تفاوت میان «حکم فقهی» و «سیاست حکومتی» در چیستیِ جهاد ابتدایی، از جمله مباحثی است که آرای مراجع مختلف را با هم موازی یا متضاد میکند. حجتالاسلام والمسلمین محمدحسن دری، استاد دانشگاه امام حسین (ع) در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، با تبیین دیدگاههای چند تن از فقها، به تبیین جایگاه جهاد در نظام جمهوری اسلامی میپردازد. مشروح این گفت و گو در ادامه میآید.
* یکی از مهم ترین مباحث در فقه سیاسی شیعه، بحث «جهاد ابتدایی در عصر غیبت» است. به طور سنتی، مشهور فقها معتقد بودند که جنگ برای دعوت به اسلام تنها با اذن مستقیم امام معصوم (ع) جایز است. اما امروز شاهد تغییراتی در این دیدگاه هستیم. از نظر شما، ریشه این تغییر در چیست؟
حجتالاسلام دری: این موضوع در واقع نشاندهنده گذار از نگاه کلاسیک به نگاه حکومتی در فقه است. برای درک این مسئله، باید دیدگاهها را به چند دسته تقسیم کنیم. ابتدا از دیدگاه امام خمینی (ره) شروع میکنیم که در این بحث، با یک لایهی دوگانه روبرو هستیم. ایشان در متون فتوایی خود، مانند کتاب تحریرالوسیله، مطابق با نظر مشهور فقها، شرط حضور یا اذن خاص امام معصوم را برای جهاد ابتدایی ذکر کردهاند. اما در مبانی «ولایت فقیه»، ایشان معتقدند که فقیه جامعالشرایط، تمام اختیارات حکومتی امام معصوم را (به جز مواردی که نص خاص بر اختصاص به معصوم دارد) داراست. لذا بسیاری از شاگردان و شارحان آثار ایشان معتقدند که اگر مصلحت اسلام و مسلمین ایجاب کند، حکم جهاد ابتدایی از اختیارات فقیه است؛ هرچند ایشان در عمل، جنگ ایران و عراق را «دفاع مقدس» نامیدند.
* در ادامه این مسیر، دیدگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی را چگونه تحلیل میکنید؟
حجت الاسلام والمسلمین دری: ایشان در جلسات درس خارج فقه خود، به طور بسیار مفصل به این موضوع پرداختهاند. از نظر ایشان، ادلهی وجوب جهاد، اختصاصی به زمان حضور امام معصوم ندارد. ایشان معتقدند اگر فقیه جامعالشرایط حاکم بر جامعه اسلامی باشد و مقتضیات زمانی فراهم باشد، جهاد ابتدایی نه تنها جایز، بلکه در صورت مصلحت، واجب است. استدلال اصلی ایشان این است که تعطیل کردن این حکم مهم در عصر غیبت، با اهداف کلی شریعت در جهت هدایت بشریت سازگار نیست.
* در این میان، برخلاف تصور عموم، نام آیتالله العظمی خویی (ره) نیز در زمره پیشگامان این نظریه قرار میگیرد. این موضوع چگونه است؟
حجتالاسلام والمسلمین دری: بسیار نکته ظریفی است. برخلاف تصور عمومی که ایشان را در امور حسبه محتاط میدانند، آیتالله العظمی خویی از پیشگامان نظریه «جواز جهاد ابتدایی در عصر غیبت» هستند. ایشان در کتاب منهاج الصالحین تصریح میکنند که اگر مسلمانان قدرت داشته باشند و فقیه جامعالشرایط تشخیص دهد که دعوت به اسلام متوقف بر جنگ است، جهاد ابتدایی جایز است. ایشان معتقدند ادله جهاد، «مطلق» هستند و مقید به حضور امام نشدهاند.
* در مقابل، دیدگاه مراجع دیگری همچون آیتالله العظمی سیستانی را چگونه میبینید؟
حجتالاسلام والمسلمین دری: آیتالله العظمی سیستانی در این زمینه موضع محتاطانهتری دارند که به نظر مشهور سنتی نزدیکتر است. ایشان جهاد ابتدایی را منوط به اذن امام معصوم (ع) میدانند. در پاسخ به استفتائات، ایشان معمولاً بیان میکنند که در عصر غیبت، تنها «جهاد دفاعی» (دفاع از بیضه اسلام، سرزمینهای اسلامی و جان و مال مسلمانان) مشروع است. البته ایشان دایره «دفاع» را بسیار گسترده میبینند؛ مانند فتوای ایشان در مورد جهاد علیه داعش که اگرچه ماهیت دفاعی داشت، اما ابعاد گستردهای را شامل میشد.
خبرنگار: در مورد سایر مراجع برجسته نظیر آیتالله العظمی جوادی آملی و مرحوم آیتالله مصباح یزدی نیز دیدگاههای مشابهی وجود دارد؟
حجتالاسلام والمسلمین دری: بله، آیتالله جوادی آملی در کتاب ولایت فقیه معتقدند که جهاد برای اعلای کلمة الله و رفع موانع هدایت، از شئون حاکم اسلامی است و در صورت توانایی و مصلحت، در عصر غیبت هم قابل اجراست. همچنین مرحوم آیتالله مصباح یزدی نیز به شدت مدافع این نظریه بودند که جهاد ابتدایی برای «رفع فتنه» و «فراهم کردن فضای دعوت» است و تحت نظر ولیفقیه در هر زمانی که مصلحت باشد، مشروعیت دارد.
* در جمعبندی نهایی، میتوان گفت که مسیر فقهی به کدام سمت حرکت کرده است؟
حجتالاسلام والمسلمین دری: میتوان گفت در حالی که فقهای سنتی (مانند صاحب جواهر در برخی فقرات و مراجع متقدم) جهاد ابتدایی را تعطیل یا معلق به حضور معصوم میدانستند، تحول فقهی در میان فقهای حکومتی و برخی فقهای برجسته نجف، مانند آیتالله العظمی خویی، به سمتی رفته است که این حکم را تابعی از «قدرت مسلمین» و «تشخیص فقیه جامعالشرایط» میدانند. در واقع، جهاد از یک تکلیف فردی و صرفا دفاعی، به یک مسئولیت حکومتی و مصلحتمحور تغییر ماهیت داده است.










نظر شما