به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمجتبی نورمفیدی، مدیر مؤسسه دارالمعرفه و استاد حوزه علمیه قم، در آیین افتتاحیه سال تحصیلی ۱۴۰۵ ـ ۱۴۰۶ دانشکده دین و رسانه، با اشاره به شتاب تحولات در عرصه رسانه، اظهار کرد: امروز کسانی که در حوزه دین و رسانه فعالیت می‌کنند، باید علاوه بر شناخت وضعیت موجود، توانایی شناسایی نشانه‌های شکل‌گیری روندها و تحولات آینده را نیز داشته باشند.
وی با تبیین مفهوم «متوسّم» و با اشاره به روایتی از امیرالمؤمنین(ع)، گفت: متوسّم کسی است که از علامت و نشانه به اتفاقی که در شرف وقوع است پی می‌برد و از کمترین آثار به عمق یک حادثه راه پیدا می‌کند؛ یعنی از ظاهر به باطن منتقل می‌شود.
رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر افزود: این رویکرد برای فعالان حوزه دین و رسانه یک ضرورت است؛ چراکه باید بتوانند نشانه‌های تحولات را پیش از آنکه به حوادث آشکار تبدیل شوند، شناسایی کنند.
رابطه دین و رسانه به یک گلوگاه تمدنی تبدیل شده است
حجت‌الاسلام والمسلمین نورمفیدی با بیان اینکه نسبت دین و رسانه در جهان امروز با گذشته تفاوت اساسی پیدا کرده است، اظهار کرد: در گذشته ممکن بود دین و رسانه به‌عنوان دو حوزه معرفتی با یکدیگر تلاقی داشته باشند، اما امروز این رابطه به یک گلوگاه برای تمدن بشر تبدیل شده است.
وی با اشاره به ساختار رسانه در گذشته ادامه داد: رسانه در گذشته از یک اقتدار مرکزی برخوردار بود و مسیر انتقال پیام و اعتبارسنجی آن نسبتاً روشن بود و ابزار، پیام و مخاطب نیز در چارچوب‌هایی مشخص‌تر قابل کنترل بودند؛ اما امروز این سه ضلع در عرصه‌ای بسیار گسترده فعالیت می‌کنند و اقتدار مرکزی گذشته جای خود را به الگوریتم‌هایی داده است که در بسیاری از موارد بر افزایش آمار مخاطب تمرکز دارند، فارغ از اینکه محتوای پیام چیست و چه هدف و رسالتی را دنبال می‌کند.
استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: درک این تحول برای برنامه‌ریزی در حوزه دین و رسانه ضروری است و بدون نگاه آینده‌نگرانه نمی‌توان در این عرصه به‌درستی حرکت کرد؛ چراکه «توسّم» و آینده‌نگری با یکدیگر پیوند دارند.
ضرورت حرکت از رصد حوادث به رصد نشانه‌ها
وی با اشاره به چالش‌های عرصه رسانه و تأثیر آن بر حوزه دین و معرفت دینی، بر ضرورت تغییر رویکرد در نظام رصد رسانه‌ای تأکید کرد و گفت: در برخی نهادهای رسانه‌ای، رصد اتفاقات و حوادث حوزه دین انجام می‌شود، اما این رصد باید یک مرحله فراتر برود و علاوه بر حوادث، نشانه‌ها نیز مورد توجه قرار گیرند.
حجت‌الاسلام والمسلمین نورمفیدی افزود: رصد نشانه یعنی پیش از آنکه اتفاقی رخ دهد، علائم و زمینه‌های شکل‌گیری آن شناسایی شود و این کار نیازمند هوشیاری و توانایی تشخیص نشانه‌هاست.
وی با تأکید بر اینکه تشخیص نشانه‌ها کار هر کسی نیست، خاطرنشان کرد: توانایی پی بردن از ظاهر به باطن و تشخیص اینکه یک نشانه می‌تواند به چه تحول یا حادثه‌ای منجر شود، نیازمند دانش، آموزش و تربیت نیروهای متخصص است.
رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بر ضرورت شکل‌گیری مجموعه‌ای از «نشانه‌شناسان» در حوزه دین و رسانه تأکید کرد و گفت: دانشکده دین و رسانه و مجموعه‌های رسانه‌ای در این مسیر نیازمند حمایت و تقویت هستند.
رسانه ذاتاً سکولار نیست
حجت‌الاسلام والمسلمین نورمفیدی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر اینکه رسانه را نباید ذاتاً سکولار دانست، اظهار کرد: رسانه دارای رسالت، هدف، مأموریت و کارکرد ویژه است.
وی با اشاره به فلسفه تأسیس دانشکده دین و رسانه افزود: این مجموعه بر این اساس شکل گرفته که رسانه ذاتاً نمی‌تواند سکولار باشد و برای دستیابی به اهداف بلند در این عرصه، باید تحولات رسانه را شناخت و مسیر حرکت آن را مورد مطالعه قرار داد.
مدیر مؤسسه دارالمعرفه، «نشانه‌شناسی» و «علامت‌شناسی» را از حوزه‌های مهم نیازمند پژوهش دانست و تصریح کرد: عرصه تحقیق و پژوهش در حوزه دین و رسانه آن‌قدر گسترده است که حتی اگر همه عمر صرف آن شود، باز هم مسائل فراوانی برای مطالعه و بررسی باقی خواهد ماند.
فقه رسانه نباید به نگاه ابزاری محدود شود
وی در ادامه با اشاره به نسبت «فقه و رسانه» از آمادگی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر برای حمایت از پژوهش‌های مرتبط با حوزه دین و رسانه خبر داد و گفت: این پژوهشگاه آمادگی دارد در زمینه چاپ آثار و پایان‌نامه‌ها، کمک به تدوین پایان‌نامه‌ها و ارائه موضوعات قابل پژوهش از فعالیت‌های علمی در این حوزه حمایت کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین نورمفیدی یکی از مشکلات حوزه ارتباط دین و رسانه و همچنین فقه و رسانه را نگاه ابزاری به رسانه دانست و تأکید کرد: مسئله رسانه را نمی‌توان صرفاً در سطح ابزار بررسی کرد.
وی افزود: حتی هنگامی که از منظر فقهی به رسانه نگاه می‌کنیم، نباید آن را فقط به‌عنوان یک ابزار در نظر بگیریم؛ زیرا رسانه دارای ابعاد و ساحت‌های مختلفی است که هر یک می‌تواند موضوع مطالعه و بررسی فقهی قرار گیرد.
هوش مصنوعی و شبیه‌سازی صدا و چهره؛ مسائل نوپدید فقه رسانه
رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر برای تبیین ابعاد جدید فقه رسانه به برخی مسائل نوپدید اشاره کرد و گفت: یکی از موضوعاتی که نیازمند کار فقهی و حقوقی است، مسئله مالکیت و حقوق معنوی آثاری است که با هوش مصنوعی تولید می‌شوند.
وی «حکم صداسازی و شبیه‌سازی چهره» را از دیگر موضوعات نیازمند بررسی فقهی و حقوقی دانست و اظهار کرد: ورود فناوری‌های جدید به عرصه رسانه، موضوعات تازه‌ای را پیش روی فقه قرار داده است؛ موضوعاتی که نمی‌توان آنها را صرفاً ذیل بحث سنتی «ابزار رسانه» بررسی کرد، بلکه نیازمند مطالعه مستقل و عمیق فقهی و حقوقی هستند.
از تولید محتوا تا «لایک»؛ گستره مسائل فقه رسانه
حجت‌الاسلام والمسلمین نورمفیدی در ادامه، دامنه مسائل فقه رسانه را گسترده‌تر از تولید و انتشار محتوا دانست و بر ضرورت توجه فقه به انواع کنش‌ها و تعاملات کاربران در فضای رسانه‌ای تأکید کرد.
وی با اشاره به رفتارهایی همچون «لایک کردن»، همراهی، موافقت و مخالفت در فضای رسانه‌ای گفت: این رفتارها نیز می‌تواند نیازمند بررسی فقهی باشد.
رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر تصریح کرد: مسئله فقه رسانه تنها این نیست که محتوایی در فضای رسانه تولید شود و درباره حکم آن بحث شود؛ بلکه کوچک‌ترین حرکت و کمترین تعامل در رسانه به معنای عام آن نیز می‌تواند موضوع یک بررسی و پژوهش فقهی قرار گیرد.
ضرورت تربیت نیروهای متخصص در حوزه دین و رسانه
وی با تبریک به دانشجویانی که دانشکده دین و رسانه و این رشته را برای تحصیل انتخاب کرده‌اند، بر گستردگی عرصه تحقیق و پژوهش در این حوزه تأکید کرد و گفت: دانشجویان باید گذشته این حرکت را بشناسند، وضعیت امروز را درک کنند و با نگاه آینده‌نگرانه به مسیر خود ادامه دهند.
حجت‌الاسلام والمسلمین نورمفیدی در پایان بر ضرورت شناخت نشانه‌های تحولات آینده و توسعه مطالعات دین و رسانه تأکید کرد و خواستار تلاش دانشجویان و فعالان این عرصه برای تربیت و تقویت نیروهای متخصص در حوزه دین و رسانه شد.
نظر شما