خبرگزاری حوزه | محسن علیاکبری، تهیهکننده سینما و تلویزیون، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه با اشاره به سابقه طولانی ایرانهراسی در تولیدات تصویری غرب اظهار کرد: هالیوود طی چند دهه گذشته از ظرفیت سینما برای شکلدهی به افکار عمومی درباره ایران بهره گرفته است و در بسیاری از موارد، تصویری یکسویه و تهدیدآمیز از کشورمان ارائه داده است. این رویکرد را نمیتوان به چند اثر مشخص یا مقاطع سیاسی محدود کرد؛ بلکه با جریانی مستمر در حوزه روایتسازی مواجه هستیم که تلاش دارد ذهنیت مخاطب جهانی را نسبت به ایران تحت تأثیر قرار دهد.
وی با بیان اینکه سینما به دلیل قدرت تصویرسازی و برانگیختن احساسات، تأثیرگذاری متفاوتی نسبت به سایر رسانهها دارد، افزود: مخاطب ممکن است به یک تحلیل سیاسی یا گزارش خبری توجه نکند، اما هنگامی که در یک فیلم با شخصیتی همراه میشود، بهتدریج جهانبینی و قضاوتهای او را میپذیرد. از همین رو، اگر شخصیت ایرانی در جایگاه تهدید یا دشمن قرار بگیرد و فرصت معرفی هویت واقعی خود را نداشته باشد، این تصویر میتواند به ذهنیت مخاطب درباره یک ملت تبدیل شود.
تهیهکننده فیلم سینمایی «کتاب قانون» با تأکید بر اینکه ایرانهراسی صرفاً از طریق نمایش مستقیم شخصیتهای منفی شکل نمیگیرد، تصریح کرد: گاهی نام ایران در یک گفتوگوی کوتاه، خبر تلویزیونی، نقشه جغرافیایی یا اشارهای امنیتی مطرح میشود. تکرار همین نشانههای ظاهراً ساده در فیلمها و مجموعههای مختلف، بهمرور یک تصور مشخص را در ذهن مخاطب تثبیت میکند. بنابراین، برای شناخت این جریان نباید تنها به آثاری توجه کنیم که موضوع اصلی آنها ایران است، بلکه باید بازنمایی شخصیتهای ایرانی و حتی اشارههای حاشیهای به کشورمان را نیز مورد بررسی قرار دهیم.
سینما؛ ابزار قدرتمند شکلدهی به افکار عمومی
علیاکبری با اشاره به اینکه قدرت هالیوود تنها به سرمایه و امکانات فنی آن وابسته نیست، بیان کرد: این صنعت در زمینه داستانپردازی و انتقال مفاهیم سیاسی از طریق سرگرمی تجربه فراوانی دارد. فیلمساز حرفهای میداند که مخاطب برای شنیدن سخنرانی سیاسی به سینما نمیرود؛ بنابراین پیام موردنظر خود را در شخصیتها، موقعیتهای دراماتیک، تعارضها و پایانبندی داستان قرار میدهد. وقتی قهرمان یک فیلم از ابتدا در جایگاه نجاتدهنده جهان قرار میگیرد و طرف مقابل او نماینده کشوری خاص معرفی میشود، باید بررسی کرد که آیا آن کشور و مردمش امکان بیان دیدگاه خود را دارند یا خیر. اگر تمام شخصیتهای متعلق به یک جغرافیا در قالب تهدید نمایش داده شوند، با روایتی یکطرفه مواجه هستیم که پیچیدگیهای یک جامعه را نادیده میگیرد. در چنین شرایطی، مخاطب بدون آنکه مستقیماً با یک پیام سیاسی روبهرو شود، به سمت پذیرش یک برداشت مشخص هدایت خواهد شد.
این تهیهکننده با اشاره به پیشینه تاریخی این مسئله اظهار کرد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تغییر مناسبات ایران و آمریکا، تصویر کشورمان در بخش قابلتوجهی از رسانههای غربی تحت تأثیر این تقابل قرار گرفت. موضوعاتی مانند تسخیر لانه جاسوسی، تحولات منطقهای، پرونده هستهای و مسائل امنیتی، در دورههای مختلف به دستمایه تولید آثار سینمایی تبدیل شدند. البته نباید هر فیلمی را که به ایران میپردازد، الزاماً اثری با هدف ایرانهراسی دانست، اما تکرار برخی الگوهای مشابه در طول سالیان نشاندهنده ضرورت بررسی دقیق این جریان است.
بازنمایی کلیشهای ایران در آثار سینمای غرب
تهیهکننده سریال «مریم مقدس» با اشاره به برخی نمونههای سینمایی در این زمینه گفت: فیلم «بدون دخترم هرگز» از جمله آثاری است که در سال ۱۹۹۱ تصویری مناقشهبرانگیز از جامعه ایران ارائه کرد. مسئله مهم این است که چگونه یک تجربه شخصی در قالب روایتی فراگیر درباره یک جامعه مطرح میشود و مخاطبی که شناخت مستقیمی از ایران ندارد، ممکن است همان تصویر محدود را به کل جامعه تعمیم دهد. در آثاری مانند «سنگسار ثریا» و «آرگو» نیز با روایتهایی درباره ایران مواجه هستیم که هرکدام از زاویهای متفاوت به موضوعات اجتماعی یا سیاسی پرداختهاند. این فیلمها از نظر ژانر و ساختار یکسان نیستند و باید جداگانه بررسی شوند، اما پرسش اصلی درباره تصویری است که از مردم ایران به مخاطب ارائه میکنند. آیا مخاطب با جامعهای متنوع و دارای دیدگاههای مختلف مواجه میشود یا تنها با مجموعهای از شخصیتهای تهدیدکننده روبهروست؟
علیاکبری با اشاره به فیلم «آرگو» بیان کرد: این اثر بخش مهمی از جذابیت داستان خود را بر عملیات نجات گروگانهای آمریکایی و خطرهای پیش روی شخصیتهای اصلی بنا کرده است. فیلمساز حق دارد داستان را از زاویه دید قهرمان خود روایت کند، اما مشکل زمانی ایجاد میشود که همان زاویه دید به تنها روایت موجود تبدیل شود و شخصیتهای ایرانی فرصت چندانی برای معرفی انگیزهها و شرایط تاریخی خود پیدا نکنند.
وی با بیان اینکه سریالهای تلویزیونی و پلتفرمهای اینترنتی نیز در تثبیت چنین تصاویری نقش دارند، تصریح کرد: مخاطب امروز بهطور مستمر با محصولات تصویری مواجه است. تکرار شخصیتهای ایرانی با ویژگیهای مشابه در مجموعههای مختلف میتواند به شکلگیری یک ذهنیت کلیشهای منجر شود. به همین دلیل، نقد این آثار باید فراتر از واکنشهای احساسی باشد و شیوه شخصیتپردازی، انتخاب موقعیتها و زبان تصویری آنها را نیز دربرگیرد.
ضرورت روایتگری فعال سینمای ایران
تهیهکننده فیلم سینمایی «بلمی به سوی ساحل» با تأکید بر اینکه سینمای ایران نباید همواره در موضع پاسخگویی قرار داشته باشد، گفت: یکی از اشتباهات ما این است که منتظر میمانیم یک فیلم در هالیوود ساخته شود و تصویری نادرست از ایران ارائه دهد؛ سپس برای پاسخدادن به آن اقدام میکنیم. در حالی که باید خودمان ابتکار عمل را در عرصه روایتگری به دست بگیریم و ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی و انسانی کشور را به مخاطبان جهان معرفی کنیم. برای مقابله با ایرانهراسی الزاماً نباید فیلمهای سیاسی و امنیتی تولید کنیم. یک اثر اجتماعی موفق که زندگی واقعی یک خانواده ایرانی، مناسبات انسانی و دغدغههای روزمره مردم را به تصویر میکشد، میتواند در معرفی جامعه ایران تأثیرگذار باشد. ما باید از زندگی مردم، پیشرفتهای علمی، فرهنگ، ادبیات، خانواده و تجربههای تاریخی کشور سوژههای سینمایی استخراج کنیم.
این تهیهکننده با اشاره به اهمیت شخصیتپردازی در انتقال مفاهیم فرهنگی اظهار کرد: قهرمان سینمایی نباید شخصیتی بینقص و دور از دسترس باشد. یک دانشمند، پزشک، معلم یا رزمنده زمانی برای مخاطب باورپذیر میشود که بتوانیم ابعاد انسانی زندگی او را نشان دهیم؛ اینکه چه مشکلاتی دارد، چگونه تصمیم میگیرد و برای رسیدن به اهدافش چه دشواریهایی را پشت سر گذاشته است. این جزئیات است که شخصیت را به موجودی زنده و قابلدرک تبدیل میکند.
شعارزدگی، آفت معرفی درست هویت ایرانی
علیاکبری با هشدار نسبت به گرفتارشدن آثار سینمایی در دام شعارزدگی بیان کرد: اگر در پاسخ به تصویرسازی منفی دیگران، صرفاً تصویری کاملاً مثبت و بدون نقص از جامعه خود ارائه کنیم، به نتیجه مطلوب نخواهیم رسید. واقعیت زندگی انسانها پیچیدهتر از این دوگانههاست. مخاطب باید بتواند مشکلات، اختلافها و دغدغههای واقعی یک خانواده ایرانی را ببیند و در عین حال، محبت، همبستگی و مسئولیتپذیری اعضای آن را نیز درک کند. سینمای ایران نباید از پرداختن به مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه هراس داشته باشد. نقد مسئولانه میتواند به معرفی ظرفیتهای یک جامعه کمک کند، اما نباید به سیاهنمایی تبدیل شود. همانطور که نمایش جامعهای بدون مشکل غیرواقعی است، نادیدهگرفتن نقاط قوت و ظرفیتهای انسانی آن نیز نوعی تحریف محسوب میشود.
تهیهکننده فیلم سینمایی «استرداد» با اشاره به تجربه سینمای دفاع مقدس اظهار کرد: آثار ماندگار این حوزه نشان دادند که شناخت عمیق موضوع و ارتباط نزدیک فیلمساز با تجربههای واقعی، نقش مهمی در موفقیت اثر دارد. با این حال، اهمیت موضوع بهتنهایی نمیتواند کیفیت یک فیلم را تضمین کند. فیلمنامه، بازیها، ریتم، طراحی صحنه و ساختار منسجم از جمله مؤلفههایی هستند که باید جدی گرفته شوند. نمیتوان از مخاطب انتظار داشت صرفاً به دلیل ارزشمندبودن موضوع، ضعفهای سینمایی یک اثر را نادیده بگیرد. پیام فرهنگی باید از دل داستان و سرنوشت شخصیتها بیرون بیاید، نه اینکه ابتدا یک شعار انتخاب کنیم و سپس داستانی برای انتقال آن بسازیم. سینما هنر تبدیل اندیشه به تجربه دیداری و عاطفی است و برای دستیابی به این هدف باید از نویسندگان و فیلمنامهنویسان حرفهای استفاده کنیم.
تولید آثار بینالمللی نیازمند برنامهریزی است
این تهیهکننده سینما با تأکید بر ضرورت حضور مؤثر سینمای ایران در عرصه جهانی گفت: معرفی ایران نباید به مخاطب داخلی محدود شود. حضور در جشنوارههای بینالمللی، تولید مشترک و استفاده از ظرفیت پلتفرمهای جهانی میتواند زمینه ارتباط آثار ایرانی با مخاطبان دیگر کشورها را فراهم کند. البته برای تحقق این هدف، باید از ابتدا مخاطب بینالمللی را نیز در نظر بگیریم و مفاهیم فرهنگی خود را با زبان قابلفهم سینما منتقل کنیم.
وی با اشاره به ظرفیتهای نیروی انسانی در سینمای ایران تصریح کرد: کشورمان از کارگردانان، بازیگران و عوامل فنی توانمندی برخوردار است، اما بهرهبرداری از این ظرفیتها به برنامهریزی و شناخت بازار جهانی نیاز دارد. تولید مشترک نیز میتواند فرصت مناسبی برای انتقال تجربه و معرفی فرهنگ ایران باشد، به شرط آنکه از مرحله نگارش فیلمنامه تا تولید و پخش، با رویکردی حرفهای دنبال شود.
علیاکبری با اشاره به نقش نهادهای فرهنگی در این مسیر اظهار کرد: تولید آثار راهبردی به نقشه راه بلندمدت نیاز دارد. نمیتوان با وقوع هر اتفاق سیاسی یا امنیتی به فکر ساخت فیلم افتاد و پس از مدتی موضوع را کنار گذاشت. باید بانک سوژه و فیلمنامه ایجاد شود و برای شناسایی شخصیتها و رویدادهای مهم تاریخی و معاصر سرمایهگذاری کنیم. حمایت از تولیدات سینمایی باید مستمر و هدفمند باشد. ساخت آثار تاریخی، جنگی و امنیتی به پژوهش، نگارش و برنامهریزی طولانیمدت نیاز دارد و نمیتوان انتظار داشت تهیهکننده بهتنهایی همه هزینهها و دشواریهای چنین پروژههایی را برطرف کند. البته حمایت نهادها نباید به دخالت در جزئیات هنری تبدیل شود؛ بلکه باید زمینه فعالیت حرفهای فیلمسازان را فراهم کند.
سینمای قدرتمند، پاسخ مؤثر به ایرانهراسی
تهیهکننده سریال «مردان انجلس» با تأکید بر ضرورت توجه به نسل جوان سینماگران گفت: باید فرصت بیشتری در اختیار فیلمسازان جوان قرار گیرد؛ زیرا آنها با فناوریهای جدید و زبان ارتباطی مخاطب امروز آشنایی دارند. در کنار این ظرفیت، انتقال تجربه نسلهای گذشته نیز اهمیت دارد. ترکیب تجربه و خلاقیت میتواند زمینه تولید آثاری با کیفیت محتوایی و فنی بالاتر را فراهم کند.
وی در پایان با اشاره به اینکه ایران دارای ظرفیتهای تاریخی و تمدنی فراوانی برای روایت سینمایی است، بیان کرد: انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، پیشرفتهای علمی و صنعتی و حضور مردم در بزنگاههای تاریخی، همگی قابلیت تبدیلشدن به آثار ماندگار را دارند. اما این موضوعات نباید در حد گزارش تصویری باقی بمانند؛ بلکه باید با خلق شخصیتهای باورپذیر و طراحی داستانهای جذاب به سینما راه پیدا کنند. پاسخ مؤثر به ایرانهراسی، تولید سینمایی قدرتمند است؛ سینمایی که نه از واقعیت فرار کند و نه برای جلب رضایت مخاطب گرفتار اغراق شود. ما باید بتوانیم انسان ایرانی را با تمام پیچیدگیهای زندگیاش به تصویر بکشیم. هالیوود طی دههها برای تثبیت جایگاه خود در جهان سرمایهگذاری کرده است و نمیتوان با چند اثر پراکنده در عرصه روایتسازی با آن رقابت کرد. این مسیر به فیلمنامههای قوی، تهیهکنندگان حرفهای، حمایت مستمر و شناخت مخاطب جهانی نیاز دارد. هر اندازه بتوانیم زندگی و هویت خود را صادقانهتر و هنرمندانهتر روایت کنیم، فرصت بیشتری برای ارائه تصویری متفاوت از ایران به مخاطبان جهان خواهیم داشت.
انتهای پیام










نظر شما