریخی شهید صدر
حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی، عضو مجلس خبرگان رهبری نیز در ادامه این برنامه با طرح تعبیر « کلام تاریخی» عنوان کرد: برخلاف رویه بسیاری از متفکرین که در کلیات می‌مانند، شهید صدر مانند علامه طباطبایی و شهید مطهری به واقعیت‌ها، جامعه و تاریخ وارد شده و بخشی از اندیشه‌هایش در حوزه کلام تاریخی جای می‌گیرد. کلام تاریخی نوعی شناخت معرفتی با روش عقلی و نقلی درباره مبدأ، مقصد و قانونمندی حرکت جمعی انسان است؛ پرسشی که تنها به ذات و صفات خدا محدود نمی‌شود بلکه نسبت سنت‌های الهی با سرنوشت انسان در تاریخ را می‌کاود و منبع آن وحی است. در این نگاه، دین صرفاً ابزار انگیزه‌سازی نیست، بلکه نقش اساسی و هدف‌گذار برای حرکت تاریخی انسان دارد.
وی تصریح کرد: از نگاه شهید صدر، هدف حرکت تاریخی « عدل مطلق» است؛ هدفی نامتناهی که هرچه به آن نزدیک‌تر شوی افق تازه‌تری می‌گشاید و نباید با رسیدن به آن حرکت متوقف شود. این حرکت از فطرت آغاز می‌شود و انحراف امری عارضی است، نه ذاتی و جبری. تفاوت توانایی‌ها زمینه استثمار را فراهم می‌کند، اما رسیدن از تفاوت به استثمار ضروری نیست و می‌توان این پل را فرو ریخت؛ با این حال، خروج از انحراف ساختاری از درون انسان ممکن نیست و نیازمند عاملی بیرون از اوست؛ همین‌جا بحث کلامی و نقش وحی و دین جدی می‌شود. شهید صدر دولت اسلامی را نیز با نگاه تاریخی و تمدنی می‌بیند که روح آن شرعیت و اقامه حکم خدا در زمین است و حامل این رسالت عظیم را « امت» می‌داند؛ امتی که برای حامل بودن باید سه ترکیب را جمع کند که شامل تبدیل عقیده به فرایند ساختن، ترکیب نفسی و عاطفی به عنوان حلقه میانی و فعال‌سازی حافظه تاریخی به‌جای شروع از صفر و چشم‌داشت به واردات است.
انتهای پیام/
نظر شما