به گزارش خبرگزاری حوزه، نهمین جلسه از شانزدهمین دوره سلسله کرسی‌های آزاداندیشی، هم‌زمان با سیصد و چهاردهمین کرسی آزاداندیشی قرارگاه فرهنگی طلوع مهر، با موضوع «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» و با همکاری مجمع هماهنگی پیروان امام و رهبری استان قم و اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر، به‌صورت حضوری و مجازی برگزار شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا، رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر در این نشست، با ادامه مباحث پیشین خود درباره عقلانیت فراگفتمانی، به بررسی جایگاه هویت ایرانی در چارچوب عقلانیت دینی پرداخت و گفت: هویت ایرانی از موضوعات مهم و مورد نیاز جامعه امروز است که در طول تاریخ، به‌ویژه در نسبت با هویت اسلامی، با برداشت‌ها و رویکردهای متفاوتی مواجه بوده است.
وی با اشاره به شکل‌گیری برخی روایت‌های هویتی در دوره پهلوی، اظهار کرد: در دوره رضاشاه، تلاش‌هایی برای بازسازی هویت تاریخی ایران با محوریت شاهنشاهی و باستان‌گرایی صورت گرفت که در مواردی به تقابل میان هویت ایرانی و هویت اسلامی انجامید. این دوگانه‌سازی در دوره‌های بعد نیز ادامه یافت و گاه موجب شد که ایرانیت و اسلامیت در برابر یکدیگر قرار گیرند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به دیدگاه شهید مرتضی مطهری در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران»، افزود: بررسی تاریخ ایران نشان می‌دهد که هویت ایرانی و هویت اسلامی را نمی‌توان لزوماً در تقابل با یکدیگر تعریف کرد؛ بلکه این دو در طول تاریخ، تعاملات گسترده‌ای داشته‌اند و ایرانیان در گسترش علوم، فلسفه، ادبیات، هنر و تمدن اسلامی نقش مهمی ایفا کرده‌اند.
عقلانیت فراگفتمانی؛ معیاری برای بازخوانی هویت ایرانی
این استاد حوزه و دانشگاه، عقلانیت فراگفتمانی را معیاری برای ارزیابی و بازخوانی میراث تاریخی و فرهنگی ایران دانست و تصریح کرد: اگر میراث ایرانی با معیارهای عقلانی و انسانی بررسی شود، می‌تواند به ظرفیتی برای پیشرفت کشور تبدیل شود. این میراث، فراتر از حکومت‌ها و سلسله‌های پادشاهی، در زبان، ادبیات، هنر، معماری، آداب‌ورسوم و ارزش‌های فرهنگی مردم ایران استمرار یافته است.
وی با بیان اینکه سقوط حکومت‌ها لزوماً به معنای نابودی هویت ملت‌ها نیست، خاطرنشان کرد: در دوره‌های مختلف تاریخی، از حمله اسکندر مقدونی و مغولان تا تحولات سیاسی و جنگ‌های دوره‌های بعد، حکومت‌هایی از میان رفتند و خسارت‌های گسترده‌ای به کشور وارد شد؛ اما بسیاری از عناصر هویت ایرانی، از جمله زبان فارسی، سنت‌های فرهنگی، هنر و حافظه تاریخی، همچنان باقی ماندند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با اشاره به تأثیر فرهنگ ایرانی بر تمدن اسلامی، به نقش اندیشمندان، عالمان و خاندان‌های ایرانی در شکل‌گیری و گسترش علوم اسلامی پرداخت و گفت: زبان فارسی، فلسفه، فقه، حدیث، ادبیات و هنر ایرانی در طول تاریخ، سهم مهمی در بالندگی تمدن اسلامی داشته‌اند. این تجربه تاریخی نشان می‌دهد که هویت ایرانی در تعامل با اسلام توانسته است ظرفیت‌های تازه‌ای پیدا کند و بر گسترش دانش و فرهنگ اثر بگذارد.
پنج بُعد ارتباط عقلانیت دینی با هویت ایرانی
وی در ادامه، پنج بُعد از ارتباط عقلانیت فراگفتمانی با هویت ایرانی را تشریح کرد و گفت: نخستین بُعد، ارتباط معرفتی است؛ به این معنا که باید میان دستاوردهای فرهنگی و تمدنی ملت ایران و عملکرد حکومت‌ها و پادشاهان تمایز قائل شد و ناکامی‌های سیاسی را به پای هویت یک ملت ننوشت.
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهردومین بُعد را ارتباط آسیب‌شناختی دانست و تأکید کرد: هویت ایرانی نباید به ابزاری جناحی یا در خدمت گفتمان‌های سیاسی خاص تبدیل شود. به گفته وی، هنر، ادبیات و دیگر جلوه‌های فرهنگی ایران را نباید صرفاً با یک سلسله تاریخی یا نظام سیاسی پیوند داد.
وی درباره سومین بُعد، یعنی ارتباط کارکردی، اظهار کرد: عقلانیت فراگفتمانی به دنبال قاعده‌مند کردن هویت است تا عناصر هویتی جامعه قابل فهم، انتقال و استمرار باشند و با تغییر حکومت‌ها دچار خدشه نشوند.
این استاد حوزه و دانشگاه، ارتباط ارزش‌شناختی را چهارمین بُعد برشمرد و گفت: هویت ایرانی باید بر پایه ارزش‌هایی همچون عدالت، انسانیت، انصاف، صداقت و مروت شناخته شود، نه اینکه صرفاً با مسائل سیاسی و شاهنشاهی تعریف شود. به اعتقاد وی، بسیاری از جلوه‌های فرهنگی و تمدنی ایران، از جمله معماری سنتی و بازارهای تاریخی، بازتابی از نظم، اعتماد، امانت‌داری و انصاف هستند.
وی پنجمین بُعد را ارتباط غایت‌شناختی عنوان کرد و افزود: عقلانیت می‌تواند به عناصر هویتی جهت دهد و آن‌ها را در مسیر اهداف انسانی و اجتماعی قرار دهد. برای نمونه، شجاعت ایرانی در این چارچوب نباید به خشونت، ماجراجویی یا رفتارهای بی‌محابا تقلیل یابد، بلکه باید در قالب مردانگی، مسئولیت‌پذیری و دفاع از ارزش‌ها معنا شود.
زبان فارسی و میراث فرهنگی؛ ظرفیت‌هایی برای حکمرانی اسلامی
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های هویت ایرانی در جامعه امروز، زبان فارسی، شعر و ادب، معماری و سنت‌های فرهنگی را از عناصر مهم این هویت دانست و اظهار کرد: این عناصر در طول تاریخ، با وجود تحولات سیاسی و فرهنگی، توانسته‌اند به حیات خود ادامه دهند و در تعامل با فرهنگ اسلامی، جلوه‌های تازه‌ای پیدا کنند.
وی با اشاره به جایگاه زبان فارسی در دوره پس از ورود اسلام به ایران، خاطرنشان کرد: زبان فارسی ضمن بهره‌گیری از زبان عربی و تعامل با فرهنگ اسلامی، توانست جایگاه خود را به‌عنوان زبان علم، دانش و ادب حفظ کند و در شکوفایی تمدن اسلامی نیز نقش داشته باشد.
این استاد حوزه و دانشگاه همچنین با اشاره به نمونه‌های تاریخی تعامل فرهنگ ایرانی با دیگر فرهنگ‌ها، از جمله دوران حکومت مغولان و شکل‌گیری نهادهای علمی و اداری در جهان اسلام، اظهار کرد: تجربه تاریخی ایران نشان می‌دهد که فرهنگ و هویت یک ملت می‌تواند در مواجهه با تحولات بزرگ، نه‌تنها استمرار یابد، بلکه بر فرهنگ‌های دیگر نیز تأثیر بگذارد.
ضرورت تقویت هم‌زمان هویت ایرانی و اسلامی
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به ظرفیت‌های هویتی جامعه ایران، بر ضرورت پرهیز از تقابل‌سازی میان ایرانیت و اسلامیت تأکید کرد و گفت: هویت ایرانی، با همه جلوه‌های تاریخی، زبانی، هنری و فرهنگی خود، بخشی از واقعیت جامعه امروز است و بسیاری از عناصر آن با ارزش‌های دینی و انسانی تعارضی ندارند.
وی با اشاره به آیاتی از قرآن کریم و روایات مربوط به نقش ایرانیان در گسترش اسلام، اظهار کرد: در متون دینی نیز به جایگاه ایرانیان و نقش آنان در خدمت به دین توجه شده است. از این منظر، بازشناسی ظرفیت‌های هویت ایرانی می‌تواند در کنار هویت اسلامی، به تقویت سرمایه فرهنگی و اجتماعی جامعه کمک کند.
این استاد حوزه و دانشگاه در پایان، احیای هویت ایرانی در کنار هویت دینی را از ضرورت‌های حکمرانی اسلامی دانست و بر اهمیت تقویت همبستگی ملی تأکید کرد. وی با اشاره به مفهوم وفاق ملی، خاطرنشان کرد: توجه به هویت ایرانی و قومی در کنار ارزش‌های دینی و اسلامی می‌تواند زمینه همگرایی بیشتر در جامعه را فراهم کند و به تقویت وحدت و انسجام ملی یاری رساند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا ابراز امیدواری کرد که ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و انسانی ایران با بهره‌گیری از عقلانیت دینی، به‌درستی بازشناسی و در مسیر پیشرفت کشور و تقویت همبستگی اجتماعی به کار گرفته شوند.
نظر شما