به گزارش خبرگزاری حوزه از تهران، حجت‌الاسلام والمسلمین کاظم صدیقی، استاد حوزه علمیه، روز یکشنبه در جلسه درس اخلاق در مدرسه علمیه امام خمینی(ره)، با تبیین مفهوم صراط مستقیم در قرآن کریم، گفت: صراط در قرآن به‌صورت مفرد به کار رفته است، در حالی که واژه‌هایی مانند سبیل و طریق می‌توانند بر راه‌های متعدد دلالت کنند؛ با این حال، همه راه‌هایی که انسان را به سوی خداوند متعال هدایت می‌کنند، با مفهوم صراط و حرکت به سوی مقصد الهی ارتباط دارند.
وی با اشاره به تفاوت‌های مفهومی صراط و سبیل اظهار کرد: کسی که از مبدأیی به سوی مقصدی حرکت می‌کند، می‌تواند راهی را در پیش بگیرد و از سبیل یا طریق عبور کند؛ اما قرآن کریم در تعبیر صراط، بر مسیری ویژه تأکید دارد. راه‌هایی مانند اسلام، ایمان، عبادت، اخلاص و خشوع نیز از جمله مسیرهایی هستند که انسان را به سوی خداوند سوق می‌دهند، هرچند رهروان این راه‌ها از نظر مرتبه کمال، میزان نزدیکی به خداوند و بهره‌مندی از هدایت، در یک درجه قرار ندارند.
حجت‌الاسلام والمسلمین صدیقی نخستین ویژگی صراط را نزدیکی رهرو آن به خداوند دانست و با اشاره به آیه ۱۸۶ سوره بقره، «وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ»، بیان کرد: صراط مسیری است که انسان را به قرب الهی می‌رساند و حرکت در آن، حرکت به سوی خداوند متعال است.
وی دومین ویژگی صراط را مستقیم بودن آن برشمرد و گفت: صراط مستقیم، راهی است که در آن انحراف، کجی و اعوجاج وجود ندارد. این مسیر، راهی استوار است که رهرو را از انحراف دور می‌کند و به مقصد می‌رساند. از همین رو، قرآن کریم از صراط مستقیم سخن می‌گوید و انسان را به پیمودن این مسیر فرا می‌خواند.
استاد حوزه علمیه در ادامه با اشاره به سومین ویژگی صراط، یعنی احاطه و اشراف آن بر راه‌های دیگر، اظهار کرد: صراط صرفاً یکی از راه‌ها در کنار راه‌های دیگر نیست، بلکه مسیری است که راه‌های دیگر در نسبت با آن معنا پیدا می‌کنند. صاحبان صراط نیز از جایگاه شهود و نظارت برخوردارند و بر مجموعه‌ای که تحت اشراف آنان قرار دارد، احاطه دارند.
وی با اشاره به آیه ۵۵ سوره مائده، «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ»، به جایگاه ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) پرداخت و افزود: در تفسیر صراط مستقیم، مسئله ولایت جایگاه ویژه‌ای دارد؛ زیرا صراط کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است، با ولایت و هدایت الهی ارتباط دارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین صدیقی با اشاره به آیه ۶۹ سوره نساء که چهار گروه پیامبران، صدیقان، شهدا و صالحان را در شمار کسانی قرار می‌دهد که خداوند به آنان نعمت داده است، گفت: قرآن کریم می‌فرماید: «فَأُولَٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ وَحَسُنَ أُولَٰئِکَ رَفِیقًا». این چهار گروه، جایگاه ویژه‌ای در مسیر هدایت دارند و همراهی با آنان، بهره‌مندی از هدایت و نور الهی را در پی دارد.
وی ادامه داد: هنگامی که در سوره حمد می‌گوییم «صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ»، از خداوند می‌خواهیم ما را در مسیر کسانی قرار دهد که مشمول نعمت او شده‌اند؛ یعنی نه‌تنها راه آنان را بشناسیم، بلکه در همان مسیر حرکت کنیم و از نور و هدایت آنان بهره‌مند شویم. خواسته ما این است که در خط پیامبران، صدیقان، شهدا و صالحان قرار بگیریم و با آنان همراه باشیم.
حجت‌الاسلام والمسلمین صدیقی با بیان اینکه ولایت مطلق الهی در مظهرهای برگزیده هدایت جلوه‌گر می‌شود، اظهار کرد: در این نگاه، پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین علی(ع) جایگاهی محوری در هدایت انسان دارند و مسیر حق به آنان منتهی می‌شود یا راه‌های دیگر در پرتو هدایت آنان معنا پیدا می‌کنند. بر اساس این برداشت، صراط مستقیم با ولایت و هدایت اولیای الهی پیوندی اساسی دارد.
این استاد حوزه علمیه در ادامه به تفاوت هدایت تشریعی و هدایت تکوینی اشاره کرد و گفت: هدایت به معنای نشان دادن راه، از وظایف ذاتی پیامبر اکرم(ص) و اوصیای ایشان است. قرآن کریم درباره گروهی از بندگان برگزیده می‌فرماید: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا»؛ یعنی آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کنند. این هدایت در چارچوب امر الهی صورت می‌گیرد و پیامبران و امامان در انجام مأموریت هدایت، تابع فرمان خداوند هستند.
وی افزود: هدایت را می‌توان به دو مرحله تقسیم کرد؛ نخست، هدایت تشریعی یا ارائه طریق، یعنی نشان دادن راه حق به انسان؛ و دوم، هدایت تکوینی یا ایصال به مطلوب، یعنی فراهم شدن زمینه رسیدن انسان به مقصد. کسی که هدایت تشریعی را می‌پذیرد و در مسیر حق قدم می‌گذارد، زمینه بهره‌مندی از هدایت تکوینی را فراهم می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین صدیقی با اشاره به آیات ۱۲۵ سوره انعام، درباره نقش هدایت الهی در گشایش درونی انسان گفت: خداوند درباره کسی که اراده هدایت او را دارد، می‌فرماید سینه‌اش را برای پذیرش اسلام می‌گشاید؛ اما درباره کسی که از هدایت محروم می‌شود، از تنگی و دشواری سینه سخن می‌گوید. این آیات نشان می‌دهد که پذیرش حق تنها به شنیدن سخن حق محدود نیست، بلکه آمادگی درونی انسان و توفیق الهی نیز در آن نقش دارد.
وی با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، خاطرنشان کرد: هدایت تکوینی به این معناست که خداوند زمینه پذیرش حق را در وجود انسان فراهم می‌کند و موانع را از پیش روی او برمی‌دارد. در مقابل، کسی که از این هدایت بهره‌مند نیست، ممکن است هنگام مواجهه با حق، در پذیرش آن دچار دشواری شود. بنابراین، میان نشان دادن راه و فراهم شدن زمینه پیمودن آن تفاوت وجود دارد.
این استاد حوزه علمیه در ادامه با اشاره به معرفی خداوند و پیامبر اکرم(ص) در قرآن به‌عنوان قرارگرفته در صراط مستقیم، گفت: خداوند در آیه ۵۶ سوره هود می‌فرماید: «إِنَّ رَبِّی عَلَیٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ». همچنین در آیات آغازین سوره یس آمده است: «إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ عَلَیٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ». این آیات بر استواری و مستقیم بودن مسیر الهی و راه پیامبر تأکید دارند.
وی افزود: صراط مستقیم تحت قیومیت و اشراف الهی قرار دارد و از همین رو، انحراف و کجی در حقیقت این مسیر راه ندارد. آنچه انسان را از مقصد دور می‌کند، روی‌گردانی از این مسیر و گرفتار شدن در غفلت و انحراف است.
حجت‌الاسلام والمسلمین صدیقی با اشاره به آیات ۳۹ تا ۴۱ سوره حجر و سخنان شیطان درباره گمراه کردن انسان‌ها، اظهار کرد: شیطان اعلام می‌کند که انسان‌ها را در زمین فریب خواهد داد، اما بندگان مخلص خداوند از این دایره مستثنا هستند. در ادامه این آیات، خداوند می‌فرماید: «هَٰذَا صِرَاطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ». این بیان بر جایگاه ویژه بندگان مخلص و محدود بودن دسترسی شیطان به آنان دلالت دارد.
وی ادامه داد: تا زمانی که انسان در مسیر بندگی و صراط الهی قرار دارد، شیطان نمی‌تواند به همان شیوه‌ای که دیگران را گرفتار می‌کند، بر او مسلط شود؛ اما غفلت و روی‌گردانی از مسیر حق می‌تواند زمینه لغزش را فراهم کند. شیطان در کمین انسان است و می‌کوشد با آراستن امور و ایجاد غفلت، او را از مسیر اصلی منحرف کند.
استاد حوزه علمیه با اشاره به تعبیر «صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» در سوره حمد گفت: صراط مستقیم، مسیر مشخصی با مبدأ و مقصد روشن است؛ راهی که انسان را به سوی کسانی هدایت می‌کند که خداوند به آنان نعمت داده است. در برابر این مسیر، راه کسانی قرار دارد که مشمول غضب الهی شده‌اند یا از مسیر هدایت دور افتاده‌اند.
وی با اشاره به تعبیر «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَلَا الضَّالِّینَ» افزود: انسان یا در مسیر مستقیم قرار می‌گیرد و از هدایت خداوند بهره‌مند می‌شود، یا از آن فاصله می‌گیرد و در مسیر انحراف و سقوط قرار می‌گیرد. در این میان، درجات افراد نیز یکسان نیست؛ همان‌طور که رهروان صراط مستقیم از نظر میزان ایمان و کمال متفاوت‌اند، کسانی که از هدایت فاصله گرفته‌اند نیز از نظر میزان انحراف و ظلمت در یک مرتبه قرار ندارند.
حجت‌الاسلام والمسلمین صدیقی با تأکید بر اینکه راه‌های منتهی به خداوند از نظر شدت و ضعف و میزان کمال متفاوت‌اند، گفت: اسلام، ایمان، عبادت، اخلاص و خشوع، هر یک از راه‌هایی هستند که انسان را به خداوند نزدیک می‌کنند؛ اما رهروان این مسیرها به یک اندازه از کمال برخوردار نیستند. ایمان و اخلاص می‌توانند شدت و ضعف داشته باشند و درجات انسان‌ها با یکدیگر متفاوت است. در مقابل، کفر، الحاد، انکار و معصیت نیز انسان را از مسیر هدایت دور می‌کند و مراتب این دوری یکسان نیست.
وی در ادامه با اشاره به آیات سوره هود و توضیحی که در تفسیر حضرت آیت‌الله العظمی جوادی آملی درباره مراتب بهره‌مندی از هدایت مطرح شده است، برای روشن شدن تفاوت ظرفیت انسان‌ها مثالی از آب باران بیان کرد و گفت: آب از آسمان نازل می‌شود و ابتدا در جویبارها جریان پیدا می‌کند، سپس به رودخانه می‌پیوندد و گاه به شکل سیلاب در سطح گسترده‌ای جاری می‌شود. با این حال، زمین‌ها ظرفیت یکسانی ندارند و هر بخش به اندازه استعداد خود از آب بهره می‌گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین صدیقی افزود: می‌توان صراط را به آب تشبیه کرد که زمینه بهره‌مندی از نور و رحمت الهی را فراهم می‌کند؛ اما میزان بهره‌گیری افراد از این سرچشمه، به ظرفیت و استعداد آنان بستگی دارد. برخی بهره بیشتری می‌گیرند و برخی در مرتبه پایین‌تری قرار می‌گیرند. همان‌گونه که آب ممکن است به عمق دریا برسد یا تنها در حاشیه آن جریان داشته باشد، انسان‌ها نیز در میزان بهره‌مندی از هدایت و قرب الهی متفاوت‌اند.
وی با تأکید بر جایگاه ولایت در این مسیر گفت: بر اساس روایاتی که در این زمینه نقل شده، صراط مستقیم با ولایت مطلقه و جایگاه امیرالمؤمنین علی(ع) و اهل‌بیت(ع) ارتباط دارد و همگی در پرتو هدایت پیامبر اکرم(ص) قرار می‌گیرند. در این نگاه، هدایت بدون ولایت کامل نمی‌شود؛ زیرا عبادت‌ها و اعمال انسان، مانند بذری هستند که برای رشد به آب و حیات نیاز دارند و ولایت، زمینه رشد و بالندگی این اعمال را فراهم می‌کند.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به تعبیر قرآنی «وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ» گفت: همان‌طور که آب مایه حیات است، در این تبیین، ولایت نیز نقش حیات‌بخش در مسیر معنوی انسان دارد و زمینه رشد اعمال و بهره‌مندی از هدایت را فراهم می‌کند. از این منظر، اسلام و ایمان نیز باید در پیوند با ولایت فهمیده شوند؛ همان‌گونه که نماز و دیگر عبادت‌ها با اتصال به انسان کامل و بهره‌گیری از هدایت الهی معنا و اثر عمیق‌تری پیدا می‌کنند.
حجت‌الاسلام والمسلمین صدیقی در پایان بر ضرورت حرکت در مسیر صراط مستقیم و همراهی با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است تأکید کرد و گفت: خواسته انسان در دعا و عبادت نباید تنها شناخت راه باشد، بلکه باید از خداوند بخواهد او را در مسیر پیامبران، صدیقان، شهدا و صالحان قرار دهد تا از نور و هدایت آنان بهره‌مند شود و به مقصد الهی نزدیک‌تر شود.
انتهای پیام/
نظر شما