خبرگزاری حوزه | عباس مرادی، تعزیه‌خوان و استاد نمایش‌های آیینی در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه هنرهای نمایشی یکی از مؤثرترین ابزارها برای انتقال مفاهیم فرهنگی و اخلاقی به جامعه است، اظهار کرد: نمایش از دیرباز با زندگی مردم ارتباط داشته و توانسته است مفاهیم مختلف را در قالب داستان، شخصیت، گفت‌وگو و تصویر به مخاطب منتقل کند. زمانی که یک مفهوم اخلاقی در قالب هنر ارائه می‌شود، مخاطب تنها آن را نمی‌شنود، بلکه با شخصیت‌ها همراه می‌شود و موقعیت‌های مختلف را از نزدیک تجربه می‌کند. به همین دلیل، هنرهای نمایشی ظرفیت قابل‌توجهی برای ترویج فضایل اخلاقی، تقویت هویت فرهنگی و معرفی ارزش‌های دینی دارند و باید این ظرفیت را جدی گرفت.
وی با اشاره به جایگاه تعزیه در میان هنرهای آیینی ایران بیان کرد: تعزیه تنها یک نمایش سنتی یا بازسازی یک واقعه تاریخی نیست، بلکه هنری ریشه‌دار است که بخش مهمی از فرهنگ دینی و عاطفی مردم را در خود جای داده است. این هنر توانسته است واقعه عاشورا و مفاهیمی مانند ایثار، وفاداری، شجاعت، آزادگی، حق‌طلبی و دفاع از مظلوم را به نسل‌های مختلف منتقل کند. تعزیه زمانی که با شناخت درست از تاریخ و با رعایت اصول هنری اجرا شود، می‌تواند ارتباط عمیقی میان مخاطب و مفاهیم نهضت امام حسین(ع) برقرار کند و پیام عاشورا را از طریق زبان هنر به نسل امروز برساند.
مرادی با تأکید بر اینکه اخلاق باید یکی از پایه‌های اصلی هنرهای آیینی باشد، اظهار کرد: اگر قرار است هنر دینی در جامعه اثرگذار باشد، نمی‌توان اخلاق را از آن جدا کرد. هنرمند باید هنگام انتخاب موضوع، شیوه روایت، طراحی شخصیت‌ها و حتی نحوه اجرای اثر به این مسئله توجه داشته باشد که محصول نهایی چه اثری بر ذهن و روح مخاطب می‌گذارد. در تعزیه نیز شخصیت‌های مثبت و منفی تنها برای پیشبرد داستان حضور ندارند، بلکه رفتار آنها می‌تواند حامل پیام باشد. مخاطب باید بتواند از مواجهه با این شخصیت‌ها مفهوم درستکاری، وفاداری، مسئولیت‌پذیری و انتخاب آگاهانه را دریافت کند.
وی افزود: مفاهیم اسلامی نیز نباید در آثار نمایشی صرفاً به شکل شعار مطرح شوند، زیرا هنر زمانی موفق است که پیام خود را در دل داستان و رفتار شخصیت‌ها منتقل کند. برای نمونه، وقتی درباره ایثار سخن می‌گوییم، بهتر است مخاطب ایثار را در رفتار یک شخصیت ببیند و با او همراه شود تا اینکه تنها چند جمله درباره اهمیت ایثار بشنود. همین مسئله درباره مفاهیمی مانند عدالت، کرامت انسانی، توکل، صبر، کمک به دیگران و دفاع از حق نیز صدق می‌کند. هنر می‌تواند این مفاهیم را به زبانی قابل‌فهم و تأثیرگذار برای مخاطب امروز تبدیل کند.
این استاد نمایش‌های آیینی با اشاره به ضرورت حمایت از گروه‌های نمایشی گفت: حمایت از تعزیه و سایر نمایش‌های آیینی نباید تنها در ایام خاص و مناسبت‌های مذهبی خلاصه شود. بسیاری از گروه‌های تعزیه‌خوانی سال‌هاست با علاقه و انگیزه شخصی فعالیت می‌کنند و گاهی امکانات اولیه برای تمرین و اجرا را نیز در اختیار ندارند. اگر می‌خواهیم این هنر به نسل‌های آینده منتقل شود، باید برای گروه‌ها فضای مناسب تمرین، امکان اجرای مستمر، آموزش نیروهای جوان و حمایت مالی و فرهنگی در نظر گرفته شود. حمایت واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که هنرمند احساس کند فعالیت او بخشی از جریان فرهنگی جامعه است.
مرادی ادامه داد: یکی از مسائل مهم در زمینه تعزیه، انتقال این هنر از نسل قدیم به نسل جدید است. بسیاری از استادان این عرصه تجربه‌هایی دارند که در هیچ کتابی ثبت نشده و حاصل سال‌ها حضور در میدان اجراست. اگر این تجربه‌ها به جوانان منتقل نشود، بخشی از میراث نمایشی کشور به‌تدریج از بین خواهد رفت. بنابراین باید ارتباط میان پیشکسوتان و جوانان تقویت شود و آموزش تعزیه تنها به حفظ اشعار و اجرای نسخه‌ها محدود نماند، بلکه شیوه بیان، بازیگری، موسیقی، میزانسن، شناخت شخصیت‌ها و فلسفه این هنر نیز به نسل جدید آموزش داده شود.
وی با بیان اینکه تعزیه باید متناسب با نیازهای مخاطب امروز نیز مورد توجه قرار گیرد، اظهار کرد: حفظ اصالت تعزیه به معنای متوقف کردن آن در گذشته نیست. ما باید اصول و ریشه‌های این هنر را حفظ کنیم، اما در عین حال به نیازهای نسل جدید توجه داشته باشیم. جوان امروز با زبان و شکل متفاوتی از روایت ارتباط برقرار می‌کند و اگر نتوانیم ارتباط لازم را با او ایجاد کنیم، طبیعی است که از برخی قالب‌های سنتی فاصله بگیرد. البته این تغییر نباید به معنای حذف عناصر اصلی تعزیه یا تغییر پیام آن باشد، بلکه باید شیوه ارائه و ظرفیت‌های اجرایی آن را برای مخاطب امروز بازتعریف کنیم.
مرادی درباره نقش خانواده و جامعه در ماندگاری هنرهای آیینی بیان کرد: آشنایی کودکان و نوجوانان با هنرهای نمایشی مذهبی می‌تواند از سنین پایین آغاز شود. وقتی کودک در محیط خانواده یا مدرسه با تعزیه و سایر نمایش‌های آیینی آشنا می‌شود، این هنر برای او به بخشی از خاطرات فرهنگی و هویتی تبدیل خواهد شد. البته باید توجه داشت که آثار و اجراهای مخصوص این گروه سنی باید از نظر محتوا و شیوه بیان متناسب با سن مخاطب باشند. نمی‌توان انتظار داشت کودک با همان زبان و ساختاری ارتباط برقرار کند که یک مخاطب بزرگسال ارتباط می‌گیرد.
وی با اشاره به ظرفیت تعزیه برای معرفی الگوهای اخلاقی و دینی گفت: جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به الگوهای واقعی و قابل‌باور نیاز دارد. تعزیه می‌تواند شخصیت‌هایی را معرفی کند که در شرایط دشوار میان راحتی شخصی و انجام وظیفه اخلاقی، مسیر درست را انتخاب می‌کنند. حضرت ابوالفضل(ع)، حضرت زینب(س) و دیگر شخصیت‌های واقعه عاشورا ظرفیت بسیار زیادی برای معرفی مفاهیمی مانند وفاداری، صبر، شجاعت و مسئولیت‌پذیری دارند. البته پرداختن به این شخصیت‌ها نیازمند دقت و احترام است و نباید آنها را به شخصیت‌هایی کلیشه‌ای تبدیل کرد؛ بلکه باید ویژگی‌های انسانی و اخلاقی آنان را با زبان هنر برای مخاطب روشن کرد.
این تعزیه‌خوان با تأکید بر ضرورت توجه به کیفیت آثار اظهار کرد: حمایت از هنرهای آیینی تنها با افزایش تعداد اجراها محقق نمی‌شود و کیفیت نیز اهمیت فراوانی دارد. اگر اجرای تعزیه از نظر متن، بازیگری، موسیقی، طراحی لباس و میزانسن ضعیف باشد، نمی‌توان انتظار داشت مخاطب ارتباط عمیقی با آن برقرار کند. بنابراین در کنار حمایت مالی، باید به آموزش و ارتقای دانش هنری فعالان این حوزه نیز توجه شود. هنرمند متعهد و توانمند می‌تواند مفاهیم دینی را به شکلی ارائه کند که هم از نظر محتوایی قابل‌اعتماد باشد و هم از نظر هنری مخاطب را جذب کند.
مرادی افزود: یکی دیگر از ضرورت‌ها، ثبت و مستندسازی تعزیه‌ها و نمایش‌های آیینی مناطق مختلف کشور است. ایران از نظر فرهنگ نمایشی بسیار متنوع است و هر منطقه شیوه‌ها، نسخه‌ها، موسیقی‌ها و آیین‌های خاص خود را دارد. اگر این میراث ثبت نشود، ممکن است با گذشت زمان بخشی از آن فراموش شود. دانشگاه‌ها، مراکز فرهنگی، حوزه‌های هنری و نهادهای مرتبط با میراث فرهنگی می‌توانند در این زمینه همکاری کنند و علاوه بر ثبت آثار، زمینه پژوهش درباره آنها را فراهم آورند تا تعزیه تنها به عنوان یک اجرای مناسبتی دیده نشود و جایگاه آن به عنوان یک میراث مهم نمایشی و فرهنگی مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به مسئولیت هنرمندان در برابر جامعه بیان کرد: هنرمند نباید تصور کند که وظیفه او فقط اجرای یک نمایش است. هر اثر هنری می‌تواند بر نگرش مخاطب تأثیر بگذارد و به همین دلیل هنرمند در برابر محتوای اثر خود مسئول است. در هنرهای آیینی این مسئولیت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا مخاطب با اعتماد و پیش‌فرض معنوی وارد مجلس تعزیه می‌شود. بنابراین لازم است هنرمندان از تحریف، اغراق‌های غیرضروری و مطالبی که با حقیقت تاریخی یا مبانی اخلاقی و دینی سازگار نیست، پرهیز کنند. احترام به مخاطب و احترام به موضوع، باید همواره در اولویت باشد.
مرادی در پایان با تأکید بر اینکه آینده هنرهای آیینی به میزان توجه امروز جامعه وابسته است، اظهار کرد: اگر می‌خواهیم تعزیه و سایر نمایش‌های آیینی همچنان زنده و اثرگذار باقی بمانند، باید میان سنت و نیازهای روز جامعه ارتباط برقرار کنیم. این هنرها می‌توانند در کنار انتقال مفاهیم عاشورایی، اخلاق اسلامی و هویت ایرانی، زمینه گفت‌وگوی نسل‌های مختلف را نیز فراهم کنند. حمایت از پیشکسوتان، آموزش جوانان، تولید آثار باکیفیت، ایجاد امکان اجرای مستمر و استفاده درست از ظرفیت‌های رسانه‌ای و فناوری‌های جدید، مجموعه اقداماتی است که می‌تواند به ماندگاری این هنر کمک کند. تعزیه میراثی متعلق به گذشته نیست؛ اگر درست از آن مراقبت و برای نسل امروز بازآفرینی شود، می‌تواند همچنان یکی از زبان‌های مؤثر برای بیان حقیقت، اخلاق و ارزش‌های انسانی و اسلامی باشد.
نظر شما