به گزارش خبرگزاری حوزه، کتاب «الخمس»(خمس در عصر رسول خدا(ص) و ائمه اطهار(ع)) دفتر اول از مجموعه تقریرات درس خارج فقه حجت الاسلام والمسلمین سیدمحسن مرتضوی در حوزه علمیه قم، به همت مؤسسه به سوی اجتهاد در ۱۲۰ صفحه تهیه و در انتشارات نسیم رضوان منتشر شد.
این اثر با تحقیق و تنظیم محمدعلی محمدی، کاظم کریمیان و سیداحسان اسماعیلیان، به بررسی ابعاد تاریخی، فقهی و کلامی فریضه خمس در عصر رسول خدا(ص) و ائمه اطهار(ع) پرداخته است.
خمس از برجستهترین فرائض مالی در شریعت مقدس اسلام و از احکام تأسیسیِ دارای جایگاهی ممتاز در منظومه تشریعی مکتب اهلبیت(ع) است. این فریضه الهی، افزون بر آنکه جلوهای از عبودیت و امتثال امر شارع مقدس به شمار میآید، از مهمترین ابزارهای تحقق عدالت اقتصادی، حمایت از نهاد امامت و مرجعیت دینی، و تأمین مصالح عمومی جامعه اسلامی محسوب میشود.
نویسنده در این اثر با اشاره به آیه شریفه ۴۱ سوره انفال که فرمود: «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ»، بر این نکته تأکید کرده که وجوب خمس از ضروریات دین است و بزرگان فقها در دورههای مختلف بر آن تصریح کردهاند؛ همچنین در کلمات فقها آمده که اگر کسی وجوب خمس را انکار کند، مرتد و کافر است، چون ضروری دین را نفی کرده است.
یکی از محورهای اصلی این کتاب، بررسی زمان تشریع خمس و چگونگی اجرای آن در عصر رسول خدا(ص) است. بر اساس آیات قرآن و روایات، خمس در سال دوم هجری و پس از جنگ بدر با نزول آیه شریفه تشریع و واجب شده است.
این اثر با نگاهی تاریخی و استدلالی، جایگاه خمس را به عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد اسلامی و عامل بقای حوزههای علمیه و نهاد مرجعیت در تشیع، به تصویر کشیده است. نویسنده با استناد به آیات، روایات و گزارشهای تاریخی، نشان میدهد که خمس نه تنها یک فریضه مالی، بلکه برنامهای تربیتی برای پرورش انسان مؤمن و مسئول در برابر جامعه اسلامی است.
کتاب «الخمس» با قلمی روان و مستند، میتواند برای پژوهشگران، طلاب و دانشجویان علاقهمند به مباحث فقه مالی و تاریخ تشریع احکام، منبعی ارزشمند به شمار آید.
از ویژگیهای ساختاری کتاب حاضر میتوان به رویکرد تاریخی-استدلالی، اسناددهی گسترده، بررسی تطبیقی، جامعیت موضوعی، و زبانی روان و علمی اشاره کرد.
ساختار کتاب
کتاب «الخمس» (دفتر اول: خمس در عصر رسول خدا(ص) و ائمه اطهار(ع))، مشتمل بر نُه مقدمه و چهار فصل اصلی است که در ادامه به معرفی آنها پرداخته میشود:
مقدمه اول که با عنوان «اهمیت خمس در اسلام» به رشته تحریر درآمده، نویسنده به جایگاه والای خمس در منظومه تشریعی اسلام پرداخته و آن را از برجستهترین فرائض مالی و از احکام تأسیسیِ ممتاز معرفی میکند. همچنین به نقش خمس در تحقق عدالت اقتصادی، حمایت از نهاد امامت و مرجعیت دینی، و تأمین مصالح عمومی جامعه اسلامی اشاره شده است.
«منبعشناسی بحث خمس در آثار فقها» عنوان دومین مقدمه این اثر است که به معرفی مهمترین منابع فقهی امامیه در باب خمس اختصاص دارد. از جمله این منابع میتوان به شرایع الاسلام (محقق حلی)، جواهر الکلام (محمدحسن نجفی)، مستند الشیعه (ملااحمد نراقی)، کتاب الخمس (شیخ مرتضی انصاری)، العروة الوثقی (سید محمدکاظم طباطبایی یزدی) و تقریرات درس آیات عظام خوئی، میلانی، هاشمی شاهرودی و دیگران اشاره کرد.
مقدمه سوم، معنای خمس در لغت و اصطلاح را در بر میگیرد که در این بخش، معنای لغوی خمس (یک پنجم) و مشتقات آن در کتابهای معتبر لغت مانند العین، الصحاح اللغه، لسان العرب بررسی شده است. همچنین تعاریف اصطلاحی خمس از منظر فقهای بزرگ مانند شهید اول، صاحب مدارک الاحکام و صاحب عروة الوثقی ارائه شده است.
مقدمه بعدی، ادله وجوب خمس در اسلام بررسی شده و نویسنده در این مقدمه به سه دلیل اصلی برای وجوب خمس اشاره میکند: قرآن کریم (آیه ۴۱ سوره انفال)، سنت (روایات متعدده که به حد تواتر رسیده است) و اجماع (اجماع قطعی فقها بر وجوب خمس)
در مقدمه پنجم، زمان تشریع وجوب خمس تشریح می شود که این مقدمه، مفصلترین بخش کتاب است و به بررسی تاریخی تشریع خمس میپردازد.
«وجوه تشریع وجوب خمس» عنوان ششمین مقدمه است که در آن، چهار وجه برای تشریع خمس بیان شده است: ممنوعیت اهلبیت(ع) از زکوات و قرار دادن خمس به جای آن، اکرام و تعظیم شأن و منزلت پیامبر و ذریه او، اقتضای امامت و حکومت و نیاز به منابع مالی برای اداره جامعه، تطهیر و تزکیه اموال مردم و پاکشدن آنها از گناهان.
در مقدمه هفتم که با عنوان «نپرداختن خمس حرام و سبب غصب و ظلم در حق اهلبیت(ع)» تبیین شده، به بررسی حرمت تصرف در مال خمس و اینکه نپرداختن آن، غصب و ظلم در حق اهلبیت(ع) محسوب میشود، پرداخته است. نویسنده با استناد به روایات متعدد، تصریح میکند که اگر کسی یک درهم از خمس را نپردازد، غاصب حق محمد و آل محمد(ع) است.
مقدمه بعدی به بیان معنای غنیمت در آیه شریفه پرداخته و به یکی از مهمترین مباحث تفسیری و فقهی اختصاص دارد و چهار احتمال در معنای «غَنِمْتُمْ» را بررسی میکند که عبارتند از: غنائم دارالحرب (نظر مشهور اهل سنت)، مطلق فایده (نظر مشهور فقهای امامیه)، فوائد مکتبه (فواید اکتسابی)، فوائد مجانیه. نویسنده در این مقدمه، با استناد به کلمات لغویون، تفاسیر و فقهای بزرگ امامیه، احتمال دوم (مطلق فایده) را به عنوان نظر برگزیده معرفی میکند.
در مقدمه نهم که به «ترتیب مباحث کتاب الخمس اختصاص یافته، چهارچوب کلی مباحث خمس بر اساس تحریر الوسیله امام خمینی(ره) ترسیم شده است که مشتمل بر چهار فصل اصلی بوده که فصل اول با عنوان «فیما وجبت فیه الخمس (در آنچه خمس در آن واجب است)» به بیان مواردی که خمس به آنها تعلق میگیرد، اختصاص دارد. بر اساس فقه امامیه، خمس در هفت مورد واجب میشود: غنائم دارالحرب، معادن، کنوز (گنجها)، غوص (آنچه از دریا استخراج میشود)، ارباح مکاسب (سود کسب و کار و تجارت)، ارض ذمی (زمینی که فرد غیرمسلمان از مسلمان خریداری کند)، حرام مخلوط به حلال (مال حرامی که با مال حلال مخلوط شده و صاحب آن معلوم نیست)
فصل دوم که به عنوان «من یستحق الخمس (مستحقان خمس)» به رشته تحریر درآمده، به بررسی افرادی که مستحق دریافت خمس هستند، میپردازد. بر اساس آیه شریفه و روایات، خمس به شش سهم سهم خداوند متعال، سهم پیامبر اکرم(ص)، سهم ذیالقربی (خویشاوندان پیامبر(ص))، سهم یتیمان، سهم مساکین و سهم ابنالسبیل (در راهماندگان) تقسیم میشود؛ در فقه امامیه، سهم خداوند و پیامبر(ص) و ذیالقربی در عصر غیبت به نائب عام امام(ع) یعنی فقیه جامعالشرایط پرداخت میشود.
«تقسیم خمس» عنوان سومین فصل از کتاب حاضر است که به چگونگی تقسیم خمس میان مستحقین و سهم هر یک از آنان اختصاص دارد؛ همچنین کیفیت محاسبه و توزیع آن در شرایط مختلف بررسی میشود.
در فصل چهارم، «انفال و حکم انفال» تشریح شده و به بررسی مفهوم انفال (اموال عمومی و بیصاحب در اسلام) و احکام آن میپردازد.
علاقهمندان برای تهیه این کتاب میتوانند به سایت انتشارات نسیم رضوان به آدرس Nasim-rezvan.ir و فروشگاه های بوستان کتاب در قم و مشهد مراجعه کنند.
نظر شما