به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، دکتر کمال اکبری در نشست «نقش رسانه های نوین در شکل دهی نگرش مخاطبان به فرزند آوری و خانواده؛ با رویکرد مخاطب شناسی دینی» که به همت دبیرخانه همایش بین المللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکل دهی جوامع آینده» دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام با همکاری دانشکده دین و رسانه صدا و سیما برگزار شد، عنوان کرد: امروزه مسئله جمعیت و فرزندآوری از یک مساله جمعیتی فراتر رفته و به یک موضوع سیاسی، اجتماعی و... تبدیل شده است و کاهش باروری و تشکیل خانواده حاصل مجموعهای از عوامل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی شده است؛ لذا نمیتوان انتظار داشت که تنها با قانون یا ارائه مشوقهای مستقیم تغییری در این روند ایجاد شود. بلکه باید رویکرد مخاطب با اقدامات رسانه ای و تولید محتوا تغییر بدهیم.
وی با اشاره به اهمیت نقش رسانهها در شکلگیری نگرشها افزود: نگرش به فرزند یک حلقه مهم است. افراد پیش از تصمیمگیری برای فرزندآوری، تصویری از آینده فرزند و معنای خانواده، محدودیت ها، مشکلات و ... را در ذهن خود میسازند.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما در بیان تفاوت رسانههای سنتی و نوین گفت: در رسانه های سنتی، کنترل محتوا در اختیار سازمانهای رسانهای بود، اما امروز در پلتفرمهای اجتماعی و رسانههای کاربرمحور، مخاطب خود در تولید و گردش محتوا مشارکت دارد. به همین خاطر موضوع خانواده و فرزندآوری دیگر تنها در اختیار پیامهای رسمی رسانهها نیست، بلکه تجربیات کاربران، گفتگوهای روزمره و بازخوردهای انبوه، روایتهای جدیدی را ایجاد و به اشتراک میگذارند.
وی ادامه داد: به عبارتی می توان گفت رسانه نوین به رسانه ای گفته می شود که مخاطبان تنها دریافتکننده پیام نیستند، بلکه در فرآیند انتخاب، تفسیر، تعامل، تولید و بازنشر محتوا مشارکت فعال دارند و حتی در شکلگیری معنای نهایی پیام نقش ایفا میکنند.
اکبری با نقد رویکردهای فعلی رسانهای بیان کرد: باید میان پیامهای رسمی و تجربیات زیسته مخاطب توازن ایجاد کنیم. اگر در یک پیام رسمی گفته شود که فرزند بیشتر، زندگی آرامتری میآورد، اما این پیام با تجربه زیسته فرد متفاوت باشد، اثری نخواهد داشت. در این شرایط فرد دیگر توجه و اعتمادی به این پیام رسانه ای ندارد. مشکل دیگر غلبه رویکرد پیاممحور بر مخاطبمحور است؛ در حالی که باید ابتدا نظام معنایی مخاطب را شناخت تا پیامها مفید و مؤثر واقع شوند.
وی با تأکید بر ضرورت مخاطبشناسی دینی افزود: در رویکرد مخاطبمحور باید بدانیم مخاطب از چه روایتهایی باور میگیرد، تحت تأثیر چه شخصیتهایی است و در چه سکوهایی حضور دارد. در مخاطبشناسی دینی نیز باید بر باورهای مخاطب توجه کنیم. باید بر پیامهای اصیل دینی نظیر مفاهیمی چون مودت، رحمت و سکونت در ازدواج تأکید شود تا ایدهآلهای دینی به شکلی اثرگذار در جامعه جاری گردد.
پژوهشگر رسانه با اشاره به ضرورت نگاه جامع در سیاستگذاریهای جمعیتی افزود: سیاستگذاری باید همه جانبه باشد. وقتی مدیری با ازدواج کارمندان شان با مسائلی بمانند هدیه ازدواج و سپس مرخصی زایمان و... مواجه می شود ترجیح میدهد کارمندان خود را به مجرد ماندن تشویق کند و از سوی دیگر افراد نیز برای حفظ شغل شان ترجیه میدهند مجرد ماندن با عدم فرزندآوری را تجربه کنند.
وی ادامه داد: باید توجه داشت که مسئله همیشه صرفاً فرزندآوری نیست؛ گاهی موضوع، نگرش به فرزندآوری یا قصد برای آن است. رسانه باید بتواند علاوه بر ایجاد نگرش مثبت به فرزندآوری، آن را به قصد و سپس رفتار تبدیل کند. رسانهها زمانی مؤثر خواهند بود که بتوانند این مسیر را ایجاد کنند.
اکبری اضافه کرد: اگر رسانه بتواند الگوهایی از خانوادههایی را نمایش دهد که از حمایت اجتماعی برخوردارند، همه اعضای خانواده نقش آفرین هستند، آرامش و مودت دارند و... می تواند تصویری امیدوارکننده از زندگی خانوادگی در ذهن مخاطب شکل دهد.
وی با اشاره به تکنیک برجستهسازی در رسانه، هشدار داد: رسانهها میتوانند موضوعات مختلفی نظیر هزینههای اقتصادی یا زیباییهای فرزندآوری را برجسته کنند. ما نباید مخاطب را فریب دهیم، اما به هیچ وجه نباید او را با خوف و ترس مواجه کنیم. متأسفانه امروزه بسیاری از رسانهها صرفاً بر هزینهها، سختیهای فرزندآوری و... تمرکز کرده و آنها را بازنمایی میکنند؛ در چنین محیطی، کاملاً دور از انتظار نیست که مخاطب نگرشی منفی نسبت به فرزندآوری پیدا کند.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما تصریح کرد: امروزه در بسیاری از رسانهها، فرزندآوری به عنوان یک هزینه بزرگ برجسته میشود. اما راهکار ما نباید تولید پیامهای تکبعدی و صرفاً متضاد با این روایتها باشد که مثلا فرزندآوری مشکلات اقتصادی به همراه ندارد، فقط آرامش است و... زیرا چنین رویکردی سودمند نخواهد بود.
وی با تأکید بر لزوم بهرهگیری از منابع دینی، تصریح کرد: ادبیات دینی در مورد خانواده، تداوم نسل و پیوند میان فرزندآوری و برکت رزق و روزی مانند مفاهیمی «خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً» (شما را جفت جفت آفریدیم تا در کنار هم آرام گیرید) باید توسط علمای دینی با تحلیل درست و متناسب با نیاز جامعه مطرح شود تا به فهم عمومی جامعه تبدیل شود.
رئیس دانشکده دین و رسانه با اشاره به اسناد بالادستی حوزه جمعیت افزود: موضوعات بسیار خوبی در اسناد بالادستی و سیاستهای جمعیتی بیان شده است و تولید سیاستها به خوبی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند؛ اما اکنون نوبت به مرحله اجرایی رسیده است و باید در این بخش دقت بیشتری به عمل آید.
وی گفت: امروزه مخاطب فقط مصرف کننده پیام نیست و به یک مخاطب فعال تبدیل شده است همچنین خودش بر اساس نیاز و تجربه زیسته اش انتخاب می کند چه پیامی را ببیند، ذخیره کند و بانشر دهد.
پژوهشگر رسانه به موضوع الگوریتمهای رسانهای اشاره کرد و گفت: امروزه رسانههای اجتماعی محتوا را شخصیسازی میکنند. اگر فردی صرفاً محتوای مربوط به هزینهها و سختیهای فرزندآوری را دنبال کند، الگوریتمها مدام همان محتواهای ضد فرزندآوری را پیش روی او قرار میدهند. در مقابل ما باید با استفاده از سازوکارهای معناسازی، خانواده را نه به عنوان یک هزینه بلکه به عنوان بخشی معنابخش از زندگی بازنمایی کنیم.
وی همچنین به تأثیر مقایسههای مجازی بر تصورات مخاطبان اشاره کرد و افزود: رسانههای اجتماعی امکان مقایسه دائمی زندگی افراد با دیگران یا اینفلوئنسرها را فراهم کردهاند که این موضوع مستقیماً بر تصور مخاطب از موفقیت، والدگری، فرزندآوری و... اثر میگذارد. کسانی که تجربه زیسته در زمینه فرزندآوری دارند در این زمینه باید نقش آفرین باشند. باید مخاطب از یک مصرفکننده صرف خارج شده و در مسیر نقشآفرینی و تولید معنا مشارکت کند.
اکبری با اشاره به نقش رسانه در شکل گیری هنجارهای اجتماعی اظهار کرد: رسانه های می توانند در شکل گیری اینکه فرزندآوری مطلوب است یا غیر مطلوب نقش داشته باشند. برای مثال در روزگاری فرزندآوری باعث خجالت بود.
پژوهشگر رسانه در رابطه با نظام معنایی دینی و پیوند دادن پیام رسانه با آن گفت: صرف بیان ارزشهای دینی مانند اینکه ثواب دارد، توصیه شده است، و... کفایت نمیکند؛ بلکه باید پیامهای رسانهای را به تجربیات زیسته پیوند زد و مفاهیمی چون مودت، مسئولیت اجتماعی، معنای زندگی و آینده نسلها را در قالب الگوهای عملی به مخاطب ارائه داد.
وی با بیان اینکه نگرش افراد در خلاء شکل نمیگیرد، بلکه حاصل تعامل با دیگران و تأثیرات رسانهای است، افزود: نباید مساله فرزندآوری را به افزایش جمعیت تقلیل داد. اتصال صرف فرزندآوری به مفاهیمی چون پیری جمعیت یا بحرانهای آینده کشور دیدگاهی آسیبزا است. برای اینکه مخاطب با اشتیاق به فرزندآوری روی آورد، باید از رویکرد جمعیتمحوری به سمت خانوادهمحوری و آیندهمحوری حرکت کنیم.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما، غلبه پیامهای شعاری و دستوری را از آسیب ها دانست و اظهار کرد: عباراتی نظیر "فرزندآوری وظیفه ملی است یا فرزند بیشتر، زندگی آرامتر اثرگذاری اندکی بر مخاطب امروز دارند.
وی، نادیده گرفتن مخاطب به عنوان یک کنشگر فعال را دیگر آسیب دانست و اضافه کرد: نباید مخاطب را صرفاً گیرنده پیام بدانیم، بلکه باید او را به تولیدکننده روایت تبدیل کنیم تا کسانی که تجربه فرزندآوری دارند، روایتهای شخصی و اثرگذار خود را به دیگران منتقل کنند.
اکبری با اشاره به تفاوت میان واقعگرایی و آرمانگرایی هشدار داد: بازنمایی غیرواقعی از خانواده مطلوب، باورپذیری رسانهها را از بین میبرد. نمایش خانوادههایی که فرزند زیاد دارد و بدون هیچ مشکل اقتصادی، همواره شاد و آرام هستند، با تجربه زیسته مخاطب در تعارض است. ما باید واقعگرایانه اما امیدبخش باشیم، نه آرمانگرا و غیرواقعی.
وی به نقد نگاه تکبعدی به نقشهای خانوادگی پرداخت و گفت: تمرکز بیش از حد بر نقش زن و مادر گاهی باعث نادیده گرفتن نقشهای اجتماعی زن و در عین حال، حذف نقش پدر از کانون توجه میشود. همچنین پنهان کردن مشکلات اقتصادی برای جذب مخاطب، منجر به تخریب اعتماد رسانهای میگردد. راهکار درست این است که مشکلات را نپوشانیم، بلکه در کنار آنها، روایتهای واقعی از حمایتهای اجتماعی و امید به آینده را به نمایش بگذاریم.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما ادامه داد: استفاده نامناسب از زبان دینی منجر به شعارزدگی میشود. باید از گزارههای دینی به سمت روایتهای معنابخش حرکت کنیم. همچنین انتقال پیام نباید یک طرفه و به صورت اطلاعرسانی باشد. باید با بهرهگیری از ژانرهای متنوع و ظرفیتهای اینفلوئنسرها و انسانهای رسانه ها استفاده کنیم.
وی یادآور شد: در این مسیر با آرمان گرایی نباید اعتماد مخاطب را از بین بریم بلکه باید با اعتماد جامعه را به رسانه افزایش دهیم و راهبرد ما باید حرکت از جمعیتمحوری به سمت خانوادهمحوری و جایگزین، توجه به همه نوع مخاطب، روایت های واقعی و امید به ساخت آینده به جای ترسیدن از آینده باشد. در این مسیر مخاطبان باید پیام رسان باشند.
اکبری توصیه کرد: برای توجه به فرزند آوری باید در ساختارهای کشور یک انعطاف بزرگ ساختاری کارمندی ایجاد کنیم یعنی یک کارمند تعاملی داشته باشیم تا اگر یک خانم مرخصی بارداری داشت مسئولیت او به دیگران کارمندان منتقل نشود تا باعث آزار دیگران و نگاه منفی همکاران به او شود. بلکه باید یک نفر به عنوان جایگزین او به مجموعه اضافه شود. همچنین باید قوانین و حقوقی که مدیران و کارمندان در این عرصه دارند به صورت کامل آموزش داده شود.
انتهای پیام
نظر شما