شهید آوینی؛ متفکری غرب‌شناس و به غایت انقلابی

به گزارش خبرگزاری حوزه، بیستم فروردین‌ماه، یادآور شهادت نویسنده‌ای دغدغه‌مند و هنرمند فرهیخته‌ای است که امام و رهبر شهیدمان، او را سید شهیدان اهل قلم توصیف نمود.

خوشبختانه درباره این شهید والامقام در سالیان اخیر بسیار گفته شده و کتب و مقالات متعددی نیز نگاشته شده که حق نیز همین است؛ اما باید همچنان بر این نکته کلیدی تأکید داشت که تبیین مؤلفه‌ها و شاخصه‌های اندیشه و تفکر شهید آوینی همچنان یک ضرورت برای جامعه ما در مسیر دست‌یابی به تمدن نوین اسلامی به شمار می‌رود.

هنرمندی تحت تأثیر افکار انقلابی امام(ره)

دکتر سید حسین شهرستانی، عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی در گفتگویی با اشاره به این که شهید سید مرتضی آوینی، اندیشمندی دغدغه‌مند در ابعاد و عرصه‌های مختلف بود، ابراز داشت: قبل از هر چیز باید توجه داشت که تفکر و اندیشه این شهید عزیز بیش از هر چیز تحت تأثیر اتمسفر و فضای حاکم بر انقلاب اسلامی بوده است و این که در متن انقلاب این نوع از مواجهه با غرب وجود دارد و امام خمینی(ره) و شخصیت‌های بزرگ انقلاب این تفکر و خاستگاه را هدایت و راهبری می‌کردند.

وی افزود: انقلاب اسلامی را می‌توان تجدید نسبت جامعه ایرانی با غرب دانست، چه آن که این مسأله در گذشته بیشتر متأثر از رویکرد انفعالی بوده است و بعد از انقلاب به وضعیت فعال تغییر یافته است. در بحث توسعه و تمدن غربی و نقد غرب، شهید آوینی نکات بسیار مهمی را در آثار خود تبیین می کند از جمله این که توجه مخاطب خود را به غرب به مثابه مفهوم تکنیکی جلب می کند.

شناخت دقیق از غرب و مبانی فکری آن

وی اضافه کرد: سید مرتضی، غرب را از جایگاه نیروی مهاجم سیاسی و نظامی و سلطه سخت افزاری خارج کرده و آن را در قامت تمدنی که با نسبت خاصی از انسان و جهان شکل گرفته مورد توجه قرار می‌دهد؛ از این حیث رویکرد او به غرب و نقد آن عمیق‌تر و جدی‌تر از سایرین است، چه آن که آوینی غرب را با مفهوم تکنولوژی و تکنیک و نسبتش با انسان و جهان و شیوه زیستن آدمی مورد توجه قرار می دهد و به تحلیل آن می‌پردازد.

شهرستانی ادامه داد: شهید آوینی هرچند که دست به تقریر مباحث می زند اما او در نقد غرب و تفکر و تمدن غربی، مباحث نوینی را طرح می‌کند. این جاها به معنای واقعی کلمه نشان می‌دهد که بسیار روی این مباحث کار کرده و خودش صاحب نظر است، کما این که ابتدا ماهیت تکنیک و تکنولوژی غربی را می‌شناسد و سپس به نقد آن‌ها می‌پردازد. در این مقولات نیز سؤالاتی را مطرح می‌کند که پاسخ به آنها بسیار راه‌گشاست. از سوی دیگر به تقابل جریان انقلاب اسلامی با جریان غرب توجه دارد و در این رابطه نیز در خصوص نسبت انسان انقلابی با تکنیک‌زدگی هنر جدید پرسش‌هایی مطرح می‌کند که همین‌ها کمک می‌کند به ما که فهم بهتر و عمیق‌تری از ماهیت سینما و نسبت خودمان با سینما داشته باشیم.

هنر متعالی و مطلوب از نگاه شهید آوینی

دکتر سیدحسین شرف‌الدین، عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) نیز در یادداشتی به مناسبت بیستم فروردین‌ماه، ضمن نگاهی به مجموعه آثار سید شهیدان اهل قلم، به تبیین مهم ترین مؤلفه‌ها و شاخصه های هنر متعالی و مطلوب از نگاه شهید آوینی پرداخت و نوشت: شهید آوینی معتقد بود که هنرمند واسطه فیض نیست، چه آن که هنر محصول تخیلات آدمیان است. اگر انسان ها دارای صفای باطنی باشند، آثار وجودی آنها نیز آثارِ مطلوبی در بر خواهد داشت و حال آن که چنانچه روح و روان آنها آلوده باشد، این آلودگی به همه جا و حتی هنر، تسری پیدا می کند.

از نگاه شهید آوینی، هنر، تجلیِ تخیلاتِ هنرمند است. هنرمند اینها را از عالم خیال می آورد و به دلیل داشتن توازن و تناسب، نام آن را هنر می گذارد.

سید شهیدان اهل قلم در جایی می نویسد؛ کار هنرمند، تنزل بخشیدن و تمثل بخشیدن به حقایق متعالی وجود است. یعنی کار هنرمند این است حقایقی که در عالم بالا وجود دارد را به پایین بیاورد و برای ما زمینی کند. در تفکر ایشان اساساً شأن هنر و هنرمند بسیار بالاست، کما این که معتقد است هنر نوعی دریافت شهودی است. دریافت شهودی کارِ قلب است و هنرمند با قلب خود به صیدِ حقایق نفس الامر می رود.

حدیث شیدایی حقیقت

از سوی دیگر شهید سید مرتضی آوینی معتقد است که کار هنری، نوعی خلق است نه تولید. از نگاه ایشان، هنر در یک معنا، مرحله‌ی تجلی معناست بر نفس، ذهن و روان هنرمند؛ اما در یک مرحله هنر تولید می شود و آنجایی که هنرمند بخواهد آن دریافت های خودش را عرضه و بیان کند، باید از تکنیک های مختلفی استفاده کند. از نظر سید مرتضی آوینی، هنر حقیقی، حدیثِ شیداییِ حقیقت است و همراه با قدرت بیانِ آن شیدایی، چه آن که او معتقد است.

دکتر شرف الدین در بخش دیگری از این یادداشت تأکید می کند: هنر به معنای حقیقی، کمال و فضیلت است و این البته با تفنن برای مخاطبان سطحی و احساساتی به دست نمی آید، به همین خاطر شهید آوینی از جمله نقدهایی که به هنر مدرن دارد این است که هنر مدرن به تفنن فکر می کند و هدف او بیشتر تفریح و سرگرمی و مشغول کردن آدمیان و دوری از گرفتاریهای زمانی و... است و کار چنین هنری، غافل کردن انسان‌هاست.

شهید آوینی از جمله فیلسوفانی است که معتقد است میان حُسن و قبح اخلاقی و زیباشناختی، دوگانگی نیست و هنر باید اخلاقی باشد و رسالت اخلاقی دارد. بر این اساس او معتقد است، هنری که شهوت را در آدمیان تحریک کند، هنر نیست. هنر باید انسانها را به کمال و فضیلت دعوت کند. از منظر این شهید، هنر می‌تواند قلوب مردم را به خود جلب کرده و متأثر سازد. هنر می‌تواند انسان را به کمال و فضیلت برساند. هنر می تواند به فطریات عمیق انسانی توجه داده و منشأ تحول اخلاقی در انسان‌ها شود و بالاخره هنر می تواند معنا و اندیشه تولید و خلق کند و به ارتقای معرفت و بینش انسان ها کمک نماید.

تظاهر به دانایی هرگز جایگزین دانایی نمی‌شود

سبک زندگی و گفتارها و نوشتارهای سید شهیدان اهل قلم نشان از خرسندی او دارد از این بابت که زندگی دنیا او را به راهی کشانده که ناچار شده رودربایستی را نخست با خودش و سپس با دیگران کنار بگذارد و تعبیرش این بود که این مسأله باعث شد تا عمیقاً بپذیرم که "تظاهر به دانایی" هرگز جایگزین "دانایی" نمی‌شود.

مخلص کلام این که اگر می‌خواهیم که به معنای واقعی کلمه از این هنرمند و نویسنده متعهد و دغدغه‌مند، الگو بگیریم، راهش این است که با آثار و اندیشه و سبک زندگی‌اش آشناتر شویم. از مهمترین خصوصیات شهید آوینی آن بود که دنیای پیرامون خود را با دقت عمیق مورد توجه قرار داده و به تعبیر درست به جایگاه مهم زمان آگاهی رسیده است.

آقا سیدمرتضی کسی بود که در یوغ ظلمت‌زدگی دوران معاصر قرار نگرفت و مشهورات زمانه او را فریب نداد؛ از این رو حریت و پرهیز از عافیت طلبی‌هایِ مرسوم و شجاعت و جسارت در بیان حق و حقیقت به مهم‌ترین ویژگی‌هایش تبدیل شد؛ ویژگی‌هایی که هنوز هم الهام بخش خیل عظیم جوانان علاقه‌مندی است که بیش از هر چیز تشنه دریافت معرفت و حکمت از گنجینه عظیم آموزه‌های ناب دینی و معارف انقلاب اسلامی هستند.

گزارش از: سید محمدمهدی موسوی