دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ - ۱۴:۱۴
عفاف فاطمی فراتر از حجاب؛ ضرورت رعایت حریم در ارتباطات اجتماعی

حوزه/ سعید شیری، پژوهشگر علوم قرآن و حدیث در یادداشتی تصریح کرد: عفاف در فرهنگ اسلامی مفهومی گسترده‌تر از پوشش ظاهری دارد و نوع نگاه، گفت‌وگو، معاشرت و نحوه حضور در اجتماع را نیز شامل می‌شود؛ ازاین‌رو، الگوگیری از سیره حضرت فاطمه زهرا(س) مستلزم توجه به همه ابعاد عفاف، حفظ حریم میان زن و مرد و حضور آگاهانه و مسئولانه در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی است.

به گزارش خبرگزاری حوزه از تهران، سعید شیری، پژوهشگر علوم قرآن و حدیث در یادداشتی ارسالی به خبرگزاری حوزه یادآور شد: عفاف در فرهنگ اسلامی مفهومی گسترده‌تر از پوشش ظاهری دارد و نوع نگاه، گفت‌وگو، معاشرت و نحوه حضور در اجتماع را نیز شامل می‌شود؛ ازاین‌رو، الگوگیری از سیره حضرت فاطمه زهرا(س) مستلزم توجه به همه ابعاد عفاف، حفظ حریم میان زن و مرد و حضور آگاهانه و مسئولانه در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی است.

حفظ حریم میان زن و مرد نامحرم، از موضوعات مهم در فرهنگ اسلامی است؛ موضوعی که نباید آن را صرفاً به پوشش ظاهری محدود کرد. عفاف مفهومی گسترده‌تر از حجاب دارد و ابعادی همچون نوع نگاه، گفت‌وگو، معاشرت و شیوه حضور در اجتماع را نیز در بر می‌گیرد. ازاین‌رو، ممکن است فردی از پوشش مناسب برخوردار باشد، اما در رفتار و نحوه ارتباط با نامحرم، به همه حدود عفاف توجه نکند. به بیان دیگر، پوشش مناسب اگرچه یکی از ارکان مهم عفاف است، به‌تنهایی برای تحقق همه ابعاد آن کافی نیست.

اسلام ضمن به رسمیت شناختن حضور اجتماعی زنان و نقش‌آفرینی آنان در عرصه‌های مختلف، بر رعایت حریم‌ها و مراقبت از حدود ارتباطی میان زن و مرد تأکید دارد. بر همین اساس، پرهیز از ارتباط‌های غیرضروری و رعایت ضوابط اخلاقی در معاشرت با نامحرم، می‌تواند به حفظ عفاف فردی و سلامت اخلاقی جامعه کمک کند. سیره حضرت فاطمه زهرا(س) نیز یکی از الگوهای قابل تأمل در این زمینه است؛ بانویی که در رفتار و گفتار خود، توجه ویژه‌ای به رعایت حریم میان زن و مرد داشتند.

در روایتی نقل شده است که پیامبر اکرم(ص) از حضرت فاطمه زهرا(س) پرسیدند: چه چیزی برای زن بهتر است؟ ایشان پاسخ دادند: «اینکه مردی را نبیند و مردی نیز او را نبیند؛ أَنْ لَا تَرَی رَجُلًا وَ لَا یَرَاهَا رَجُلٌ.» پیامبر پس از شنیدن این پاسخ، حضرت را در آغوش گرفتند و فرمودند: «ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ»؛ نسلی هستند که برخی از برخی دیگرند. (آل‌عمران، آیه ۳۴)

این روایت، گوشه‌ای از نگاه حضرت زهرا(س) به مسئله رعایت حریم میان زن و مرد نامحرم را بازتاب می‌دهد؛ نگاهی که می‌تواند به‌عنوان یکی از جلوه‌های فرهنگ عفاف در سیره فاطمی مورد توجه قرار گیرد.

یکی از عرصه‌هایی که می‌توان این آموزه را در زندگی امروز بانوان دنبال کرد، حضور در تجمعات، مراسم و برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی است. حضور اجتماعی بانوان امری ارزشمند و در بسیاری از موارد ضروری است، اما این حضور نیز مانند سایر عرصه‌های زندگی باید با رعایت ضوابط اخلاقی و حفظ حریم‌ها همراه باشد. پرسش اساسی این است که آیا در برنامه‌های فرهنگی و مذهبی، به نحوه استقرار و تعامل میان بانوان و آقایان توجه کافی می‌شود؟ آیا می‌توان به نام فعالیت فرهنگی، از برخی ملاحظات اخلاقی و حدود ارتباطی غفلت کرد؟

توجه به این مسائل به معنای محدود کردن حضور اجتماعی زنان نیست، بلکه تأکیدی بر ضرورت همراهی مسئولیت‌پذیری اجتماعی با رعایت ارزش‌های اخلاقی و دینی است. فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی نیز زمانی با فرهنگ عفاف سازگارتر خواهند بود که در طراحی و اجرای آن‌ها، حفظ حریم‌ها مورد توجه قرار گیرد.

موضوع دیگر، تعاملات روزمره با نامحرم است؛ حتی در موقعیت‌های ساده‌ای مانند خرید کردن. اصل خرید، حضور در بازار و ارتباط ضروری با فروشندگان، امری متعارف در زندگی اجتماعی است و نمی‌توان آن را به‌خودی‌خود مغایر عفاف دانست؛ اما در کنار این ضرورت‌ها، می‌توان به انتخاب‌های آگاهانه و رعایت بیشتر ملاحظات اخلاقی نیز توجه داشت. برای مثال، در مواردی که انجام یک کار از طریق اعضای خانواده امکان‌پذیر است و نیازی به مراجعه و تعامل مستقیم وجود ندارد، می‌توان از این ظرفیت استفاده کرد. مسئله اصلی، پرهیز از تبدیل ارتباط‌های غیرضروری به یک عادت و توجه به ضرورت و حدود هر نوع تعامل است.

در روایتی دیگر آمده است که هنگامی که پیامبر اکرم(ص) به حضرت فاطمه زهرا(س) خبر دادند مرد نابینایی اجازه ورود به محضر ایشان را خواسته است، حضرت خود را از او پوشاندند. پیامبر(ص) پرسیدند: چرا خود را از او می‌پوشانی، در حالی که او تو را نمی‌بیند؟ حضرت پاسخ دادند: «ای رسول خدا! اگر او مرا نمی‌بیند، من که او را می‌بینم؛ افزون بر این، او بوی مرا استشمام می‌کند.» پیامبر(ص) نیز فرمودند: «گواهی می‌دهم که تو پاره تن من هستی.» (مستدرک الوسائل، ج ۱۴، ص ۲۸۹)

این روایت، جلوه دیگری از توجه حضرت زهرا(س) به رعایت حریم را نشان می‌دهد. در این نگاه، مراقبت از حدود ارتباطی صرفاً به دیده شدن زن از سوی مرد محدود نیست، بلکه توجه به نوع مواجهه و رفتار متقابل نیز اهمیت دارد. چنین رویکردی نشان می‌دهد که عفاف، پیش از آنکه به نظارت دیگران وابسته باشد، با خودمراقبتی و توجه آگاهانه فرد به رفتار خویش پیوند دارد.

از سوی دیگر، در تحلیل تعاملات میان زن و مرد نباید تفاوت‌های فردی و انگیزه‌های اشخاص را نادیده گرفت. همه افراد با یک نگاه و انگیزه وارد ارتباطات اجتماعی نمی‌شوند و گاهی ممکن است تعاملی که از نظر یک طرف کاملاً عادی و متعارف است، برای طرف مقابل معنای متفاوتی داشته باشد. البته این مسئله به معنای تعمیم رفتارهای نادرست به همه مردان یا زنان نیست؛ بلکه ضرورت هوشیاری در برابر رفتارهای فرصت‌طلبانه و سوءاستفاده از اعتماد دیگران را یادآوری می‌کند.

این مسئله در محیط‌های مذهبی و فعالیت‌های فرهنگی نیز اهمیت دارد. برخورداری یک محیط از عنوان دینی یا مذهبی، لزوماً به معنای سلامت همه ارتباطات شکل‌گرفته در آن نیست. گاهی ممکن است ارتباطی با عنوان همکاری فرهنگی، فعالیت مذهبی یا انجام یک کار خیر آغاز شود، اما به‌تدریج از چارچوب‌های متعارف خارج شود. بنابراین، اعتماد به فضای مذهبی نباید جایگزین دقت در نوع ارتباطات و رعایت حدود اخلاقی شود. بانویی که می‌خواهد سیره فاطمی را در زندگی خود دنبال کند، علاوه بر توجه به پوشش و رفتار ظاهری، باید در انتخاب نوع ارتباطات و شیوه تعامل خود نیز آگاهانه عمل کند.

رهبر شهید انقلاب در دیدار جمعی از زنان در ۲۵ آذر ۱۳۷۱، درباره ویژگی‌های فرهنگ اسلامی در برخورد با زن می‌فرمایند: «ما زن را به عفّت، به عصمت، به حجاب، به عدم اختلاط و آمیزش بی‌حدّ و مرز میان زن و مرد، به حفظ کرامت انسانی، به آرایش نکردن در مقابل مرد بیگانه دعوت می‌کنیم.»

این بیان نیز نشان می‌دهد که در نگاه ایشان، فرهنگ عفاف صرفاً به پوشش ظاهری محدود نیست، بلکه رعایت حدود معاشرت، حفظ کرامت انسانی و پرهیز از اختلاط بی‌ضابطه میان زن و مرد را نیز شامل می‌شود.

در نهایت، الگوگیری از حضرت فاطمه زهرا(س) به معنای کناره‌گیری از مسئولیت‌های اجتماعی و فرهنگی نیست، بلکه به معنای حضور آگاهانه و مسئولانه در جامعه، همراه با حفظ حریم‌ها و کرامت انسانی است. ازاین‌رو، شایسته است در برنامه‌ریزی فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی، تا حد امکان شرایطی فراهم شود که ضمن بهره‌مندی از مشارکت اجتماعی بانوان، حریم‌های اخلاقی و شرعی نیز رعایت شود.

سیره حضرت زهرا(س) تنها برای ستایش و بزرگداشت در مجالس و مناسبت‌های مذهبی نیست؛ بلکه زمانی می‌توان از فرهنگ فاطمی سخن گفت که آموزه‌های آن در انتخاب‌ها، رفتارها و تعاملات روزمره نیز تجلی پیدا کند.

سعید شیری

انتهای پیام/

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha