تهذیب نفس و احیای سنت‌های کارآمد حوزه، لازمه رسالت طلبگی است / سنت‌های کارآمد حوزه فراموش نشود

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، آیت‌الله محمدمهدی شب‌زنده‌دار دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه و عضو فقهای شورای نگهبان، سه‌شنبه‌شب ۲۱ مهرماه ۱۴۰۵ در درس اخلاق مدرسه فیضیه قم، سخنان خود را در سه محور «تهذیب نفس و سلوک معنوی»، «بایسته‌های تحصیل و زندگی طلبگی» و «وظایف روحانیت در شرایط حساس کشور» مطرح کرد.

ببینید:

تصاویر/ درس اخلاق آیت الله شب زنده دار در مدرسه علمیه فیضیه

وی با شرح وصیت پیامبر اکرم (ص) به امیرالمؤمنین (ع)، عمل به آموزه‌های اهل‌بیت (ع) را راه مطمئن دستیابی به مراتب عالی معنوی دانست و بر مراقبت از زبان، رعایت ورع، تقویت معرفت الهی و آراستگی به محاسن اخلاق تأکید کرد.

استاد حوزه علمیه قم همچنین با تبیین جایگاه سنت‌های آموزشی حوزه، بر ضرورت اهتمام طلاب به پیش‌مطالعه، مباحثه، تقریرنویسی، مرور دروس و حفظ متون علمی تأکید کرد و بهره‌گیری از روش‌های نوین آموزشی را در کنار حفظ سنت‌های کارآمد حوزوی خواستار شد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، آمادگی برای بذل جان، مال و آبرو در راه دین، پایداری در برابر دشمنان و ایفای مسئولیت‌های اجتماعی روحانیت را از وظایف حوزویان برشمرد.

توصیف ایام کنونی به «ایام‌الحزن» و تأکید بر عنایات الهی

آیت‌الله شب‌زنده‌دار در ابتدای سخنان خود گفت: منقول است که رسول خدا صل الله علیه و آله، در آن سالی که عموی بزرگوارشان، حضرت ابوطالب علیه‌السلام، و پس از سه روز، همسر بسیار ارزشمند و باوفایشان، خدیجه کبری سلام‌ الله علیها را از دست دادند، آن سال را «عام‌الحزن» نامیدند. این عام‌الحزن حقیقتاً برای کشور ایران، بلکه همه شیعیان و موالیان اهل‌بیت (ع)، همه مسلمانان و همه مستضعفان عالم که دنبال راه‌حلی برای گرفتاری‌ها و مظالم هستند، به وجود آمده است.

وی با اشاره به شهادت رهبر و قائد عظیم‌الشأن امت، آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای رضوان‌الله تعالی علیه، افزود: ایشان مثال و مثلی از تقوا، تعهد، خداترسی و جامعیت فضائل فراوان بودند. لذا شهادت ایشان، همراهان ایشان، فرماندهان بزرگ کشور از نیروهای مسلح، دانشمندان فراوان در زمینه‌های مختلف، کودکان مظلوم میناب و موارد دیگر، این ایام را ایام‌الحزن قرار داده‌اند.

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه خاطرنشان کرد: البته ایام‌الحزن است، ولی بحمدالله در ظل این احزان، خدای متعال عنایات ویژه‌ای فرموده است؛ این کشور و این نظام را در چشم عالمیان بزرگ جلوه داده و همانطور که رهبری فرمودند، خدای متعال مردمان این کشور را مبعوث فرموده است.

وی ادامه داد: تقریباً هفت ماه است که مردم در میدان‌ها حضور دارند، صابرانه و شکیبانه مشکلات را تحمل می‌کنند و در راه اعتلای کلمه حق و ان‌شاءالله رسیدن این انقلاب شکوهمند به اهداف و آرمان‌هایش، میدان را رها نمی‌کنند و از همه‌گونه کمک‌هایی که از عهده آنان ساخته است، دریغ نمی‌ورزند.

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به اینکه سخنان خود را در سه محور بیان خواهد کرد، افزود: بخش اول، یک دستورالعمل سلوکی برای رسیدن به مقاصد عالیه معنوی، تهذیب نفس، آماده شدن برای لقاء حق‌ تعالی و وصول به درجات معنوی عالیه است. بخش دوم درباره وظایف طلبگی و مطلوباتی است که در باب تحصیل و طلبگی وجود دارد و بخش سوم نیز به وظایف ما در این زمان حساس، مشکلات کشور و مسئولیت‌هایی اختصاص دارد که بر دوش روحانیت، با طبقات مختلف آن، قرار گرفته است.

دستورالعمل مطمئن سلوکی را باید از پیامبر (ص) و ائمه (ع) گرفت

آیت‌الله شب‌زنده‌دار با بیان اینکه ورود به حوزه علمیه نعمتی بزرگ است، گفت: همه انسان‌ها، بخصوص عزیزانی که به حوزه‌های علمیه مشرف می‌شوند و این نعمت برای آنان پدیدار می‌شود که به اردوگاه‌های انصار دین‌الله و سربازان حضرت بقیّة‌الله، ارواحنا فداه، وارد شوند، قهراً به ندای فطرت و روح پاک خود دنبال ارتقای معنوی هستند؛ می‌خواهند از حضیض ماده اوج بگیرند و به جایی برسند که «حَتَّی تَخْرِقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فتصل إلی معدن العظمة».

وی افزود: راه رسیدن به این قله‌های رفیع چیست؟ طلاب محترمی مراجعه می‌کنند و دنبال دستورالعمل هستند؛ گاهی به بزرگان مراجعه می‌کنند و دستورالعمل می‌خواهند، اما دستورالعمل قطعی، مطمئن و بدون انحراف و شذوذ، آن چیزی است که از پیامبر معظم صل الله علیه و آله و سلم و ائمه هدی (ع) ارائه شده است.

عضو فقهای شورای نگهبان درباره روایت مورد بحث اظهار کرد: این روایتی که تقدیم می‌کنم، از روایات بسیار معتبری است که در تمام کتب معتبره شیعه، از جمله کافی شریف، تهذیب، محاسن برقی و کتاب‌های دیگر روایت شده است. نفس سند نیز سند معتبری است و در کافی چنین آمده است: «مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ». همه این افراد از ثقات اصحاب هستند.

وی متن آغازین روایت را چنین قرائت کرد: «قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَقُولُ: کَانَ فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ لِعَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنْ قَالَ: یَا عَلِیُّ، أُوصِیکَ فِی نَفْسِکَ بِخِصَالٍ فَاحْفَظْهَا عَنِّی. ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ أَعِنْهُ».

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه در توضیح این روایت گفت: این دستورالعمل را شخصیت اول عالم امکان، رسول‌الله صل الله علیه و آله و سلم، به دومین شخصیت عالم امکان، یعنی مولا امیرالمؤمنین (ع)، بیان می‌فرمایند. چون دستور بسیار ارزشمند است و پیاده کردن آن نیز خالی از مشقت، رنج و تعب نیست، می‌فرمایند: «اللَّهُمَّ أَعِنْهُ»؛ خدایا، علی را یاری کن که بتواند این دستورالعمل را در زندگی پیاده کند.

وی خاطرنشان کرد: توجه به اینکه گوینده کیست، شنونده و مخاطب این دستورالعمل کیست و نیز دعای اخیر، نشان می‌دهد این دستورالعمل و این راه بسیار نتیجه‌بخش است. اگر من و شما تصمیم جدی بگیریم که به آن عمل کنیم، ان‌شاءالله حتماً نتیجه خواهیم گرفت.

راست‌گویی؛ نخستین توصیه پیامبر (ص) به امیرالمؤمنین (ع)

آیت‌الله شب‌زنده‌دار با بیان اینکه پیامبر اکرم (ص) در این روایت شش دستور را بیان فرموده‌اند، گفت: نخستین دستور این است: «أَمَّا الْأُولَی فَالصِّدْقُ، وَلَا تُخْرِجَنَّ مِنْ فِیکَ کَذِبَةً أَبَداً»؛ یا «وَلَا تَخْرُجَنَّ مِنْ فِیکَ کَذِبَةٌ أَبَداً» که هر دو صحیح است.

وی افزود: اولین مسئله این است که مواظب زبان باشیم تا هیچ‌گاه، با تأکیدی که حضرت می‌فرمایند، کذب و حرف خلاف واقع از دهان و زبان ما بیرون نیاید. در شرایط مختلف، گاهی شرایط سیاسی، خیلی‌ها هستند که دهان و زبان آنان قفل و بند ندارد و با یک کلام، یک سخن و یک حرف، گاهی در حضیض واقع می‌شوند.

استاد حوزه علمیه قم با نقل خاطره‌ای از پدر خود گفت: مرحوم والد ما، رضوان‌ الله علیه، فرمودند خدمت مرحوم آیت‌الله العظمی گلپایگانی (ره) بودیم. مرحوم آقای شیخ علی محدث‌زاده، پسر بزرگ مرحوم شیخ عباس قمی (ره)، صاحب مفاتیح، نیز خدمت ایشان بودند و این داستان را برای آیت‌الله گلپایگانی (ره) نقل کردند.

وی ادامه داد: ایشان گفتند پدر ما، یعنی شیخ عباس قمی، در اتاق مشغول مطالعه بودند. یک‌ وقت ما بچه‌ها دیدیم که ایشان بلندبلند گریه می‌کنند و اشک می‌ریزند. پرسیدیم چه مسئله‌ای پیش آمده و این گریه بلند برای چیست؟ فرمودند: «داشتم روایات کذب را مطالعه می‌کردم. یادم آمد که در عمرم یک بار یک دروغی گفتم. آن موقع هم که این دروغ را گفتم، به نظرم از موارد استثنای حرمت بود؛ -چون می‌دانید دروغ در مواردی جایز، بلکه گاهی واجب است-. آن موقع که این دروغ را گفتم، تشخیصم این بود که این از موارد استثناست».

آیت‌الله شب‌زنده‌دار در ادامه نقل این خاطره افزود: شیخ عباس قمی (ره) فرموده بودند: «داستانش این بود که مشرف شده بودم به مکه مکرمه. می‌خواستم از علمای عامه، علاوه بر علمای شیعه، اجازه نقل حدیث بگیرم». ایشان از کسانی هستند که از فریقین اجازه نقل حدیث دارند، چون کار ایشان محدث بودن بود.

وی ادامه داد: ایشان گفته بودند: «به بعضی علمای عامه که مراجعه کردم، به من گفتند شما بعضی از صحابه رسول‌الله را لعن می‌کنید و می‌خواستند از دادن اجازه امتناع کنند. من گفتم عوام ما این کار را می‌کنند. برای اینکه او امتناع نکند، به این هدف و مصلحت این‌گونه گفتم؛ تعبیری که مفهومی داشت به این معنا که علما نه. حالا می‌ترسم در این مصلحت‌سنجی اشتباه کرده باشم و مشمول این روایات باشم».

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه خاطرنشان کرد: ببینید، انسانی که در صدد اصلاح نفس است و نمی‌خواهد آخرت خودش را خراب کند، احتمالی می‌دهد که شاید چنین باشد و اینگونه انقلاب در او ایجاد می‌شود؛ اشک می‌ریزد که نکند اشتباه کرده و یک دروغ در عمرش گفته باشد. این خیلی مهم است.

وی تأکید کرد: ما طلاب و کسانی که صحبت می‌کنیم، خیلی باید مواظبت کنیم. مرحوم حاجی نوری کتابی به نام «لؤلؤ و مرجان» دارد و در آن، درباره اینکه در منبر توجه داشته باشیم و خدای‌ نکرده دروغ و خلاف واقعی را به اسلام نسبت ندهیم، مباحث شایانی بیان کرده است.

ورع، شرط دستیابی به مقامات عالی معنوی است

آیت‌الله شب‌زنده‌دار دومین توصیه روایت را چنین قرائت کرد: «وَالثَّانِیَةُ الْوَرَعُ، وَلَا تَجْتَرِئْ عَلَی خِیَانَةٍ أَبَداً» و گفت: مسئله دوم، ورع است. ورع مرتبه‌ای بالاتر از عدالت است؛ عادل کسی است که واجباتش را انجام دهد و محرماتش را ترک کند، ولی متورع کسی است که حِمای این‌ها را هم مراعات می‌کند.

وی افزود: در روایات آمده است که شبهات، حِمای واجبات و محرمات هستند؛ یعنی اگرچه ممکن است در آن موارد برائت وجود داشته و انجام آن جایز باشد، باز هم ورع اقتضا می‌کند که انسان مواظبت کند؛ بخصوص کسانی که می‌خواهند ارتقائات معنوی بالا داشته باشند.

استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: در آنجا عدالت به‌ تنهایی کفایت نمی‌کند. رسیدن به بعضی مقاصد عالیه معنوی، چیزی بالاتر از عدالت لازم دارد. انسان باید در زندگی تورع‌ها و احتیاط‌هایی داشته باشد تا بتواند به مقامات عالیه دست پیدا کند.

وی با بیان اینکه داستان‌ها و مطالب فراوانی در این زمینه وجود دارد، گفت: تجربه‌ها و فرمایشات علما نشان داده است که این مسئله بسیار مهم است. ورع برای رسیدن به مقاصد و مقامات عالیه، شرط لازم است؛ بله، عدالت موجب نجات انسان است، اما دستیابی به آن مقامات بلند به ورع نیاز دارد.

خوف الهی و خشیت برخاسته از معرفت به عظمت خداوند

آیت‌الله شب‌زنده‌دار سومین توصیه پیامبر اکرم (ص) را چنین بیان کرد: «وَالثَّالِثَةُ الْخَوْفُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ ذِکْرُهُ کَأَنَّکَ تَرَاهُ».

وی در توضیح این فراز گفت: در موارد خلافکاری و معصیت باید آنچنان از خدای متعال خوف داشته باشیم که گویا او را می‌بینیم؛ وگرنه خداوند که خوف ندارد، خودش مهربان است. خوف از آن جهت است که «أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّکَالِ وَالنَّقِمَةِ» است.

عضو فقهای شورای نگهبان افزود: آنچنان از آن بزرگ خوف داشته باشید که گویا او را مشاهده می‌کنید؛ یعنی خودتان را اینگونه تربیت کنید. اگر امکان داشت با این چشم‌هایمان خدا را ببینیم و آن عظمت، جلال و هیبت را مشاهده کنیم، چه حالتی پیدا می‌کردیم؟ باید سعی کنیم کم‌کم این حالت در ما پیدا شود.

وی سپس چهارمین توصیه را قرائت کرد: «وَالرَّابِعَةُ کَثْرَةُ الْبُکَاءِ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ، یُبْنَی لَکَ بِکُلِّ دَمْعَةٍ أَلْفُ بَیْتٍ فِی الْجَنَّةِ».

آیت‌الله شب‌زنده‌دار گفت: توصیه چهارم، کثرت اشک ریختن و گریستن از خشیت حق‌ تعالی است. این خشیت با خوف تفاوت دارد؛ خوف برای گناه، تقصیر، نافرمانی و کفران نعمت‌هایی است که ممکن است انسان انجام دهد و از این می‌ترسد که خدای متعال غضب کند و عقوبت بفرماید.

وی افزود: اما خشیت آن است که انسان عظمت و جلال خداوند را درک می‌کند و این درک، اثر روانی قهری و طبیعی در او می‌گذارد. انسان وقتی بزرگی را می‌بیند، این حالت در او ایجاد می‌شود که اشک از چشمانش سرازیر شود.

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به دیدارهای مردم با امام خمینی (ره) اظهار کرد: کسانی که زمان حضرت امام را درک کرده‌اند یا اکنون فیلم‌های آن را از سیما می‌بینند، مشاهده کرده‌اند که وقتی امام وارد حسینیه جماران می‌شدند یا در مدتی که به فیضیه تشریف می‌بردند و مردم برای دیدار ایشان می‌آمدند، همین که از اتاق بیرون می‌آمدند و مردم جمالشان را می‌دیدند، اشک از چشمان عده‌ای سرازیر می‌شد.

وی ادامه داد: آنان خوفی از امام نداشتند؛ ایشان مهربان، رحیم، دلسوز مردم و متخلق به اخلاق الهی بود. این حالت به‌ خاطر عظمت، جلال و شکوه ایجاد می‌شد.

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه گفت: پیامبر به مولا امیرالمؤمنین دستور می‌دهند طوری زندگی کن که معرفت نسبت به حق‌ تعالی آن‌قدر بالا برود که در اثر این معرفت، حالت بکاء و کثرت بکاء، نه صرفاً اصل بکاء، ایجاد شود؛ «کَثْرَةُ الْبُکَاءِ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ».

وی تأکید کرد: این حالت بسیار مؤثر است در اینکه انسان مصفا شود و زنگارها از روح، قلب، جان و ضمیر او شسته شود و مناجات، اطاعت حق‌ تعالی و بودن در مسیر او برایش لذیذ شود، به‌ گونه‌ای که نتواند از آن دست بردارد.

آیت‌الله شب‌زنده‌دار افزود: در اینجا می‌فرماید «یُبْنَی لَکَ»؛ اگر توانستی این حالت را در خودت ایجاد کنی، در برابر هر اشک و هر قطره اشکی که از چشم تو خارج می‌شود، خدای متعال هزار خانه در بهشت برین برایت بنا می‌کند. این همان شکوه و عظمتی است که انسان‌های این‌چنینی، ان‌شاءالله پس از ورود به بهشت با آن مواجه خواهند شد.

آمادگی برای بذل جان، مال و آبرو در راه دین

آیت‌الله شب‌زنده‌دار با قرائت پنجمین توصیه، «وَالْخَامِسَةُ بَذْلُکَ مَالَکَ وَدَمَکَ دُونَ دِینِکَ»، گفت: امروز روز این است؛ اینکه مالت و خونت را در پای دینت بذل کنی و آماده باشی جان و مالت را در راه دین بدهی.

وی افزود: اگر «مالَک» بخوانیم، کلمه «مال» به ضمیر اضافه شده است، اما احتمال دیگری نیز در این حدیث شریف وجود دارد؛ اینکه «ما»، مای موصوله باشد؛ «ما لَکَ»، یعنی هرچه برای توست. نه فقط جان و مال، بلکه جانت و هر چیزی که داری را در راه دینت بذل کن و این آمادگی را داشته باش.

عضو فقهای شورای نگهبان تصریح کرد: باید این مطلب را در خودت هضم کرده و این آمادگی را به وجود آورده باشی که اگر اسلام به جان، آبرو یا مال تو نیاز دارد، آن را بذل کنی.

وی با اشاره به احوال مؤسس حوزه علمیه قم گفت: درباره حضرت آیت‌الله العظمی حائری، رضوان‌الله علیه، آن مرد بزرگ، خودم شنیدم که امام در سخنرانی فرمودند: «آقای حائری حب ریاست نداشت». حب دنیا در او نبود، با همه عظمتی که داشت. امام، آن شخصیت بزرگی که هم در علوم رسمی و هم در مسائل معنوی ساخته شده و مهذب بود، شهادت می‌داد که استادش چنین است.

آیت‌الله شب‌زنده‌دار ادامه داد: نزدیک وفات آیت‌الله حائری (ره)، دیدند ایشان غمگین‌اند و از چهره مبارکشان غم پیداست. وقتی از ایشان پرسیدند، فرمودند «در هنگام رفتنم از این دنیا، می‌ترسم خدای متعال به من بفرماید تو بیش از این پیش مردم، تجار و کسانی که می‌توانستی برای حوزه از آنان قرض بگیری، آبرو داشتی؛ چرا بیش از این قرض نگرفتی که به حال حوزه علمیه برسی؟ من چه جوابی بدهم؟» این همان «ما لَکَ» است؛ آبرو داشتی.

استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: بزرگان، از جمله آیت‌الله سید صدرالدین صدر، نقل کرده‌اند که وقتی ایشان از دنیا رفتند، فرزندانشان برای غذای شب و هزینه آن چیزی در اختیار نداشتند. مرجع شیعه و رئیس شیعه از دنیا رفته بود و زندگی شخصی‌اش این‌گونه بود، اما دل او نسبت به عباد خدا، بندگان خدا و طلاب محترم چنین دغدغه‌ای داشت.

وی با اشاره به شیوه تأمین گرمایش در گذشته گفت: در زمستان‌ها، گرمایش با زغال و هیزم بود. وقتی ما بچه بودیم، یکی از کارهای خانه‌ها این بود که زغال تهیه و آن را بشویند تا وقتی کرسی می‌گذارند و منقل را روشن می‌کنند، گازهای آن موجب خفگی و سردرد نشود. این کار دشواری بود که باید انجام می‌دادند.

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه افزود: علما برای گرمایش طلاب، چه در حجره و چه در منزل، کمکی برای تهیه زغال می‌کردند. یک سال برای آقای حائری میسر نشده بود که اول زمستان این کار را انجام دهند. هوا سرد بود و خادم ایشان منقلی را روشن کرد و آورد تا ایشان استفاده کنند.

وی ادامه داد: همین که آیت‌الله حائری دیدند منقل را آورد، فرمودند: «نه، من تا نتوانم برای طلاب زغال فراهم کنم، نمی‌توانم گرم شوم». اینگونه است «بَذْلُکَ ما لَکَ»؛ در «ما لَکَ»، لام جزء کلمه نیست؛ «ما» یعنی آنچه برای توست، آن را در راه دینت بذل کن.

اهتمام به سنت پیامبر (ص) در نماز، روزه و صدقه

آیت‌الله شب‌زنده‌دار ششمین توصیه را چنین قرائت کرد: «وَالسَّادِسَةُ الْأَخْذُ بِسُنَّتِی فِی صَلَاتِی وَصَوْمِی وَصَدَقَتِی».

وی گفت: یعنی روشی را که من در نماز خواندن، روزه گرفتن، صدقه دادن و دست بینوایان را گرفتن دارم، شیوه خودت قرار بده. سپس حضرت توضیح می‌دهند: «أَمَّا الصَّلَاةُ فَالْخَمْسُونَ رَکْعَةً»؛ این پنجاه رکعت، جمع فرائض یومیه با نوافل یومیه است.

استاد حوزه علمیه قم در توضیح این فراز اظهار کرد: از این روایت نیز استفاده می‌شود که آن دو رکعتی که پس از نماز عشا خوانده می‌شود، جزء نوافل نمازها نیست؛ یعنی اگرچه از نوافل یومیه است، به‌ عنوان نافله آن نماز نیست.

وی افزود: در فقه گفته می‌شود نوافل نمازهای چهاررکعتی در سفر مشروع نیست و در سفر آن نوافل وجود ندارد، اما آیا این دو رکعت هست یا نیست؟ بعضی محققان، مانند آیت‌الله العظمی خویی، قدّس سرّه، می‌فرمایند این نافله نماز عشا نیست که در سفر ساقط شود، بلکه نافله‌ای برای خودش است.

عضو فقهای شورای نگهبان ادامه داد: از این‌ رو، ایشان می‌فرمایند در سفر نماز عشا قصر می‌شود، اما این دو رکعت ساقط نمی‌شود. این روایت از روایاتی است که مؤید این مطلب است. حضرت می‌فرمایند فرائض و نوافل مربوط به آن فرائض را فراموش نکن.

وی بخش مربوط به روزه را چنین خواند: «وَالصِّیَامُ ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ فِی الشَّهْرِ: الْخَمِیسُ فِی أَوَّلِهِ، وَالْأَرْبِعَاءُ فِی وَسَطِهِ، وَالْخَمِیسُ فِی آخِرِهِ».

آیت‌الله شب‌زنده‌دار گفت: پنجشنبه اول ماه، چهارشنبه وسط ماه و پنجشنبه آخر ماه؛ این سه روز فراموش نشود. عزیزان طلبه، در حجره‌ها و هرجا هستید، بخصوص در زمانی که در مدرسه به سر می‌برید، بدانید این زمان، زمان تهذیب و عادت کردن به وسائل ارتقای معنوی است. اگر خدای‌ نکرده بیماری یا مشکلی ندارید و روزه برایتان ضرر ندارد، ان‌شاءالله این را فراموش نکنید.

صدقه دادن، قناعت و صفای زندگی طلبگی

آیت‌الله شب‌زنده‌دار در ادامه روایت، فراز «وَأَمَّا الصَّدَقَةُ فَجُهْدَکَ حَتَّی تَقُولَ: قَدْ أَسْرَفْتُ، وَلَمْ تُسْرِفْ» را قرائت کرد و گفت: پدر ما اینجا به ما بچه‌ها چنین تعبیر می‌کردند: «پول در بدهید، ولو کم».

وی افزود: حال طلبه معلوم است؛ معمولاً طلبه، به حسب متعارف، دریافتی مالی زیادی ندارد و همواره زندگی بسیار متعارفی داشته است. سالیانی گذشت که خود بنده کتاب وسائل‌الشیعه نداشتم؛ طلبه درس خارج هم بودم، اما وسائل‌الشیعه نداشتم و وسائل پدرمان را می‌آوردم. پدرمان هم گاهی آن را لازم داشتند و به خانه می‌آمدند. زمان گذشت و کم‌کم خدای متعال فراهم کرد؛ زندگی این‌گونه بود.

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه با نقل خاطره‌ای از دوران طلبگی پدر خود اظهار کرد: والد ما در همین مدرسه، اوایل ورودشان، مدتی حجره داشتند. می‌فرمودند روزگار سختی بر من گذشت و زندگی طلبگی با قناعت چنین بود. طلبه‌ای اینجا بود که در برنامه‌ریزی تغذیه وارد بود؛ مقداری گوشت می‌گرفت، آبگوشت درست می‌کرد و آن را سه قسمت می‌کرد: مقداری برای ظهر، مقداری برای شب و مقداری برای صبحانه؛ یعنی سه وعده را با آن می‌گذراند.

وی ادامه داد: پدر ما می‌گفتند یک روز صبح از آنجا رد می‌شدم، صدایم زد و گفت بیا این گوشت‌ کوبیده یا آبگوشت را بخور. والد ما می‌فرمودند این غذا در مذاق من خیلی مزه کرد؛ چرا؟ چون یک ماه گذشته بود که اصلاً میسور نشده بود چنین غذایی بخوریم.

استاد حوزه علمیه قم افزود: خدمت یکی از بزرگان علمای خرم‌آباد، مرحوم آیت‌الله سید احمد طاهری خرم‌آبادی، در قم رسیده بودم. ایشان فرمودند در حجره‌هایی که اینجا زندگی می‌کردیم، وقتی به هم می‌گفتیم چه بخوریم، می‌گفتیم: «الماست و والپنیر زینت حیاة الدنیا».

وی خاطرنشان کرد: اما آن ترقیات، صفای نفس، لذت‌های مناجات با خدای متعال، بودن در اردوگاه حضرت بقیّة‌الله، ارواحنا فداه، و دریافت مطالب عالیه، همه این‌ها را حل می‌کند. ما آمده‌ایم حوزه که ان‌شاءالله آدم شویم و بعد از آدم شدن، رسالت حوزوی‌مان را انجام دهیم؛ یعنی مردم را با اسلام، اهل‌بیت (ع) و سیره آنان آشنا کنیم؛ هم با حرف و کلاممان و هم با عمل و نحوه زندگی‌مان. باید ان‌شاءالله چنین باشیم.

نماز شب را از ابتدا سنگین نگیریم

آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به ادامه توصیه‌های پیامبر (ص) گفت: حضرت می‌فرمایند: «وعلیک بالصلاة اللیل»؛ نماز شب حتماً فراموش نشود.

وی افزود: مرحوم آیت‌الله آقای سید احمد زنجانی که سالیانی در همین‌جا اقامه جماعت می‌فرمودند، در کتاب «کلام یجر الکلام» بیان کرده‌اند که از ابتدا نماز شب را خیلی سنگین نگیرید. نماز شبی که آن آثار مهم بر آن بار می‌شود، بیشتر از یک ربع طول نمی‌کشد؛ حتی کمتر از یک ربع.

عضو فقهای شورای نگهبان ادامه داد: این را شروع کنیم؛ کم‌کم وقتی لذتش به دل نشست، نمی‌توانید دست بردارید. ممکن است به یک ساعت یا بیشتر هم تبدیل شود، ولی از اول کار را سنگین نگیرید که بخواهیم سیصد بار «العفو» بگوییم، چهل مؤمن را دعا کنیم و دعاهایی در سجده بخوانیم. از اول اینگونه نباشد؛ وقتی عادت شد و طبع انسان خو گرفت، می‌توان کم‌کم اضافه کرد.

وی تأکید کرد: این تدبیر در ساختن نفس و تهذیب نفس بسیار مهم است. استاد ما، آیت‌الله حاج کاظم، می‌فرمودند برای رسیدن به بعضی مراتب معنوی، ریاضت‌های شرعی می‌کشیدم، اما مواظبت می‌کردم بدنم ضعیف نشود که نتوانم درس بخوانم یا کارهای معنوی لازم را انجام دهم.

آیت‌الله شب‌زنده‌دار افزود: آیت‌الله خویی وقتی روش ایشان را دیده بودند، فرموده بودند: «تو ریاضت فقیهانه می‌کشی». ریاضت فقیهانه یعنی ریاضتی که با فکر، توجه، اندیشه، تدبیر و سیاست درست همراه باشد.

توجه ویژه به نماز ظهر و تلاوت روزانه قرآن

آیت‌الله شب‌زنده‌دار در ادامه گفت: حضرت می‌فرمایند: «وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِ الزَّوَالِ». در روایات، عبارت «حَافِظُوا عَلَی الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَی» به نماز ظهر تفسیر شده است.

وی افزود: هنگام ظهر اشتغالات وجود دارد و ممکن است انسان توجه نداشته باشد نماز را اول وقت بخواند؛ می‌فرمایند به نماز ظهر بسیار توجه داشته باش. حضرت در اینجا تکرار فرموده‌اند: «وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِ الزَّوَالِ». برخی محدثان بزرگ آن را به فریضه ظهر و بعضی به نافله ظهر معنا کرده‌اند.

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه فراز بعدی روایت را چنین قرائت کرد: «وَعَلَیْکَ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ عَلَی کُلِّ حَالٍ» و گفت: نشود شبی بر ما بگذرد که تلاوت قرآن نداشته باشیم.

وی با یادکرد از امام شهید خامنه‌ای رضوان‌الله علیه افزود: با همه مسئولیت‌ها و کارهایی که بر دوش ایشان بود، از خودشان شنیدم که فرمودند: «من هر شب سوره واقعه را می‌خوانم و برای آیت‌الله بهجت هدیه می‌کنم. سوره فتح را می‌خوانم و برای علامه طباطبایی هدیه می‌کنم».

استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: حالا ما این کار را می‌کنیم؟ ایشان فرمودند هر شب سوره واقعه را برای آن بزرگ و سوره فتح را برای آن بزرگ می‌خوانم؛ زیرا عقیده‌شان این بود که این بزرگان پیش خدا ارجمندند و این هدیه را می‌دهم تا برای من دعا کنند و پیش ائمه علیهم‌السلام و حق‌ تعالی شفاعت کنند.

وی خاطرنشان کرد: ببینید چقدر ظرافت و توجه دارد. حالا بعضی از ما ـ ان‌شاءالله شما که این‌گونه نیستید ـ باید توجه کنیم هیچ شبی بدون تلاوت قرآن نباشد، ولو مختصر؛ اما این ارتباط را همیشه حفظ کنیم. سوره مبارکه یاسین و سوره مبارکه ملک نیز سفارش شده است.

توصیه به رعایت آداب نماز و مسواک هنگام وضو

آیت‌الله شب‌زنده‌دار ادامه روایت را چنین قرائت کرد: «وَعَلَیْکَ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ عَلَی کُلِّ حَالٍ، وَعَلَیْکَ بِرَفْعِ یَدَیْکَ فِی صَلَاتِکَ وَتَقْلِیبِهِمَا».

وی گفت: هنگام نماز، دست‌ها را بالا ببرید؛ وقتی می‌خواهید تکبیر بگویید، برای رکوع تکبیر می‌گویید یا برای رفتن به سجده تکبیر می‌گویید، دست‌ها را بالا ببرید.

عضو فقهای شورای نگهبان افزود: یکی از تفسیرهایی که در روایات برای «وَانْحَرْ» در سوره مبارکه کوثر، «إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ»، آمده، همین بلند کردن دست هنگام تکبیرات نماز است؛ «وَانْحَرْ»، یعنی وقتی می‌خواهی در نماز تکبیر بگویی، دست‌ها را بالا ببر. حضرت در اینجا نیز همین را می‌فرمایند.

وی اظهار کرد: انسان گاهی تعجب می‌کند که در دستورالعمل سلوکی پیامبر (ص) برای مولا امیرالمؤمنین (ع)، این کار چقدر در ترقی ما اثر دارد که می‌فرمایند هنگام تکبیر نماز آن را انجام بده.

آیت‌الله شب‌زنده‌دار در توضیح «وَتَقْلِیبِهِمَا» گفت: یعنی برگرداندن دست‌ها؛ وقتی بالا بردی، همان‌طور نگه ندار و دست‌ها را برگردان. این یک معناست و معانی دیگری نیز در اینجا فرموده‌اند که چون فرصت نیست، عرض نمی‌کنم. در بعضی نسخه‌ها و نقل‌ها، مانند تهذیب، شاید «وَتَقْلِیبِهِمَا کلیهما» آمده باشد؛ یعنی هر دو را برگردان.

وی سپس فراز «وَعَلَیْکَ بِالسِّوَاکِ عِنْدَ کُلِّ وُضُوءٍ» را قرائت کرد و افزود: هر وقت وضو می‌گیری، در هر وضویی، مسواک کردن را داشته باش.

آراستگی به محاسن اخلاق و دوری از رذائل

آیت‌الله شب‌زنده‌دار آخرین توصیه روایت را چنین بیان کرد: «وَعَلَیْکَ بِمَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ فَارْکَبْهَا، وَمَسَاوِئِ الْأَخْلَاقِ فَاجْتَنِبْهَا».

وی گفت: حضرت می‌فرمایند بر تو باد که محاسن اخلاق را بیاموزی، به آن‌ها توجه کنی و در خودت پیاده کنی؛ همچنین به مساوئ اخلاق و رذائل اخلاقی توجه داشته باشی و از آن‌ها اجتناب کنی.

استاد حوزه علمیه قم افزود: سپس حضرت می‌فرمایند: «فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَلَا تَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَکَ». اگر این کار را نکردی و قهراً به آن مراتب عالیه دست نیافتی، «فَلَا تَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَکَ»؛ فقط خودت را ملامت کن. راه به تو نشان داده شد؛ «فَلَا تَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَکَ».

وی تأکید کرد: عزیزان، ببینید مسئله اخلاق، تحلی به اخلاق و تخلیه رذائل چقدر مهم است که پیامبر صل الله علیه و آله و سلم در این دستورالعمل سلوکی، آن را به مولا امیرالمؤمنین فرموده‌اند. این بخش اول سخنان بود.

سنت‌های کارآمد حوزه نباید فراموش شود

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه در بخش دوم سخنان خود گفت: ما در نظام طلبگی از دوران‌های بسیار گذشته، سنت‌های کارآمدی داریم که بزرگان و علمای ما در رشته‌های مختلف، با تجربه و استدلال به آن رسیده بودند.

وی افزود: بر اساس همان سنت‌های کارآمد، اگر نسبت کسانی را که در حوزه‌های ما به مقامات بلند علمی و معنوی می‌رسیدند، به جمعیت آنان بسنجیم، این نسبت بالا بود؛ اگر مثلاً صد نفر طلبه بودند، هشتاد نفرشان طلبه‌های فاضل، عالم، متدین، مهذب و کارآمد بودند.

آیت‌الله شب‌زنده‌دار ادامه داد: البته همیشه در گروه‌هایی که وارد علم یا فعالیتی می‌شوند، ممکن است کسانی به مقامات نرسند، اما در حوزه‌ها وضع این‌گونه بود. انتظار این است که نگذاریم آن سنت‌های کارآمد، خدای‌ نکرده فراموش یا کنار گذاشته شود و در نتیجه، افت علمی و معنوی دامنگیر حوزه‌های علمیه شود.

وی تصریح کرد: معنای این سخن آن نیست که از پیشرفت‌هایی که دنیا و محافل علمی آن برای ارتقا و هموار شدن راه رسیدن به علوم به دست آورده‌اند، استفاده نکنیم. ما باید سنت‌های خودمان را فراموش نکنیم و اگر در نظام‌های جدید نیز سنت‌های کارآمدی می‌بینیم، آن‌ها را بیاوریم و تلفیق کنیم؛ هر دو را کنار هم قرار دهیم تا نتیجه بهتری بگیریم.

عضو فقهای شورای نگهبان با نقل خاطره‌ای اظهار کرد: شاید چهار یا پنج سال پیش، عزیزی نوشته و رساله‌ای را به من داد که به فارسی ترجمه شده بود و گفت این نظام آموزشی است که ژاپن برای سال ۲۰۵۰ ترسیم کرده است.

وی افزود: آن فرد گفت این نوشته را مطالعه کردم و دیدم نظامی که آنان پس از تجربه‌های مختلف خودشان و دنیا به آن رسیده‌اند، همان نظام حوزه حاج شیخ عبدالکریم حائری (ره) است؛ همین نظام است که محقق شایسته پرورش می‌دهد.

«بدان، أیّدک الله»؛ تأکید بر فهم، اندیشه و پژوهش

آیت‌الله شب‌زنده‌دار با بیان اینکه ارکان این نظام آموزشی شناخته‌شده است، گفت: در نظام ما از اول می‌گویند «بدان، أیّدک الله»، نه «بخوان»؛ یعنی درس را با فکر، اندیشه، دقت و پژوهش همراه کنید؛ با مباحثه قبل و مباحثه بعد.

وی افزود: دو عزیزی که به درس می‌روند، پیش از درس همان مطلب را با رفیق و هم‌کلاسی خود مرور می‌کنند، آمادگی پیدا می‌کنند و پیش‌مطالعه دارند. نسبت به موارد حساس و مواردی که خودشان نتوانسته‌اند بفهمند، حساس می‌شوند تا ببینند استاد چگونه آن‌ها را معنا می‌کند.

استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: چون آمادگی دارند، ممکن است در درس برایشان سؤال پدید آید. سؤال‌ها را مطرح می‌کنند و استاد جواب می‌دهد. آمادگی این افراد باعث می‌شود استاد نیز آماده‌تر در کلاس حضور پیدا کند؛ این خدمات متقابل است.

وی با اشاره به تجربه مؤسسه بقیّة‌الله گفت: وقتی مؤسسه بقیّة‌الله تشکیل شد و طلاب محترم دروس اساتیدشان، یعنی درس‌های خارج را مباحثه می‌کردند، همان سال اول از بعضی اساتید بزرگوار شنیدم که می‌گفتند شاگردهای ما جور دیگری شده‌اند.

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه افزود: یکی از اساتید فرمود اگر احتمال بدهم شاگردانی که به کلاس من می‌آیند، مثلاً «نهایة الدرایة» آقای اصفهانی را مطالعه می‌کنند، حتماً آن را مطالعه خواهم کرد تا در درس با سؤال مواجه نشوم. نهایة الدرایة از کتاب‌های اصولی، حاشیه و شرح کفایه است که بسیار قوی و دارای سطح بالاست.

وی خاطرنشان کرد: ببینید، این خدمت متقابل است؛ شاگرد چون آمادگی دارد، سؤال طرح می‌کند و باعث می‌شود استاد بهتر مطالعه کند. استاد که بهتر مطالعه کرد، شاگرد بیشتر استفاده می‌کند.

تقریرنویسی و مرور درس‌ها، مکمل آموزش است

آیت‌الله شب‌زنده‌دار گفت: پس از آن، مباحثه بعد از درس و سپس نوشتن تقریر است. تقریر به این معنا نیست که سر درس بنویسید؛ یعنی پس از گوش کردن درس، به گوشه‌ای در کتابخانه، حجره یا منزل برویم، درس را در ذهن مرور کنیم و بعد آن را به نگارش درآوریم.

وی افزود: این کار برای بعضی‌ها مقداری مشکل است، اما با تمرین حل می‌شود. انسان می‌تواند یک درس یک‌ ساعته را در بیست دقیقه بنویسد، ولی باید این کار را انجام دهد. تقریر، مکمل درس است و باعث می‌شود مطالب را زود هضم کند، ترقی پیدا کند و ذهنش برای ترقیات و جرقه‌های جدید علمی آماده شود.

عضو فقهای شورای نگهبان ادامه داد: مرور دوباره و سه‌باره آنچه گذشته نیز یکی از روش‌های حوزه‌های علمیه ما بود. اوایل تحصیل، وقتی وارد حوزه شدیم، این را می‌دیدیم؛ مثلاً طلابی که رسائل یا مکاسب می‌خواندند، اگر می‌توانستند و تدریسی برایشان بود، کتاب‌های قبل را تدریس می‌کردند و اگر نبود، آن‌ها را مباحثه می‌کردند.

وی گفت: طلبه مکاسب می‌خواند، اما دوباره برمی‌گشت و شرح لمعه را با یکی از هم‌درسان خود مباحثه می‌کرد. ادبیات نیز همین‌طور بود؛ دوباره آن را مباحثه می‌کردند تا هم فراموش نشود و هم وقتی آفاق فکری انسان بالاتر رفت، در مراجعه بعدی مطالب را بهتر و عمیق‌تر بفهمد.

حفظ متون و اشعار علمی، سرمایه‌ای برای تمام عمر طلبه است

آیت‌الله شب‌زنده‌دار با بیان اینکه سنت‌های کارآمد حوزه به این موارد محدود نیست، گفت: مطالب دیگری هم وجود دارد که شاید بیان آن طولانی شود. یکی از مواردی که بر آن اصرار می‌ورزم و در تجربه هم روشن شده، حفظ کردن متون یا اشعاری است که فرمول‌ها و مباحث علمی در آن گنجانده شده؛ در دوران ادبیات و حتی بالاتر از ادبیات.

وی افزود: اکنون گاهی اگر کسی ابیات الفیه ابن‌مالک را حفظ کند، بعضی می‌گویند چرا عمرت را صرف می‌کنی؟ قرآن یا نهج‌البلاغه حفظ کن. البته حفظ نهج‌البلاغه و قرآن شریف بسیار مهم است و شکی در آن نیست.

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه با نقل خاطره‌ای از رهبر شهید انقلاب اسلامی گفت: از خود ایشان شنیدم که فرمودند: «من در جوانی و نوجوانی خیلی حافظه خوبی داشتم. یک صفحه قرآن را دو بار که می‌خواندم، حفظ می‌شدم، ولی کسی نبود به من بگوید قرآن حفظ کن».

وی ادامه داد: ایشان گلایه‌ای هم از بعضی نوه‌هایشان داشتند که ما می‌گوییم، اما توجه نمی‌کنند و نمی‌فهمند این برای آینده‌شان چقدر مهم است. فرمودند: «من در همین دوران رهبری شروع کردم به حفظ کردن و دوازده جزء حفظ کردم، با همه این کارها؛ ولی دیدم دیگر فشار به من می‌آید».

استاد حوزه علمیه قم افزود: ایشان به قرآن مسلط بودند؛ آیه‌ای که خوانده می‌شد، تتمه آن و اینکه قبلش چه بود را می‌دانستند، ولی اینکه سوره‌ای را از اول تا آخر از حفظ بخوانند، جز آن دوازده جزء، این‌گونه نبود. تسلط ایشان به‌ خاطر کثرت مراجعه، انس با قرآن شریف و بحث کردن بود.

وی خاطرنشان کرد: ایشان مفسر قرآن بودند؛ در مشهد و در اوایل، در تهران نیز تفسیر داشتند. اتفاقاً فرمودند بنا بر این بود که دیگر وارد کارهای حکومتی نشوم و به قم بیایم و درس تفسیر شروع کنم، اما وظیفه، ریاست‌جمهوری و سپس رهبری شد.

آیت‌الله شب‌زنده‌دار تأکید کرد: بنابراین، حفظ قرآن مهم است، اما عزیزان، آیا یک سال صرف کردن برای حفظ این فرمول‌ها، تا انسان در مقام تطبیق آن‌ها را فراموش نکند، اتلاف وقت است؟ یک سال این کار را می‌کنیم، سال بعد قرآن و سال بعد نهج‌البلاغه را حفظ می‌کنیم.

وی افزود: کسانی که این کار را کرده‌اند، تا آخر عمر، تا هشتادسالگی و نودسالگی، آن مطالب را به یاد دارند. پدر ما، خدا رحمتشان کند، ادبیات خوبی داشتند. در اوایل طلبگی در جهرم، نهصد بیت از همین الفیه را حفظ کرده بودند و تا پایان عمر به یاد داشتند.

عضو فقهای شورای نگهبان ادامه داد: در معقول نیز بزرگان اشعار حاجی سبزواری در فلسفه را حفظ بودند. گاهی خدمتشان می‌رسیدیم و سؤال فلسفی، عقلی یا حتی اصولی مرتبط با یک امر عقلی مطرح می‌کردیم، فوراً شعر حاجی را به یاد داشتند. خصوصیت شعر این است که در ذهن حک می‌شود و به این زودی از بین نمی‌رود؛ کلمات موجز نیز چنین خصوصیتی دارند.

وی گفت: تفتازانی در متن منطق که حاشیه ملاعبدالله بر آن نوشته شده، سعی کرده تمام علم منطق را مثلاً در صد سطر بگنجاند. حفظ صد سطر خیلی مشکل نیست و با این کار، انسان تا آخر عمر یک دور منطق را به یاد دارد، اما کسانی که این کار را نمی‌کنند، پس از مدت کمی فراموش می‌کنند.

ضعف در قرائت متون عربی، اعتبار سخن روحانی را مخدوش می‌کند

آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به دیداری با آیت‌الله العظمی نوری همدانی حفظه‌الله گفت: دو یا سه سال پیش خدمت ایشان، دام ظلّه و شفاه‌الله تعالی، رسیده بودیم. گلایه می‌کردند و می‌فرمودند طلبه‌ای که مثلاً سطح عالی می‌خواند، اینجا می‌آید؛ می‌گویم دو خط شرح لمعه بخوان، اما غلط می‌خواند، بلد نیست و یادش نیست.

وی افزود: گاهی انسان می‌بیند طلبه عالمی از سیما روایت می‌خواند، اما آن را غلط می‌خواند؛ به‌ گونه‌ای که حتی دانش‌آموز دبیرستانی آشنا با مقداری ادبیات عربی هم متوجه می‌شود.

استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: با این، اعتبار او از بین می‌رود و کلامش نفوذ خود را از دست می‌دهد؛ مخاطب می‌گوید این آقا که نمی‌داند فاعل باید مرفوع خوانده شود، چه چیزی به ما می‌گوید؟ بنابراین، حفظ کردن، بخصوص اشعار ادبیات و مباحث پایه، بسیار مهم است تا ان‌شاءالله سرمایه‌ای برای شما باشد.

مدرسه آزاد، گامی برای احیای سنت انتخاب استاد در کنار مدارس است

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه با اشاره به سنت تدریس و تدرّس و آزادی انتخاب استاد گفت: این مدرسه آزاد که اکنون محل آن در همین دارالشفا و اینجاست، عجالتاً گام کوچکی است تا بتوانیم این سنت‌ها را دوباره در کنار مدارس احیا کنیم.

وی افزود: نمی‌خواهیم نظام مدارس را به هم بزنیم یا از بین ببریم. برخی مدیران تصور می‌کردند این می‌خواهد مدارس را از بین ببرد، اما چنین نیست؛ این می‌خواهد در کنار آن‌ها باشد و مدارس در جای خود باقی بمانند.

آیت‌الله شب‌زنده‌دار ادامه داد: هر کسی آن نظام را می‌پسندد، همان را انتخاب کند و هر کس نمی‌پسندد، این نظام را برگزیند تا ان‌شاءالله این نظام تجربه‌شده نیز احیا شود.

تأکید بر آمادگی روحانیت برای نصرت اسلام و حفظ حضور در میدان

آیت‌الله شب‌زنده‌دار در بخش سوم سخنان خود گفت: همانگونه که در روایت نیز آمده بود، همه ما طلاب حوزه‌های علمیه باید آمادگی داشته باشیم که «ما لَنا و دِماءَنا» را در نصرت اسلام بذل کنیم تا ان‌شاءالله بتوانیم با ثبات قدم و پایداری شایسته، در مقابل اعدای دین و اعدای این مملکت بایستیم.

وی افزود: آرمان‌ها را فراموش نکنیم و از آنچه در این زمینه از دستمان برمی‌آید، ان‌شاءالله دریغ نورزیم.

عضو فقهای شورای نگهبان تأکید کرد: ان‌شاءالله این میدان‌ها حتماً باید بانشاط و پرجمعیت، در مقابل چشمان دشمنان ادامه پیدا کند تا زمانی که رهبری معظم، آیت‌الله آقای خامنه‌ای، حفظه‌الله، اعلام کفایت بفرمایند.

استاد دروس خارج حوزه علمیه قم در پایان دعا کرد: خدای متعال به همه ما توفیق خدمت خالصانه به اسلام عزیز عنایت بفرماید و همه طلاب، علما و حوزویان را ان‌شاءالله مورد رضایتمندی حضرت بقیّة‌الله قرار دهد.