خبرگزاری حوزه | مهدی فقیه، بازیگر سینما و تلویزیون در گفتگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه مفاهیم دینی از مهم‌ترین ظرفیت‌های فرهنگی و اخلاقی جامعه ایرانی هستند که می‌توانند در آثار نمایشی به شکلی اثرگذار و ماندگار بازتاب پیدا کنند، اظهار کرد: هنر نمایش از گذشته‌های دور یکی از ابزارهای مهم انتقال اندیشه، فرهنگ و تجربه‌های انسانی بوده است و در جامعه‌ای که ریشه‌های عمیق دینی و اعتقادی دارد، نمی‌توان از نقش آموزه‌های دینی در شکل‌گیری شخصیت‌ها، روایت‌ها و پیام‌های هنری غافل شد. دین تنها مجموعه‌ای از احکام و توصیه‌های اخلاقی نیست، بلکه شیوه‌ای برای زندگی کردن، نگاه کردن به جهان و برقراری ارتباط با دیگران است. سینما و تلویزیون نیز به دلیل ارتباط گسترده با مردم، این امکان را دارند که چنین مفاهیمی را به زبان هنر بیان کنند و در ذهن و قلب مخاطب بنشانند. البته تحقق این هدف نیازمند شناخت درست مفاهیم دینی و آشنایی با زبان هنر است تا آنچه روی پرده سینما یا قاب تلویزیون دیده می‌شود، بتواند تأثیر واقعی خود را بر مخاطب بگذارد.
وی با تأکید بر اینکه پرداختن به مفاهیم دینی در آثار نمایشی نباید صرفاً به مناسبت‌های مذهبی یا تولید چند اثر مناسبتی محدود شود، افزود: دین با زندگی روزمره مردم ارتباط دارد و آثار نمایشی نیز زمانی می‌توانند به واقعیت زندگی نزدیک شوند که این ارتباط را به‌درستی نشان دهند. صداقت، امانت‌داری، احترام به پدر و مادر، توجه به حقوق دیگران، کمک به نیازمندان، گذشت، مهربانی و مسئولیت‌پذیری، همگی از موضوعاتی هستند که ریشه در فرهنگ دینی ما دارند و در عین حال، برای هر انسانی قابل درک و احترام‌اند. بنابراین، لازم نیست هر اثر دینی حتماً درباره یک شخصیت تاریخی یا واقعه مذهبی ساخته شود؛ گاهی روایت زندگی یک خانواده، داستان یک معلم، رفتار یک کارمند یا تصمیم دشوار یک انسان معمولی می‌تواند حامل پیام‌های عمیق اخلاقی و دینی باشد. مهم آن است که اثر بتواند این مفاهیم را در دل یک داستان باورپذیر و با تکیه بر شخصیت‌پردازی درست به مخاطب منتقل کند.
این بازیگر سینما و تلویزیون با اشاره به اینکه مخاطب امروز بیش از هر چیز به دنبال صداقت در روایت است، بیان کرد: مردم با آثار نمایشی ارتباط برقرار می‌کنند که در آن‌ها زندگی واقعی را با همه دشواری‌ها، تناقض‌ها، امیدها و نگرانی‌هایش ببینند. اگر قرار است مفاهیم دینی در سینما و تلویزیون مطرح شوند، باید از دل همین زندگی بیرون بیایند و به تجربه‌های ملموس مردم پیوند بخورند. نمی‌توان شخصیتی را به تصویر کشید که از ابتدا تا انتهای داستان فقط سخنان اخلاقی بر زبان می‌آورد، اما رفتار و تصمیم‌های او برای مخاطب باورپذیر نیست. هنر زمانی موفق است که مخاطب بدون احساس اجبار، با شخصیت داستان همراه شود و در جریان اتفاقات، معنای یک رفتار درست یا پیامد یک انتخاب نادرست را درک کند. تأثیرگذاری یک اثر دینی زمانی بیشتر می‌شود که تماشاگر پس از پایان فیلم یا مجموعه تلویزیونی، درباره رفتارهای خود، رابطه‌اش با خانواده و مسئولیتش در برابر جامعه فکر کند.
فقیه با بیان اینکه میان بیان هنری مفاهیم دینی و شعارزدگی تفاوت اساسی وجود دارد، اظهار کرد: یکی از مسائلی که باید در تولید آثار دینی مورد توجه قرار گیرد، پرهیز از این تصور است که هرچه تعداد سخنان مستقیم و توصیه‌های اخلاقی در یک فیلم بیشتر باشد، آن اثر دینی‌تر و تأثیرگذارتر خواهد بود. در هنر نمایش، رفتار شخصیت‌ها، انتخاب‌های آن‌ها و مسیری که در طول داستان طی می‌کنند، اهمیت فراوانی دارد. اگر شخصیتی از عدالت سخن بگوید، اما در عمل حقوق دیگران را نادیده بگیرد، مخاطب به‌درستی میان گفتار و کردار او تناقض می‌بیند. در مقابل، اگر شخصیتی در موقعیتی دشوار قرار بگیرد و با وجود زیان شخصی، حق دیگری را رعایت کند، همان رفتار می‌تواند مفهومی عمیق‌تر از ساعت‌ها سخنرانی اخلاقی داشته باشد. بنابراین، نویسندگان و کارگردانان باید اجازه دهند مفاهیم دینی در کنش‌ها و روابط شخصیت‌ها شکل بگیرند و از تبدیل کردن داستان به مجموعه‌ای از پیام‌های مستقیم و تکراری پرهیز کنند.
وی با اشاره به مسئولیت هنرمندان در برابر فرهنگ و باورهای جامعه تصریح کرد: هنرمند تنها برای سرگرم کردن مردم فعالیت نمی‌کند، هرچند سرگرمی یکی از کارکردهای مهم هنر است. یک فیلم یا مجموعه تلویزیونی می‌تواند بر نوع نگاه مخاطب به خانواده، جامعه، روابط انسانی و حتی معنای موفقیت و خوشبختی اثر بگذارد. به همین دلیل، سازندگان آثار نمایشی باید نسبت به پیامدهای فرهنگی و اجتماعی کار خود حساس باشند. این مسئولیت به معنای آن نیست که هنرمند از طرح مسائل دشوار یا نقد مشکلات اجتماعی دوری کند؛ اتفاقاً هنر می‌تواند با نشان دادن بی‌عدالتی، فقر، دروغ، فساد و بی‌توجهی به حقوق مردم، زمینه‌ای برای تأمل و اصلاح فراهم کند. آموزه‌های دینی نیز ظرفیت فراوانی برای پرداختن به چنین موضوعاتی دارند. هنگامی که عدالت، کرامت انسانی و مسئولیت در برابر دیگران به‌درستی در یک داستان مطرح شوند، اثر می‌تواند هم از نظر هنری ارزشمند باشد و هم به ارتقای آگاهی اخلاقی جامعه کمک کند.
این هنرمند با تأکید بر ضرورت توجه به نسل جوان در تولید آثار دینی گفت: جوانان امروز با حجم گسترده‌ای از اطلاعات، تصاویر و روایت‌های گوناگون مواجه‌اند و طبیعی است که شیوه ارتباط آن‌ها با مفاهیم فرهنگی و اعتقادی نیز با نسل‌های گذشته تفاوت‌هایی داشته باشد. اگر می‌خواهیم مفاهیم دینی برای نسل جوان جذاب و قابل فهم باشند، باید زبان و دغدغه‌های این نسل را بشناسیم. نمی‌توان بدون توجه به پرسش‌ها و مسائل واقعی جوانان، اثری ساخت و انتظار داشت که همه مخاطبان با آن ارتباط برقرار کنند. جوان امروز درباره آینده، شغل، ازدواج، عدالت، روابط اجتماعی، معنای زندگی و جایگاه خود در جامعه پرسش دارد. آثار نمایشی می‌توانند این پرسش‌ها را جدی بگیرند و نشان دهند که آموزه‌های دینی چگونه می‌توانند در مواجهه با دشواری‌های زندگی راهگشا باشند. البته پاسخ دادن به این پرسش‌ها نیازمند تحقیق، شناخت جامعه و پرهیز از ساده‌سازی مسائل است؛ زیرا مخاطب جوان به‌سرعت فاصله میان یک روایت صادقانه و یک پیام از پیش تعیین‌شده را تشخیص می‌دهد.
فقیه با بیان اینکه شخصیت‌پردازی باورپذیر یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت آثار دینی است، بیان کرد: انسان‌ها موجوداتی چندبعدی هستند و در زندگی واقعی نیز همواره با انتخاب‌های آسان و دشوار مواجه می‌شوند. اگر شخصیت مثبت یک فیلم هیچ ضعف، تردید یا مسئله‌ای نداشته باشد و شخصیت منفی آن نیز از ابتدا تا انتها صرفاً مجموعه‌ای از رفتارهای نادرست باشد، داستان از واقعیت فاصله می‌گیرد. در آثار دینی نیز باید به پیچیدگی‌های روح انسان توجه کرد. گاهی فردی که در ظاهر چندان اهل سخن گفتن درباره اخلاق نیست، در یک موقعیت حساس رفتاری انسانی و مسئولانه از خود نشان می‌دهد و گاهی کسی که مدام از ارزش‌ها سخن می‌گوید، در عمل با آزمونی جدی روبه‌رو می‌شود. پرداختن به این موقعیت‌ها می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت عمیق‌تر مفاهیم دینی فراهم کند. هنر باید بتواند فرایند انتخاب، تردید، اشتباه، پشیمانی و بازگشت انسان به مسیر درست را نشان دهد؛ زیرا بسیاری از تجربه‌های اخلاقی و معنوی در همین فراز و نشیب‌ها شکل می‌گیرند.
وی در ادامه با اشاره به جایگاه خانواده در انتقال ارزش‌های دینی و اخلاقی اظهار کرد: خانواده یکی از مهم‌ترین فضاهایی است که در آن، مفاهیمی مانند محبت، احترام، فداکاری، گذشت و مسئولیت‌پذیری معنا پیدا می‌کنند. سینما و تلویزیون با پرداختن به روابط میان والدین و فرزندان، ارتباط همسران، مسئولیت فرزندان در برابر سالمندان و نحوه مواجهه اعضای خانواده با مشکلات می‌توانند نقش مهمی در تقویت این ارزش‌ها داشته باشند. البته خانواده را نباید به شکلی غیرواقعی و بدون مسئله به تصویر کشید؛ زیرا اختلاف‌نظر، مشکلات اقتصادی، تفاوت دیدگاه‌ها و دشواری‌های تربیتی بخشی از زندگی خانوادگی هستند. مهم این است که اثر نمایشی نشان دهد افراد چگونه می‌توانند با گفت‌وگو، انصاف، همدلی و احترام متقابل از بحران‌ها عبور کنند. مفاهیم دینی هنگامی که در چنین موقعیت‌هایی به تصویر کشیده می‌شوند، از حالت انتزاعی خارج می‌شوند و مخاطب می‌تواند کاربرد آن‌ها را در زندگی خود مشاهده کند. به اعتقاد من، پرداختن درست به خانواده می‌تواند یکی از مسیرهای مؤثر برای بازتاب ارزش‌های دینی در آثار نمایشی باشد.
این بازیگر با تأکید بر اهمیت پژوهش در تولید آثار مرتبط با مفاهیم دینی عنوان کرد: ساخت چنین آثاری به مطالعه و شناخت نیاز دارد و نمی‌توان تنها با تکیه بر اطلاعات عمومی یا برداشت‌های شخصی، درباره موضوعات عمیق دینی و تاریخی فیلم ساخت. نویسنده‌ای که می‌خواهد درباره یک شخصیت مذهبی، یک واقعه تاریخی یا یک مفهوم اعتقادی اثری تولید کند، باید منابع معتبر را بررسی کند و با ابعاد مختلف موضوع آشنا شود. همچنین بهره‌گیری از نظر کارشناسان دینی، تاریخ‌پژوهان و صاحب‌نظران فرهنگی می‌تواند به افزایش دقت و اعتبار اثر کمک کند. البته پژوهش به معنای محدود کردن خلاقیت هنری نیست، بلکه زمینه‌ای فراهم می‌کند تا نویسنده و کارگردان با شناخت بیشتری دست به آفرینش بزنند. هر اندازه اطلاعات و شناخت عوامل تولید عمیق‌تر باشد، امکان پرداختن به جزئیات، ساخت موقعیت‌های باورپذیر و پرهیز از خطاهای محتوایی بیشتر خواهد شد. مخاطب نیز زمانی به یک اثر اعتماد می‌کند که احساس کند سازندگان آن برای موضوع انتخاب‌شده وقت گذاشته‌اند و با احترام و آگاهی به سراغ آن رفته‌اند.
فقیه با اشاره به نقش نویسندگان و کارگردانان در ارتقای کیفیت آثار دینی تصریح کرد: نباید تصور کنیم که صرف انتخاب یک موضوع مذهبی می‌تواند به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت یک اثر باشد. موضوع مهم است، اما نحوه روایت، کیفیت فیلمنامه، کارگردانی، بازیگری، طراحی صحنه، موسیقی و تدوین نیز در نتیجه نهایی نقش دارند. اگر داستان کشش لازم را نداشته باشد یا شخصیت‌ها به‌درستی شکل نگرفته باشند، حتی ارزشمندترین موضوعات نیز ممکن است نتوانند با مخاطب ارتباط برقرار کنند. به همین دلیل، تولید آثار دینی باید از همان مرحله شکل‌گیری ایده تا نگارش فیلمنامه و مراحل پس از تولید، با دقت و برنامه‌ریزی همراه باشد. همچنین لازم است میان محتوای ارزشمند و کیفیت حرفه‌ای اثر پیوند برقرار شود. مخاطب نباید احساس کند که به دلیل دینی بودن یک فیلم باید ضعف‌های فنی و روایی آن را نادیده بگیرد. برعکس، آثار برخوردار از مفاهیم دینی نیز باید از نظر ساختار داستانی و استانداردهای حرفه‌ای در سطح قابل قبولی قرار داشته باشند تا بتوانند در رقابت با دیگر محصولات نمایشی موفق عمل کنند.
وی درباره نقش بازیگران در انتقال مفاهیم دینی بیان کرد: بازیگر در شکل‌گیری باورپذیری شخصیت نقش مهمی دارد و باید بتواند احساسات، تردیدها و انگیزه‌های او را به شکلی طبیعی به مخاطب منتقل کند. در آثاری که به موضوعات دینی می‌پردازند، این مسئولیت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا کوچک‌ترین اغراق در بیان یا رفتار ممکن است شخصیت را از زندگی واقعی دور کند. بازیگر باید پیش از ایفای نقش، شرایط اجتماعی، موقعیت داستانی و ویژگی‌های روانی شخصیت را بشناسد و تلاش کند به درک درستی از جهان او برسد. گاهی یک سکوت، یک نگاه یا یک تصمیم دشوار می‌تواند تأثیری بسیار بیشتر از دیالوگ‌های طولانی داشته باشد. به نظر من، بازیگر نباید تنها به بیان درست جملات اکتفا کند، بلکه باید معنای درونی آن‌ها را نیز درک کند. وقتی بازیگر به باورپذیری شخصیت دست پیدا کند، مخاطب راحت‌تر با او همراه می‌شود و پیام اخلاقی یا دینی داستان نیز بدون تحمیل و تصنع، در ذهن تماشاگر جای می‌گیرد.
این هنرمند با اشاره به ضرورت حمایت از تولیدات فرهنگی و دینی اظهار کرد: ساخت آثار نمایشی باکیفیت به امکانات، برنامه‌ریزی و حمایت مستمر نیاز دارد. اگر قرار است سینما و تلویزیون در زمینه ترویج ارزش‌های دینی نقش مؤثری داشته باشند، باید زمینه فعالیت نویسندگان، کارگردانان و بازیگران توانمند فراهم شود. حمایت از ایده‌های تازه، توجه به استعدادهای جوان، ایجاد فرصت برای تجربه‌های متفاوت و فراهم کردن شرایط مناسب تولید، می‌تواند به تنوع و ارتقای کیفیت این آثار کمک کند. در عین حال، حمایت نباید تنها به معنای تأمین هزینه ساخت باشد؛ بلکه لازم است از مرحله پژوهش و نگارش فیلمنامه تا تولید و عرضه اثر، برنامه‌ای منسجم وجود داشته باشد. گاهی یک ایده ارزشمند به دلیل ضعف در مرحله اجرا یا نبود امکان کافی برای تکمیل پژوهش، به نتیجه مطلوب نمی‌رسد. همچنین باید به این نکته توجه کرد که تولید آثار دینی نباید به تکرار چند الگوی شناخته‌شده محدود شود. فرهنگ دینی ما ظرفیت گسترده‌ای دارد و می‌توان از زوایای مختلف به آن پرداخت، به شرط آنکه خلاقیت هنری و شناخت نیازهای مخاطب جدی گرفته شود.
فقیه با تأکید بر اینکه آثار دینی باید بتوانند با مخاطبان گوناگون ارتباط برقرار کنند، گفت: یکی از امتیازهای مفاهیم اخلاقی و انسانی این است که محدود به یک گروه سنی یا اجتماعی نیستند. صداقت، عدالت، مهربانی و احترام به کرامت انسان، موضوعاتی هستند که می‌توانند در قالب داستان‌های مختلف و برای مخاطبان متفاوت مطرح شوند. البته شیوه روایت باید با ویژگی‌های مخاطب تناسب داشته باشد. اثری که برای کودکان ساخته می‌شود، به زبانی متفاوت از یک فیلم اجتماعی برای بزرگسالان نیاز دارد و مجموعه‌ای که مخاطب نوجوان را هدف قرار می‌دهد، باید به پرسش‌ها و دغدغه‌های خاص این گروه توجه کند. همچنین نباید از ظرفیت گونه‌های مختلف نمایشی مانند کمدی، درام خانوادگی، فیلم اجتماعی، انیمیشن و آثار تاریخی غافل شد. مفاهیم دینی را می‌توان در قالب‌های متنوع بیان کرد و نباید آن‌ها را به یک شکل روایی مشخص محدود ساخت. هرچه دامنه روایت‌ها گسترده‌تر و کیفیت آثار بالاتر باشد، امکان برقراری ارتباط با طیف بیشتری از مخاطبان نیز افزایش پیدا می‌کند.
وی با بیان اینکه رسانه‌های جدید فرصت‌های تازه‌ای برای معرفی مفاهیم دینی ایجاد کرده‌اند، اذعان کرد: امروز مخاطب تنها از طریق تلویزیون و سینما با محصولات نمایشی ارتباط برقرار نمی‌کند و پلتفرم‌های اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی نیز در شکل‌گیری سلیقه و نگرش او نقش دارند. این تغییرات باعث شده است که سازندگان آثار فرهنگی بیش از گذشته به کیفیت، جذابیت و شیوه عرضه محصولات خود توجه کنند. نمی‌توان با نادیده گرفتن تغییرات رسانه‌ای انتظار داشت که مخاطبان به شکل گذشته با آثار ارتباط برقرار کنند. در چنین شرایطی، تولید محتوای کوتاه و هدفمند، مجموعه‌های داستانی جذاب و روایت‌هایی که قابلیت گفت‌وگو و بازتاب اجتماعی دارند، می‌تواند به گسترش مفاهیم اخلاقی و دینی کمک کند. البته سرعت انتشار محتوا نباید جایگزین دقت و مسئولیت‌پذیری شود. آنچه اهمیت دارد، تولید آثاری است که در کنار برخورداری از جذابیت، از نظر محتوایی نیز سنجیده باشند و به جای ارائه تصویری سطحی از دین، بتوانند عمق و ظرفیت انسانی آموزه‌های آن را به مخاطب نشان دهند.
این بازیگر سینما و تلویزیون در پایان با تأکید بر اینکه توجه به مفاهیم دینی باید به بخشی جدایی‌ناپذیر از نگاه فرهنگی در تولید آثار نمایشی تبدیل شود، اظهار کرد: باور من این است که هنر و دین، در صورت برخورداری از شناخت درست و بیان صادقانه، می‌توانند ارتباطی سازنده با یکدیگر داشته باشند. هنر به مفاهیم فرصت می‌دهد تا در قالب تصویر، شخصیت و داستان دیده شوند و دین نیز می‌تواند افق‌های اخلاقی و انسانی تازه‌ای پیش روی هنرمند قرار دهد. برای رسیدن به این هدف، باید از نگاه سطحی و مناسبتی فاصله بگیریم و به کیفیت فیلمنامه، شناخت مخاطب، پژوهش، بازیگری و شیوه روایت اهمیت بدهیم. همچنین لازم است میان ارزش‌های دینی و مسائل واقعی جامعه پیوند برقرار کنیم تا مخاطب احساس کند آنچه در یک اثر نمایشی می‌بیند، با زندگی و تجربه‌های او ارتباط دارد. اگر بتوانیم داستان‌هایی صادقانه، جذاب و برخوردار از شخصیت‌های باورپذیر تولید کنیم، مفاهیم دینی بدون نیاز به شعارهای تکراری در ذهن مخاطب جای خواهند گرفت. هنر نمایش ظرفیت بزرگی برای تقویت اخلاق، امید، مسئولیت‌پذیری و همدلی در جامعه دارد و استفاده درست از این ظرفیت می‌تواند به غنای فرهنگی آثار سینمایی و تلویزیونی کمک کند.
انتهای پیام
نظر شما