مرجعیت علمی قرآن در اندیشه «رهبر شهید»؛ کلید وحدت و رشد امت اسلامی بود

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام و المسلمین عیسی عیسی‌زاده؛ عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۲۳ تیرماه در نشست علمی «کارگاه «نوآوری تفسیری سوره جمعه» از سلسله نشست‌های مدرسه «نوآوری‌های تفسیری قائد شهید(قدس الله نفسه الزکیه)» به ایراد سخن پرداخت که متن سخنان وی به شرح زیر است:

دستیابی جامعه به سعادت مشروط به تحقق حکمرانی قرآنی است و خداوند برای اجرایی‌شدن حکمرانی قرآن، راهکارهایی را از جمله در سوره جمعه ارائه کرده است که از منظر رهبری شهید به بحث می‌گذاریم.

اولین مسئله تعریف حکمرانی است؛ حکم به معنای نظام، قاعده و تنظیم و ... و راندن به معنای اجرا و اعمال قدرت و پیش بردن و هدایت و ... است. در مورد اصطلاح حکمرانی هم یک فرایند قاعده‌گذاری و اجرای آن و بررسی و کاربست و بازخوردها با اعمال قدرت به منظور دستیابی به اهداف مشترک در چارچوب ارزش‌ها و هنجارها در یک کشور و جامعه است.

حکمرانی قرآنی به شیوه‌هایی گفته می‌شود که مبتنی بر یک نظام ارزشی و الهی برای نیل به سعادت دنیوی و اخروی در یک حوزه جغرافیایی و فراتر از آن اعمال شود. براین اساس، حکومت برای خداوند است و تنها او هست که می‌تواند بر انسان حکم براند لذا حکمرانان تا وقتی مشروعیت دارند که از تزکیه نفس و مقبولیت برخوردار باشند و تنها احکام الهی را اجرا کنند. در این نوع حکمرانی کنشگری حاکمان و ذینفعان و مردم بر اساس رضایت و هدایت الهی و اراده مردمی شکل می‌گیرد.

حکمرانی قرآنی به معنای حاکمیت ارزش‌ها و اصول قرآنی در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و ... با هدف تحقق عدالت، تزکیه نفوس و تمدن‌سازی اسلامی است.

سوره جمعه

این سوره در مدینه نازل شده است. براساس نظر رهبر شهید انقلاب، محتوای سوره جمعه سه بخش است؛ اول بعثت پیامبر(ص) که در سه آیه نخست مورد توجه قرار گرفته است. محور دوم، تربیت و رشد و تعالی جامعه و محور سوم هم بحث یهود است. ایشان با تفکر اجتهادی شیعی به مسائل جدید جامعه اسلامی توجه کرده‌اند، به خصوص اینکه تفسیر ایشان بعد از انقلاب با توجه به نیازهای جدید انقلاب بوده است.

ایشان مرجعیت علمی قرآن را به رسمیت شناخته و فرموده‌اند که کامل‌ترین و موثق‌ترین منبع است لذا حجیت قرآن در تفسیر ایشان بسیار مورد توجه است. روایات در درجه بعدی توجه قرار دارد. رهبری شهید از عقل هم در استخراج نکات از این سوره استفاده کرده‌اند و البته دوری از هوا و هوس را شاخصه اصلی عقل می‌داند وگرنه نقش عقل را رد می‌کند، البته از تاریخ هم در تفسیر استفاده می‌کنند. تفسیر ایشان هم قرآن به قرآن است، یعنی کمک گرفتن از یک آیه برای تفسیر آیات دیگر.

ضرورت حکمرانی قرآنی

قائد شهید امت در مورد ضرورت حکمرانی قرآن فرموده‌اند باید قرآن در جامعه حکمرانی کند تا به سعادت برسیم؛ کلمه «باید» ضرورت را به خوبی تبیین فرموده است. ما باید برای زندگی به قرآن رجوع کنیم و قرآن باید حکومت کند زیرا در سایه قرآن، معرفت، بصیرت، شجاعت و اقدام ما معنا پیدا می‌کند و انسان متوجه اهداف بزرگ و درست می‌شود و همه امور زندگی ما در ذیل قرآن وجود دارد.

رهبر شهید در مورد گستره کارکردهای حکمرانی قرآن هم سخنان کلیدی دارند. از جمله ایشان فرموده است قرآن کتاب نور است؛ کتاب معرفت است؛ کتاب سلامت است؛ کتاب رشد و تعالی و قرب به خداست. در بحث درمان دردهای گوناگون هم فرموده است علاج دردهای ما قرآن است.

ایشان تأکید دارند اگر داروی قرآن را روی باطن جان خود بگذاریم، متوجه خواهیم شد که قرآن ما را درمان خواهد کرد. جمله زیبایی فرموده‌اند: عقده‌هایی که به خاطر دنیا در دل و جان انسان به وجود می‌آید، سرانگشت حکمت قرآنی می‌تواند این عقده‌ها را باز کند و قرآن به ما شرح صدر می‌دهد. قرآن در علم و اخلاق و عمل و پیشرفت‌های مادی و معنوی در صورتی که به آن عمل کنیم، نقش زیادی دارد. بعد فرمودند که قرآن نیازهای گوناگون انسان را مورد توجه قرار می‌دهد. ایشان فرموده است که قرآن مایه جمع و وحدت مسلمین است و ما مسلمانان عوامل اتحاد زیادی مانند اعتقاد به نبوت و اسلام داریم ولی اهم آن قرآن است که همه را در کنار این سفره عظیم الهی جمع می‌کند.

رهبر شهید انقلاب اسلامی اشاره کرده اینکه ما و جامعه از این برکات محروم هستیم، ناشی از غفلت از قرآن است؛ وقتی ملل مسلمان، همه این هدیه الهی را قبول دارند، چه چیزی بهتر از آن که بر محوریت قرآن گرد هم بیابیم و بر سر این سفره معنوی و مایه عزت و قدرت بنشینیم.

ما تا زمانی که به این باور نرسیم قرآن، آثار و برکات زیادی در کشور و زندگی و جامعه دارد، نخواهیم توانست از برکات آن بهره ببریم. باید باور کنیم خدا قرآن را برای رسیدن به سعادت ما نازل فرموده است. ایشان این سخنان را از آیات قرآن از جمله سوره جمعه گرفته است.

حکمرانی قرآنی در سوره جمعه

ایشان در تبیین آیه نخست این سوره «یُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» فرموده است برای تحقق حکمرانی قرآن گزاره‌هایی داریم از جمله اینکه قوانین الهی باید به دست انسان‌های سالم و منطبق بر ضوابط و معیارهای الهی شکل بگیرد، یعنی اگر قرآن بخواهد حکمران شود، ابتدا باید قوانین از قرآن گرفته شود و اگر مسئولان یک کشور به قوانین الهی اعتنا نکنند، ولو اینکه افراد خوبی هم در رأس کار باشند، خدا در این جامعه حاکم نیست. پس قانون باید الهی باشد همچنین مجریان قانون هم باید انسان‌های صالحی باشند.

رهبر شهید امت اسلام فرمودند اگر قانون الهی بخواهد توسط انسان‌های ناصالح تحقق یابد، ممکن نیست و از طرف دیگر اگر قانون غیر الهی بخواهد توسط انسان‌های صالح انجام شود، باز حکمرانی، قرآنی نخواهد بود.

راهکار دیگر ایشان برای حکمرانی قرآنی برگرفته از آیه دوم سوره جمعه هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ است؛ ایشان در این باره فرموده است آیه به ما می‌گوید رسالت مهم پیامبر(ص)، قرائت آیات الهی بر مردم و تزکیه و تطهیر مردم با قرآن است و آن وقت کتاب و حکمت به آنان بیاموزد، بنابراین راهکار مهم دیگر ایشان، بحث پرورش امت اسلامی است، لذا فرمودند هنر بزرگ انبیا، کشف استعداد و خصال نیک انسان است و در این راستا، بزرگانی چون سلمان، ابوذر و ... را تربیت کردند.

ایشان به کار و هنر بزرگ امام در این عرصه هم اشاره کرده و فرموده‌اند که هنر بزرگ امام این بود رگه استعداد و ظرفیت امت را شناخت و استخراج کرد؛ امام، ظاهربین نبود و باطن و فطرت مردم را می‌دانست که الهی است. امام با تیزبینی، بصیرت، شجاعت، قدرت، فداکاری و دوری از فساد را بین مردم دیدند و شناختند و آنان را تزکیه کرد و این خصال را در مردم شکوفا کرد و نمو و رشد داد. انقلاب این کار را کرد و مردم را به میدان آورد و زمنیه را برای حکمرانی قرآنی در کشور فراهم کرد.

راهکار دیگر ایشان در ذیل آیه وَآخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ، این است که اراده الهی بر این است که اسلام در امت‌های دیگر بعد از پیامبر(ص) تداوم پیدا کند و البته شرطی هم دارد و آن شرط این است که دین الهی خود به خود پیروز نمی‌شود و پیشرفت نمی‌کند بلکه دین خدا مانند گیاهی است که یک باغبان دلسوز نیاز دارد و باغبانان دلسوز، مسلمانان هستند.

ایشان تلاش مجاهدانه امت برای رشد و ترویج دین را پیشنهاد کرده‌ و تاکید دارند باید تلاش کنیم در ایران حالت انقلابی از بین نرود زیرا اگر ملت ایران ضعیف شود، نخواهیم توانست امتی را که در شعاع ما هستند پرورش دهیم. رهبری شهید تأکید زیادی بر تخلف‌ناپذیری وعده الهی دارند و آن را منوط به تلاش خود مسلمانان می‌دانند.

راهکار دیگر ایشان هم نهادینه‌شدن فرهنگ انس با قرآن همراه با عمل است؛ رهبری شهید به خصوص از آیات سرنوشت یهود در سوره جمعه بر این موضوع تأکید دارند که یهود در ظاهر به تورات توجه کردند و به تعبیر قرآن تورات را حمل کردند و حتی حفظ بودند ولی چون به آن عمل نکردند، به نتیجه نرسیدند.

آحاد مردم با قرآن مأنوس شوند

رهبر شهید امت فرموده‌اند؛ آحاد مردم باید به این نکته توجه کنند که با قرآن مأنوس باشید؛ و قرآن را بلد شوید و معنای آن را بخوانید زیرا اگر ملت‌ها با قرآن، انس بگیرند و به آن عمل کنند، قرآن ضامن سعادت و رساندن آنان به بهشت است و قومی که از قرآن دور بیفتند، سرنوشتی جز جهنم نخواهند داشت. در روایت داریم که اگر کسی قرآن را پشت سر خود بگذارد، جز جهنم راه دیگری نخواهد رفت.

ایشان با اشاره به سرنوشت بنی‌اسرائیل تأکید کردند که اگر قرآن را بگیریم ولی در آن تدبر و به آیات قرآن عمل نکنیم، در این صورت قرآن هم هدایتش را از ما دریغ خواهد کرد؛ ما قرآن را خواهیم داشت ولی بهره چندانی از آن نمی‌بریم.