به گزارش خبرگزاری حوزه، نخستین نشست از سلسله‌نشست‌های فقه مقارن با موضوع «فقه مقارن؛ چیستی، پیشینه و کارکردها» با ارائه حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالکریم بی‌آزار شیرازی از فضلای حوزه، به همت دفتر نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی و با همکاری مؤسسه مذاهب اسلامی، در محل این مؤسسه برگزار شد.
وی در این نشست، ضمن اشاره به پیشینه تاریخی فقه مقارن و نقش آن در تعامل میان دیدگاه‌های فقهی، بر ضرورت احیای این دانش در حوزه‌های علمی و پژوهشی تأکید کرد و بهره‌گیری از آن را راهکاری مؤثر برای کاهش فاصله‌های مذهبی، رفع سوءتفاهم‌ها و گسترش گفت‌وگوی علمی میان مذاهب اسلامی دانست.
فقه مقارن؛ دانشی با پیشینه تاریخی و کارکردی وحدت‌آفرین
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به جایگاه فقه مقارن در سنت علمی مسلمانان، یادآور شد که این دانش در دوره‌هایی از تاریخ اسلامی مورد توجه عالمان و حوزه‌های علمی بوده و زمینه‌ای برای آشنایی با دیدگاه‌ها و استدلال‌های فقهی مذاهب مختلف فراهم می‌کرده است.
وی با اشاره به رهنمودهای مطرح‌شده درباره تاریخ فقه مقارن، اظهار کرد که این جریان علمی از قرن نخست تا قرن هشتم هجری نقش مهمی در نزدیک‌کردن مذاهب اسلامی داشته است؛ اما به گفته او، با کم‌رنگ‌شدن این رویکرد و گسترش تعصبات مذهبی، فاصله میان پیروان مذاهب افزایش یافت و زمینه گفت‌وگوهای علمی میان آنان محدودتر شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین بی‌آزارشیرازی تأکید کرد که برگزاری نشست‌های علمی مشترک و آشنایی با مبانی استدلالی دیگر مذاهب، حتی در مواردی که به توافق نهایی نمی‌انجامد، می‌تواند به درک بهتر دیدگاه‌های یکدیگر کمک کند و از شکل‌گیری برداشت‌های نادرست و اتهام‌های متقابل جلوگیری کند.
وی همچنین با اشاره به تحولات صورت‌گرفته در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تلاش‌های انجام‌شده در مسیر تقریب مذاهب را قابل توجه دانست و بر ضرورت تداوم این رویکرد تأکید کرد.
شنیدن سخن دیگران و انتخاب بهترین دیدگاه؛ رهنمودی قرآنی
ارائه‌دهنده نشست، یکی از مبانی مهم فقه مقارن را آموزه قرآنیِ شنیدن دیدگاه‌های گوناگون و پیروی از بهترین آنها دانست و با استناد به آیه هفدهم سوره زمر، بر اهمیت پرهیز از تعصب و فراهم‌کردن زمینه مواجهه علمی با آرای مختلف تأکید کرد.
به گفته وی، رویکرد قرآنی به اختلاف دیدگاه‌ها، انسان را به شنیدن سخنان دیگران و ارزیابی محتوای آنها دعوت می‌کند؛ در حالی که تعصب فرقه‌ای مانع شناخت منصفانه استدلال‌ها می‌شود و امکان گفت‌وگوی ثمربخش را از میان می‌برد.
حجت‌الاسلام والمسلمین بی‌آزارشیرازی با اشاره به شیوه گفت‌وگوی پیامبر اکرم(ص) با مسیحیان نجران، خاطرنشان کرد که در گفت‌وگوهای دینی نباید اثبات حقانیت یک دیدگاه به معنای تخریب طرف مقابل باشد. از نگاه وی، معرفی درست باورهای خود و برخورد منصفانه با دیدگاه دیگران، می‌تواند زمینه تفاهم و گفت‌وگوی علمی را فراهم سازد.
وی همچنین به سیره علمی امام رضا(ع) اشاره کرد و گفت که گفت‌وگوهای علمی و حضور آن حضرت در خراسان بزرگ، آثار مهمی در محیط‌های علمی و فرهنگی بر جای گذاشت. به باور او، این الگو نشان می‌دهد که تعامل علمی و تبیین اندیشه‌ها، بدون تکیه بر نفی و تخریب دیگران، می‌تواند به گسترش معارف اسلامی کمک کند.
تجربه تاریخی مذاهب؛ از شنیدن دیدگاه مخالف تا دفاع علمی از مبانی فقهی
این استاد حوزه و دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، با بیان نمونه‌هایی از تاریخ فقه اسلامی، به شیوه علمی محمد بن حسن شیبانی، از فقهای برجسته حنفی، اشاره کرد که برای شناخت دیدگاه‌های فقهی اهل حدیث به مدینه رفت و سخنان و ایرادهای آنان به فقه کوفه را بررسی کرد.
بر اساس توضیحات وی، شیبانی پس از آشنایی با نقدهای مطرح‌شده، به تبیین مبانی فقه حنفی و پاسخ‌گویی علمی به اشکالات پرداخت. این نمونه، از نظر ارائه‌دهنده نشست، نشان می‌دهد که شناخت دیدگاه رقیب و آگاهی از مبانی فکری او، لازمه دفاع علمی و مستدل از یک مکتب فقهی است.
بی‌آزار شیرازی تأکید کرد که فقه مقارن تنها به معنای کنار هم قرار دادن چند فتوا نیست، بلکه شناخت منابع، مبانی استنباط و استدلال‌های هر مذهب را نیز در بر می‌گیرد. به گفته وی، بسیاری از اختلافات فقهی در صورت بررسی دقیق‌تر، قابل فهم‌تر می‌شوند و گاه روشن می‌شود که هر دیدگاه بر مبانی و مستنداتی استوار است که باید به‌درستی ارزیابی شوند.
چرا اجتهاد بدون فقه مقارن ناتمام است؟
یکی از محورهای اصلی این نشست، تبیین نسبت فقه مقارن با اجتهاد و صدور فتوا بود. بی‌آزار شیرازی با اشاره به دیدگاه شماری از فقهای شیعه و اهل سنت، اظهار کرد که آشنایی با آرای دیگر مذاهب برای اجتهاد اهمیت اساسی دارد و نمی‌توان بدون بررسی دیدگاه‌های موجود درباره یک مسئله، از انتخاب دقیق‌ترین و مستدل‌ترین نظر سخن گفت.
وی برای توضیح این موضوع، انتخاب بهترین نظریه را به انتخاب از میان گزینه‌های متعدد تشبیه کرد و گفت هرچه پژوهشگر با دیدگاه‌ها و احتمالات بیشتری آشنا باشد، امکان بررسی دقیق‌تر و انتخاب آگاهانه‌تر برای او فراهم می‌شود.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به دیدگاه‌هایی از آیت‌الله بروجردی، امام خمینی(ره) و آیت‌الله مکارم شیرازی، بر ضرورت آگاهی از آرای فقهی دیگر مذاهب در فرایند اجتهاد تأکید کرد.
وی همچنین با بیان نمونه‌ای درباره توسعه محل رمی جمرات، توضیح داد که بررسی دیدگاه فقه شافعی و تحقیقات تاریخی درباره شکل و موضوعیت ستون‌های جمرات، به روشن‌شدن ابعاد مسئله کمک کرده است. این نمونه، از نگاه او، نشان می‌دهد که مراجعه به منابع و آرای سایر مذاهب می‌تواند در بررسی مسائل فقهی و دستیابی به پاسخ‌های دقیق‌تر راهگشا باشد.
فقه مقارن و ظرفیت‌های فقه اهل‌بیت(ع)
حجت‌الاسلام والمسلمین بی‌آزارشیرازی در ادامه با تأکید بر اهمیت معرفی فقه اهل‌بیت(ع)، خاطرنشان کرد که فقه مقارن فرصتی برای تبیین علمی جایگاه و ظرفیت‌های این میراث فقهی در گفت‌وگو با دیگر مذاهب اسلامی فراهم می‌آورد.
وی با اشاره به جایگاه روایات امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در مباحث فقهی، توضیح داد که بررسی تطبیقی منابع و استدلال‌های فقیهان مذاهب مختلف می‌تواند اشتراکات و تفاوت‌های دیدگاه‌ها را روشن کند و نشان دهد که آرای فقهی، در بسیاری از موارد، بر مجموعه‌ای از منابع و مبانی علمی استوار هستند.
به گفته وی، نباید برای دفاع از فقه اهل‌بیت(ع)، دیدگاه‌های سایر مذاهب را نادیده گرفت یا صرفاً به نفی آنها پرداخت؛ بلکه لازم است این میراث فقهی در یک بررسی علمی و مستند عرضه شود تا جایگاه آن برای پژوهشگران و مخاطبان جهان اسلام روشن‌تر شود.
تجربه مصر؛ نمونه‌ای از کارکرد فقه مقارن در قانون‌گذاری
ارائه‌دهنده نشست در تبیین کارکردهای اجتماعی و حقوقی فقه مقارن، به تجربه مجمع بحوث فقهیه مصر اشاره کرد و توضیح داد که در این مجموعه، با هدف بررسی دیدگاه‌های فقهی و استفاده از نظر مستدل‌تر، ابتدا آرای مذاهب چهارگانه اهل سنت مورد توجه قرار گرفت و سپس فقه زیدی و فقه امامیه نیز به دایره بررسی‌ها افزوده شد.
وی با اشاره به تغییر برخی احکام و مقررات در مصر بر پایه دیدگاه‌های فقه امامیه، گفت که در مقاله‌ای از او در دانشنامه فقه مقارن آیت‌الله مکارم شیرازی، حدود بیست نمونه از این موارد با ذکر مستندات و منابع بررسی شده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین بی‌آزارشیرازی این تجربه را نشانه‌ای از ظرفیت عملی فقه مقارن دانست و تأکید کرد که این دانش می‌تواند افزون بر عرصه‌های آموزشی و پژوهشی، در بررسی مسائل حقوقی و تدوین قوانین نیز نقش‌آفرین باشد.
ضرورت گسترش مطالعات تطبیقی در معرفی فقه اسلامی
این استاد حوزه و دانشگاه در جمع‌بندی سخنان خود، فقه مقارن را دانشی مهم برای شناخت دقیق‌تر میراث فقهی مسلمانان، تقویت توان اجتهاد، کاهش تعصبات و توسعه تعامل علمی میان مذاهب اسلامی دانست.
وی با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از این ظرفیت، خاطرنشان کرد که محدودکردن مطالعات فقهی به یک دیدگاه و بی‌توجهی به آرای دیگر مذاهب، امکان شناخت جامع‌تر مسائل و معرفی دقیق‌تر ظرفیت‌های علمی فقه اهل‌بیت(ع) را کاهش می‌دهد.
حجت‌الاسلام والمسلمین بی‌آزارشیرازی در پایان ابراز امیدواری کرد که با اهتمام عالمان، پژوهشگران و مراکز علمی، زمینه گسترش فقه مقارن و معرفی مستند و روشمند فقه اهل‌بیت(ع) در جهان اسلام بیش از پیش فراهم شود.
نظر شما