به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی استاد حوزه و دانشگاه در ادامه مباحث تفسیری سوره مبارکه مجادله که در مسجد علوی برگزار شد، با اشاره به آیات مربوط به حکم ظهار، به تبیین جایگاه موعظه در نظام تربیتی قرآن کریم پرداخت و اظهار داشت: در آیات ابتدایی سوره مبارکه مجادله، ماجرای اختلاف خانوادگی میان زن و شوهری مطرح می‌شود که در پی اجرای سنت جاهلی ظهار، با مشکل مواجه شده بودند.
وی افزود: پس از طرح شکایت این زن نزد پیامبر اکرم(ص)، موضوع مورد توجه قرار گرفت و در آیه دوم سوره مجادله، حکم الهی درباره ظهار بیان شد. در آیه سوم نیز به تکلیف افرادی پرداخته می‌شود که پس از ظهار، از گفته خود بازمی‌گردند و قصد ادامه زندگی با همسرشان را دارند.
تبیین حکم ظهار در آیه سوم سوره مجادله
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به مضمون آیه سوم سوره مبارکه مجادله گفت: در این آیه آمده است کسانی که نسبت به همسران خود ظهار می‌کنند و سپس از گفته خود بازمی‌گردند، پیش از برقراری مجدد رابطه زناشویی باید برده‌ای را آزاد کنند. این حکم، کفاره و جبرانی برای خطایی است که انجام داده‌اند.
وی ادامه داد: در پایان آیه، خداوند متعال این حکم را موعظه‌ای برای مخاطبان معرفی می‌کند و بر آگاهی خود نسبت به اعمال انسان‌ها تأکید دارد. همین تعبیر، زمینه‌ای برای استخراج یک نکته تربیتی مهم فراهم می‌کند و آن، جایگاه موعظه در تربیت انسان است.
موعظه؛ یکی از روش‌های گرایشی تربیت در قرآن
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی با بیان اینکه موعظه از روش‌های تربیتی قرآن کریم به شمار می‌رود، اظهار داشت: یکی از روش‌های گرایشی تربیت که از این آیه قابل استخراج است، موعظه است؛ روشی که مربی می‌تواند در فرآیند تربیت از آن استفاده کند و در عین حال، این روش بر احساسات، عواطف و گرایش‌های متربی نیز تأثیر می‌گذارد.
وی افزود: موعظه تنها یک سخن معمولی یا بیان چند جمله پندآموز نیست، بلکه باید به‌گونه‌ای باشد که بتواند مخاطب را در مسیر موردنظر هدایت کند و در او تأثیر بگذارد.
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: در بررسی روش‌های تربیتی قرآن کریم، باید به این نکته توجه داشت که موعظه صرفاً به صدور یک سخن و پایان یافتن گفت‌وگو محدود نمی‌شود؛ بلکه باید ابعاد مختلف آن و چگونگی اثرگذاری بر مخاطب نیز مورد بررسی قرار گیرد.
جایگاه موعظه در فرهنگ اسلامی و غربی
وی با اشاره به وضعیت موعظه در فرهنگ معاصر گفت: به نظر می‌رسد موعظه و پند و اندرز، در برخی جنبه‌های فرهنگ امروز ما، تحت تأثیر فرهنگ غربی با چالش‌هایی مواجه شده است. برای بررسی دقیق‌تر این مسئله، باید جایگاه پند و اندرز در فرهنگ غربی و نسبت آن با مبانی فکری این فرهنگ مورد مطالعه قرار گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی افزود: در برخی برداشت‌ها از آزادی فردی، ممکن است دخالت در رفتار و گفتار دیگران یا ارائه پند و اندرز به آنان، نوعی محدود کردن آزادی تلقی شود؛ زیرا بر اساس چنین نگاهی، هر فرد باید در انتخاب افکار، گفتار و رفتار خود آزاد باشد و دیگران در این زمینه مداخله نکنند.
وی ادامه داد: البته برای داوری دقیق درباره جایگاه موعظه در فرهنگ غربی، لازم است مبانی فکری و اجتماعی این فرهنگ به‌صورت مستقل بررسی شود؛ اما آنچه در جامعه خودمان مشاهده می‌کنیم، این است که در برخی روابط اجتماعی و خانوادگی، پذیرش پند و اندرز دشوارتر شده است.
کمرنگ شدن جایگاه نصیحت در روابط خانوادگی و اجتماعی
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به تغییرات فرهنگی در جامعه اظهار داشت: امروزه حتی ممکن است پدر و مادری که می‌خواهند فرزند خود را نصیحت کنند، با اعتراض او مواجه شوند. در نتیجه، برخی والدین نیز برای پند و اندرز دادن به فرزندان خود با محدودیت و دشواری بیشتری روبه‌رو هستند.
وی افزود: این مسئله در روابط اجتماعی نیز دیده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که هرچه فاصله افراد بیشتر باشد، موعظه و نصیحت کردن دشوارتر می‌شود. برای مثال، ممکن است در گذشته افراد مسن، بزرگان خانواده یا ریش‌سفیدان جامعه، به‌راحتی جوانان را نصیحت می‌کردند و سخنان آنان نیز با پذیرش بیشتری مواجه می‌شد، اما امروزه در برخی موقعیت‌ها، چنین ارتباطی دشوارتر شده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی تأکید کرد: این وضعیت، ضرورت مطالعه دقیق موعظه و شناخت شرایط و شیوه‌های اثرگذاری آن را دوچندان می‌کند؛ به‌ویژه برای افرادی که در حوزه تربیت دینی، آموزش، خانواده و فعالیت‌های فرهنگی مسئولیت دارند.
موعظه در قرآن کریم، سیره اهل‌بیت(ع) و روایات
وی با تأکید بر جایگاه موعظه در منابع اسلامی گفت: موعظه از روش‌های تربیتی رایج در قرآن کریم است و در سیره اهل‌بیت(ع) و احادیث اسلامی نیز جایگاه قابل توجهی دارد. بنابراین، اگر این روش در منابع دینی تکرار شده و مورد استفاده قرار گرفته است، شایسته است ابعاد مختلف آن به‌صورت علمی و دقیق بررسی شود.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: باید روشن شود که موعظه از چه جهت‌هایی قابل مطالعه است و چه عواملی در اثرگذاری آن نقش دارند. در این زمینه، موضوعاتی مانند موعظه‌کننده، مخاطب موعظه، محتوای سخن، شیوه بیان و شرایط اثرگذاری، می‌توانند محورهای مهمی برای پژوهش باشند.
وی ادامه داد: برای مثال، باید بررسی کرد که چه کسی موعظه می‌کند، مخاطب چه ویژگی‌هایی دارد، محتوای موعظه چیست و آیا شیوه بیان و رفتار موعظه‌کننده در اثرگذاری آن نقش دارد یا خیر.
موعظه تنها به بیان سخن محدود نمی‌شود
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی با اشاره به ضرورت بازنگری در مفهوم موعظه اظهار داشت: در بررسی این موضوع باید از تلقی محدود و سطحی از موعظه فاصله گرفت. نمی‌توان هر سخنی را که با هدف راهنمایی دیگران بیان می‌شود، بدون توجه به نتیجه و میزان اثرگذاری آن، موعظه به معنای کامل تربیتی دانست.
وی افزود: در این زمینه باید بررسی شود که آیا موعظه صرفاً با گفتار تحقق پیدا می‌کند یا رفتار و شیوه عمل موعظه‌کننده نیز در آن نقش دارد. همچنین باید مشخص شود که آیا موعظه باید حتماً با لحنی مثبت و همراه با تشویق باشد یا در برخی شرایط، تذکر و هشدار نیز می‌تواند بخشی از آن به شمار آید.
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: پاسخ به این پرسش‌ها نیازمند مراجعه به آیات قرآن کریم، روایات و بررسی نمونه‌های مختلف موعظه در منابع دینی است.
بررسی مخاطب و محتوای موعظه ضروری است
وی با اشاره به یکی دیگر از محورهای پژوهش در این زمینه گفت: یکی از موضوعات مهم، بررسی مخاطب موعظه است. برای مثال، باید دید که در روابط خانوادگی، به‌ویژه روابط میان همسران، چه شرایطی برای موعظه وجود دارد و چگونه می‌توان از این روش برای اصلاح رفتار و تقویت روابط استفاده کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی افزود: بررسی محتوای موعظه نیز اهمیت دارد؛ زیرا موضوعی که برای یک مخاطب مطرح می‌شود، ممکن است برای مخاطب دیگر به شیوه‌ای متفاوت قابل طرح باشد. از این رو، شناخت مخاطب و شرایط او در انتخاب محتوا و روش بیان نقش مهمی دارد.
وی ادامه داد: این مباحث تنها به موعظه در روابط فردی محدود نیست، بلکه در مجموعه‌های تربیتی، آموزشی و فرهنگی نیز اهمیت دارد و می‌تواند در طراحی روش‌های مؤثر تربیتی مورد استفاده قرار گیرد.
ساختارهای تربیتی نیز باید زمینه موعظه را فراهم کنند
استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر ضرورت توجه به ساختارهای تربیتی اظهار داشت: در تربیت، تنها ویژگی‌های فردی مربی اهمیت ندارد، بلکه ساختاری که فعالیت تربیتی در آن انجام می‌شود نیز باید مورد بررسی قرار گیرد.
وی افزود: ممکن است فردی از نظر تقوا و تخصص، ویژگی‌های لازم را داشته باشد، اما ساختار مجموعه‌ای که در آن فعالیت می‌کند، به‌گونه‌ای نباشد که زمینه معرفت‌افزایی و تربیت را فراهم کند. بنابراین، باید علاوه بر ویژگی‌های افراد، شرایط و ساختارهای لازم برای تحقق تربیت مؤثر را نیز مورد توجه قرار داد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی خاطرنشان کرد: اگر قرار است موعظه در یک مجموعه به‌درستی انجام شود، باید مشخص شود که ساختار آن مجموعه چگونه طراحی شده و چه امکانات و شرایطی برای اثرگذاری تربیتی فراهم می‌کند.
وی ادامه داد: این مسئله در نهادهای آموزشی، فرهنگی و تربیتی اهمیت دارد؛ زیرا نمی‌توان همه مسئولیت را بر عهده افراد گذاشت و از نقش ساختارها در تسهیل یا دشوار کردن فرآیند تربیت غافل شد
ضرورت پژوهش علمی درباره روش‌های تربیتی قرآن
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی در پایان با تأکید بر ضرورت بررسی علمی موعظه در منابع دینی گفت: موضوع موعظه ابعاد متعددی دارد و نمی‌توان همه این مباحث را در یک جلسه کوتاه به‌صورت تفصیلی بررسی کرد؛ اما می‌توان با طرح پرسش‌های اصلی، زمینه را برای شناخت بهتر این روش تربیتی فراهم کرد.
وی افزود: بررسی موعظه‌کننده، مخاطب، محتوا، شیوه بیان، شرایط اثرگذاری و ساختارهای مرتبط با تربیت، از جمله محورهایی است که می‌توان در مطالعه این روش مورد توجه قرار داد.
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: موعظه یکی از روش‌های گرایشی تربیت در قرآن کریم است و شناخت دقیق آن می‌تواند در بهره‌گیری بهتر از معارف اسلامی در روابط خانوادگی، فعالیت‌های فرهنگی و فرآیندهای تربیتی مؤثر باشد.
انتهای پیام/
نظر شما