حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی، استاد حوزه علمیه، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، در ادامه تفسیر آیه دوم سوره مبارکه مجادله، به بررسی برخی نکات تربیتی، مدیریتی و اجتماعی این آیه پرداخت و اظهار داشت: در آیه شریفه دوم سوره مبارکه مجادله، پس از بیان یکی از اصول فرهنگی تربیت، روش مدیریتی تربیت و همچنین موانع بینشی، گرایشی و رفتاری که در قالب القای سنت جاهلی مطرح شده است، به روش مدیریتی تربیت و اصل «تناسب» رسیدیم و نکاتی در این زمینه بیان شد.
وی افزود: یکی از نکات مهم ذیل اصل تناسب این است که وقتی انسان می‌خواهد یک سنت ریشه‌دار در اجتماع را مورد نهی قرار دهد، باید نهی او نیز استحکام لازم را داشته باشد تا بتواند اثر تربیتی خود را بر جای بگذارد و زمینه هدایت و رفع آن مانع را فراهم کند.
بخشش خطاکار؛ شیوه‌ای برای بیان نادرستی رفتار
استاد حوزه علمیه با اشاره به یکی از شیوه‌های بیان مذمت یک رفتار گفت: یکی از انواع بیان مذمت یک عمل این است که وقتی فردی مرتکب خطایی شده، در عین بیان نادرستی کار او، راه بخشش و بازگشت نیز برایش باز گذاشته شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی ادامه داد: وقتی به فردی گفته می‌شود «بخشیده شد»، این تعبیر به‌صورت ضمنی نشان می‌دهد که کاری که انجام داده، نادرست بوده است؛ زیرا اگر رفتار او صحیح بود، اساساً سخن از بخشش مطرح نمی‌شد. در عین حال، همین تعبیر نشان‌دهنده لطف، رحمت و مغفرت الهی نیز هست.
وی با اشاره به پایان آیه دوم سوره مبارکه مجادله بیان کرد: در پایان این آیه، مسئله غفران و رحمت الهی مورد توجه قرار گرفته است و این بحث مطرح می‌شود که آیا مراد از بخشیده شدن، مربوط به رفتار پیش از تشریع حکم ظهار است یا رفتار پس از تشریع را نیز شامل می‌شود.
استاد حوزه علمیه افزود: اگر مراد، پیش از تشریع حکم باشد، مسئله روشن‌تر است؛ چراکه تکلیف زمانی تعلق می‌گیرد که حکم الهی تشریع و تبیین شده باشد. بنابراین، نسبت دادن مؤاخذه تکلیفی به عملی که هنوز حکم آن تشریع نشده، محل بحث خواهد بود.
وی ادامه داد: البته در برخی تفاسیر، این احتمال نیز مطرح شده است که بخشش الهی شامل اقدامات پس از تشریع حکم نیز باشد و این مسئله با آیات مربوط به کفاره قابل جمع است؛ زیرا بخشش در اینجا به معنای نادیده گرفتن اصل خطا و حذف کامل آثار آن نیست، بلکه با وجوب کفاره همراه است.
کفاره؛ راهی برای جبران و بازگشت
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی تصریح کرد: در این صورت، فردی که مرتکب ظهار شده است، با انجام کفاره می‌تواند مسیر بازگشت را طی کند. بنابراین، نهی و مذمت رفتار با ایجاد امکان جبران منافاتی ندارد؛ بلکه فرد ضمن آنکه با نادرستی عمل خود مواجه می‌شود، راه بازگشت و اصلاح نیز برای او باقی می‌ماند.
وی خاطرنشان کرد: از این جهت می‌توان این شیوه را نوعی «مذمت تربیتی» دانست؛ یعنی مربی به‌گونه‌ای رفتار می‌کند که ضمن نشان دادن خطا و نادرستی عمل، راه بازگشت را نیز برای فرد باقی می‌گذارد. این شیوه در تربیت می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد، به‌ویژه در جایی که هدف، بازگرداندن فرد از یک رفتار نادرست باشد.
تبیین نادرستی رفتار از منظر عرف، شرع و عقل
استاد حوزه علمیه یکی دیگر از نکات آیه شریفه را شیوه بیان مذمت یک رفتار دانست و گفت: گاهی برای مذمت یک مسئله می‌توان از جایگاه آن در عرف، شرع و عقل استفاده کرد. این شیوه حتی در زبان مردم نیز وجود دارد و افراد گاهی برای نشان دادن نادرستی یک رفتار می‌گویند که آن عمل از نظر عقل، عرف یا شرع قابل قبول نیست.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی افزود: در آیه شریفه نیز می‌توان چنین روشی را مشاهده کرد. از جهت شرعی، حکم مربوط به ظهار به‌صراحت در قرآن کریم مورد توجه قرار گرفته و نادرستی این سنت جاهلی بیان شده است.
وی ادامه داد: از جهت عقلی نیز آیه بر یک امر روشن تأکید می‌کند؛ همسر انسان، مادر او نیست. قرآن کریم برای تبیین این حقیقت، مسئله را بسیار روشن بیان می‌کند و از یک امر بدیهی و یقینی عقلی استفاده می‌کند؛ یعنی هر چیزی همان چیزی است که حقیقتاً هست و نمی‌توان با یک تعبیر یا قرارداد، حقیقت اشخاص و روابط میان آنها را تغییر داد.
استاد حوزه علمیه اظهار داشت: درباره جنبه عرفی این مسئله نیز نیازمند بررسی تاریخی دقیق هستیم، اما به نظر می‌رسد سنت ظهار حتی در میان اعراب نیز لزوماً به‌عنوان یک سنت ممدوح شناخته نمی‌شده و نوعی رفتار مذموم به شمار می‌آمده است. البته این بخش نیازمند پژوهش تاریخی و بررسی منابع است.
استفاده از جایگاه عرف و عقل در اصلاح رفتار
وی تصریح کرد: بنابراین، یکی از روش‌های بیان مذمت یک مسئله این است که جایگاه آن را در عرف، شرع و عقل برای مخاطب روشن کنیم. این روش در مسائل تربیتی امروز نیز قابل استفاده است و می‌توان برای تبیین نادرستی برخی رفتارها، علاوه بر استناد شرعی، از مبانی عقلی و عرفی نیز بهره گرفت.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی در ادامه به یک بحث منطقی در آیه شریفه اشاره کرد و گفت: در اینجا یک پرسش مطرح می‌شود؛ قرآن کریم در مورد ظهار می‌فرماید که همسران، مادران انسان نیستند و تعبیر مربوط به ظهار را نادرست معرفی می‌کند. در حالی که صیغه ظهار یک جمله انشایی است و جمله انشایی به‌طور معمول متصف به صدق و کذب نمی‌شود.
وی افزود: در منطق گفته می‌شود گاهی جمله انشایی در مقام اخبار قرار می‌گیرد. در اینجا نیز می‌توان گفت آنچه مورد نفی قرار گرفته، لازمه دلالت التزامی این جمله انشایی است.
استاد حوزه علمیه توضیح داد: فردی که ظهار می‌کند، با این عمل قصد دارد رابطه میان خود و همسرش را به‌گونه‌ای خاص اعتبار کند؛ یعنی در واقع یک اعتبار را در نظر می‌گیرد که لازمه آن، نوعی خبر درباره نسبت همسر با مادر است. قرآن کریم می‌تواند همین لازمه اخباری را مورد نفی قرار دهد و بگوید این نسبت، خلاف واقع است.
وی ادامه داد: وجه دیگری نیز می‌توان برای این مسئله در نظر گرفت و آن اینکه مورد نفی، خود سنت ظهار و کلیت این رفتار باشد؛ یعنی سخن از این نیست که یک جمله انشایی متصف به کذب شده است، بلکه خود این سنت و اعتبار اجتماعی، اعتبار صحیح و مطابق با واقع نیست.
کرامت زن و تحکیم خانواده؛ از اهداف اجتماعی تربیت
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی در بخش دیگری از سخنان خود، یکی از برداشت‌های مهم از آیه دوم سوره مبارکه مجادله را توجه قرآن به کرامت زن و تحکیم خانواده دانست و گفت: اگر مباحث تربیت را از منظر قرآن دنبال کنیم، در کنار مبانی، روش‌ها، مراحل و موانع تربیت، اهداف تربیت نیز مطرح می‌شود و یکی از اهداف اجتماعی تربیت از منظر قرآن کریم، حفظ کرامت زن و تحکیم خانواده است.
وی افزود: در ماجرای ظهار، زنی نزد پیامبر اکرم(ص) شکایت می‌کند و از رفتار همسر خود گلایه دارد. اسلام در اینجا از زن حمایت می‌کند؛ البته مسئله صرفاً یک اختلاف شخصی نیست، بلکه موضوع مهم‌تر، مقابله با سنتی است که در جامعه جاهلی وجود داشته و باید اصلاح و ملغی شود.
استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: فرهنگ جاهلی درباره جایگاه زن، آثار و مصادیق مختلفی داشت و در مواردی مانند زنده‌به‌گور کردن دختران نیز خود را نشان می‌داد. قرآن کریم در ماجرای ظهار نیز با بخشی از همین فرهنگ نادرست مقابله می‌کند و برای زن کرامت و جایگاه انسانی قائل می‌شود.
وی تصریح کرد: از سوی دیگر، قرار دادن راه بازگشت برای مردی که مرتکب ظهار شده و الزام او به پرداخت کفاره، موجب می‌شود خانواده نیز امکان حفظ و استمرار داشته باشد. بنابراین، هم کرامت زن مورد توجه قرار می‌گیرد و هم تحکیم خانواده.
ظهار؛ نمونه‌ای برای مطالعات قرآنی درباره زن و خانواده
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی گفت: از این جهت، آیه دوم سوره مبارکه مجادله می‌تواند در مجموعه مطالعات موضوعی قرآن کریم درباره زن مورد استفاده قرار گیرد و در موضوعاتی مانند کرامت زن، جایگاه خانواده، جلوگیری از ظلم به زن و تحکیم خانواده مورد بررسی قرار گیرد.
وی افزود: همچنین این آیه می‌تواند در پژوهش‌های مرتبط با جایگاه بانوان و مسائل خانواده مورد توجه قرار گیرد و در دسته‌بندی موضوعی آیات قرآن، ذیل موضوعاتی مانند «کرامت زن» و «تحکیم خانواده» قرار بگیرد.
استاد حوزه علمیه در پایان خاطرنشان کرد: آیه دوم سوره مبارکه مجادله با وجود کوتاهی، ظرفیت‌های فراوانی برای مطالعه و پژوهش دارد و اگر پژوهشگران حوزه‌های مختلف علمی با دقت و تمرکز بر آیات قرآن وارد شوند، می‌توانند از یک آیه، نکات و مباحث متعددی را در حوزه‌های تربیتی، اجتماعی، خانوادگی، منطقی و فرهنگی استخراج کنند.
نظر شما