حجتالاسلام والمسلمین شهابالدین علایینژاد مدرس حوزه علمیه قم در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری «حوزه»، با اشاره به جایگاه مسئله تحول حوزه علمیه در اندیشه و بیانات امام شهید و امام راحل، گفت: مسئله تحول در حوزه، بهویژه در نگاه به آموزش و مأموریتهای حوزه، موضوعی تکرارشونده و جدی بوده است. یکی از نکات مهم در این نگاه آن است که تحول آموزشی نباید به معنای کنار گذاشتن سنت علمی حوزه تلقی شود، بلکه باید با حفظ سنت متقن اجتهادی، آموزش را به سمت موضوعات محوری و پاسخگویی به مسائل عینی جامعه و نظام اسلامی سوق داد؛ نکتهای که در کلام امام راحل نیز بر آن تأکید شده است.
این مدرس سطح عالی حوزه علمیه قم تصریح کرد: انتظار امام شهید و امام راحل از حوزه این بود که حوزه علمیه منزوی از اجتماع نباشد و برای نظام اسلامی، بهروز و کارآمد عمل کند. از همین منظر، هر نوع سخن گفتن از تحول، باید با توجه به مأموریت اجتماعی حوزه و نسبت آن با نیازهای جامعه اسلامی صورت گیرد.
استقبال طلبهها از رشتههای کاربردی، نشانهای از تحول ملموس است
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد با بیان اینکه در سطوح مختلف از سطح یک تا سطوح عالی و مراکز تخصصی با طلاب حوزه ارتباط دارد، به تجربه میدانی خود در دو دهه اخیر اشاره کرد و اظهار داشت: در مجموع، گامهای خوبی در مسیر تحول برداشته شده است. به طوری که استقبال طلاب جوان از رشتههایی که جنبه کاربردی بیشتری دارند؛ از جمله فقه نظام، فقه سیاسی، صلح، حکمرانی، فقه مقارن و فقه جدید، نشان میدهد که نیازهای روز جامعه بیش از گذشته وارد فضای آموزشی و علمی حوزه شده است.
وی یکی از مطالبات مهم مطرحشده را جلوگیری از انزوا و حرکت در جهت کاربردی شدن دروس و توجه به نیازهای نظام اسلامی دانست و افزود: امروز در حوزههای علمیه، مراکز تخصصی متعددی در زمینههایی مانند فقه، کلام و دیگر رشتههای تخصصی شکل گرفته است.
استاد مدرسه علمیه معصومیه(س) همچنین به گسترش موضوعات روز در دروس خارج فقه اشاره کرد و گفت: امروز حتی در حوزه، برای موضوعاتی مانند فقه مقاومت نیز درس خارج فقه ارائه میشود؛ موضوعی که به تعبیر او، ناظر به مسائل جاری جهان اسلام است و نشان میدهد نسبت میان دانش حوزوی و مسائل روز، در حال تغییر است.
مسائل مقاومت و جنگ در حال ورود به متن مباحث حوزوی است
این استاد حوزه با بیان اینکه مباحث فقهی و کلامی حوزه دیگر صرفاً مجموعهای از مسائل انتزاعی برای استفاده در کلاس درس نیست، تصریح کرد: موضوعات مورد نیاز جامعه، بهتدریج در کرسیهای درس و بحث نیز مورد بررسی قرار میگیرد.
وی از مباحثی همچون شبهات کلامی، مقاومت، الهیات جنگ و موضوعات مرتبط با مقابله با مسائل روز بهعنوان نمونههایی یاد کرد که اکنون در حوزههای علمیه درباره آنها بحث میشود.
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد همچنین با اشاره به تجربه تدریس خود در مدرسه معصومیه(س) گفت: بخشی از مخاطبان این مباحث، طلبههایی هستند که از دانشگاه نیز میآیند و در کنار مباحث اعتقادی و فقهی، در حوزههایی مانند قرآن و نهجالبلاغه نیز مباحثی را دنبال میکنند که با مسائل روز تطبیق داده میشود.
استاد مدرسه علمیه امام کاظم(ع) ادامه داد: یکی از نشانههای مهم تحول حوزه، توجه به بازخوانی و بازنگری در درسها و نظام آموزشی است؛ بهگونهای که میان آنچه طلبه در کلاس میآموزد و آنچه در جامعه با آن مواجه است، فاصله کمتری وجود داشته باشد.
وی در این زمینه، یکی از منابع اصلی پاسخگویی به پرسشهای نسل جوان طلبه را اندیشههای امام شهید و امام راحل دانست و گفت: مجموعه رهنمودهایی که از سوی امام راحل، امام شهید و رهبری مطرح شده، بر این مسئله تأکید دارد که حوزه باید نسبت به نیازهای روز جامعه بیتفاوت نباشد.
پاسخگویی به نیاز روز، شرط جلوگیری از انزوای حوزه است
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد با اشاره به رهنمودهایی درباره آینده حوزه و ضرورت پیشرو بودن آن اظهار داشت: هشدار نسبت به انزوای حوزه در صورت بیتوجهی به نیازهای جامعه، سالهاست در سخنان امام شهید مورد توجه بوده است.
وی با اشاره به پیامها و دیدارهای مرتبط با حوزه، گفت: محتوای این رهنمودها در مجموع بر یک نکته استوار است: اگر حوزه نتواند پاسخگوی نیازهای روز جامعه باشد، از جامعه فاصله خواهد گرفت.
این مدرس حوزه همچنین با اشاره به حضور طلبههای جوان در فعالیتهای اجتماعی، از حضور آنان در تجمعات مختلف در نقاط گوناگون کشور یاد کرد و افزود: در طول مدت قابل توجهی که شخصاً در این عرصهها حضور داشته ام، در مناطق مختلف از شمال و جنوب کشور گرفته تا قم و شهرستانها، طلبههای جوانی را دیده ام که با علاقه در کنار مردم حضور یافتهاند. و این حضور را میتوان یکی از جلوههای تحول مورد نظر امام شهید دانست؛ چراکه در این نگاه، طلبه نباید صرفاً در فضای مدرسه و کلاس محدود بماند، بلکه باید نسبت خود را با جامعه حفظ کند.
تحول در متون، به معنای کنار گذاشتن دانشهای پایه نیست
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد در بخش دیگری از این گفتوگو به یکی از پرسشهای جدی نسل جدید طلبهها درباره متون آموزشی پرداخت؛ اینکه چرا باید همچنان کتابهایی مانند شرح لمعه خوانده شود، در حالی که این متون مربوط به دورههای گذشته هستند.
وی با اشاره به تجربه خود در تدریس در پایههای مختلف تحصیلی و مراکز تخصصی حوزه، گفت: برخی طلبهها این پرسش را مطرح میکنند که چگونه است طلبه امروز همان کتابهایی را میخواند که طلبههای سی سال پیش میخواندند.
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد در پاسخ به این پرسش تأکید کرد: باید میان «دانشهای پایه» و «روشهای ارائه و آموزش» تفاوت گذاشت. طلبه از تحصیل در حوزه این انتظار را دارد که توان فهم معارف دین و بیان آن برای مردم را به دست آورد و برای رسیدن به این توانایی، باید با مجموعهای از دانشها و مبادی ثابت آشنا باشد.
این استاد حوزه برای توضیح این مسئله به موضوع آموزش پزشکی اشاره کرد و اظهار داشت: همانطور که در این رشته، هم باید اصول و مبانی ثابت دانش حفظ شود و هم کشفیات و روشهای جدید به دانشجو آموزش داده شود، در حوزه نیز نمیتوان به بهانه گذشت زمان، دانشهای پایه را کنار گذاشت.
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد افزود: ادبیات عرب دارای یکسری کتابهای اصلی است و در فقه نیز یک دوره مشخص از مباحث، از جمله شرح لمعه، برای آشنایی طلبه با ابواب مختلف فقه اهمیت دارد. بنابراین صرف اینکه این کتابها متعلق به گذشته هستند، به این معنا نیست که دیگر نباید آموزش داده شوند.
مسئله اصلی، بهروز شدن روش آموزش و انتقال محتواست
وی در عین حال تأکید کرد: حفظ دانشهای پایه نباید به معنای ثابت ماندن شیوههای آموزشی باشد. البته معتقدم یکی از نقایص موجود در نظام آموزشی حوزه که باید بهتدریج برطرف شود، بهروز نبودن روشهای آموزش و انتقال محتواست. لذا پیشرفت فناوری و استفاده از روشهای جدید آموزشی از مقدمات و زمینه هایی است که میتواند در این مسیر مورد توجه قرار گیرد.
این استاد حوزه ادامه داد: امروز برخی از طلبههای جوانی که از شاگردان او بودهاند، در استفاده از روشهای جدید انتقال محتوا و فناوریهایی مانند هوش مصنوعی موفق عمل میکنند و این تجربه نشان میدهد که میتوان در کنار حفظ دانشهای بنیادین، ابزار و روش آموزش را نیز متناسب با زمان تغییر داد.
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد افزود: نباید انتظار داشت صرفاً به دلیل تحول در زمانه، همه دانشهای موجود در حوزه کنار گذاشته شوند. به عبارت دیگر؛ مسئله اصلی این است که دانشهای ضروری حفظ شوند، اما نظام فقهی و آموزشی حوزه در پاسخگویی به نیازهای جدید نیز توسعه پیدا کند.
فقه نباید بهعنوان یک دانش فردی آموزش داده شود
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد در ادامه با اشاره به توسعه مباحث فقهی ناظر به مسائل جدید اظهار داشت: در حوزه، علاوه بر حفظ فقه جواهری و روش اجتهاد، رشتهها و مباحثی با رویکرد پاسخگویی به مسائل امروز جامعه نیز در حال گسترش است. بنا بر این باید به نیازهای جدید نیز پاسخ داد اما در کنار همه این موارد، مسئله مهم آن است که طلبه فقه را صرفاً یک دانش فردی و شخصی تصور نکند.
وی با اشاره به جملهای از امام راحل درباره اجتماعی بودن احکام اسلام، گفت: فقه تنها برای تنظیم رفتار فردی نیست و مدرسین حوزه باید نسل جدید طلبهها را به این سمت هدایت کنند که آثار و کارکردهای اجتماعی فقه را نیز ببینند.
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد برای توضیح این مسئله به این نکته اشاره کرد که امام راحل خود با مطالعه همین متون سنتی فقهی و با تکیه بر فقه جواهری به اجتهاد و بصیرت رسید و توانست مردم را با خود همراه کند. بنابراین، مسئله امروز نه حذف میراث گذشته، بلکه کارآمد کردن آن در نسبت با نیازهای جدید است.
طلبه امروز باید علاوه بر دانش، با جنگ شناختی نیز آشنا باشد
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد در جمعبندی این بخش گفت: دانشهای حوزوی برای آشنایی طلبه با معارف دین در سطوح مختلف ضروری است، اما این دانش باید در کنار فهم شرایط امروز قرار گیرد.
وی تصریح کرد: طلبه باید از فرمایشات و اندیشههای امامین انقلاب، «بصیرت انقلابی» را نیز بیاموزد و با شرایط جدیدی مانند جنگ شناختی آشنا باشد؛ موضوعی که بخشی از نیازهای امروز جامعه و حوزه است.
طلبه باید «عالم، مهذب و اهل اقامه دین» باشد
این مدرس حوزه علمیه قم سپس در پاسخ به این پرسش که برای نسل جدید طلبهها چه توصیهای دارد، گفت: طلبه باید عالم باشد، اهل تهذیب باشد و دغدغه اقامه دین در جامعه را داشته باشد.
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد با استناد به جملهای از امام شهید که فرمودند «اسلام عبارت است از استقرار توحید در جامعه »؛ این عبارت را ناظر به مأموریت اجتماعی طلبه دانست و خطاب به نسل جدید حوزه گفت: طلبهها امروز امانتدار اسلام هستند؛ اسلامی که پیامبر اکرم(ص)، ائمه(ع)، علما، صالحان و شهدا برای آن تلاش کردهاند و این امانت اکنون به نسل جدید طلاب سپرده شده است. و لازمه این امانتداری آن است که طلبه نخست بهخوبی درس بخواند و در فهم معارف دین عمیق شود، اما در کنار علم، تهذیب نفس و تقوا را نیز جدی بگیرد.
وی بر ضرورت مراقبت طلبه از هوای نفس در دوران جوانی تأکید کرد و افزود: علم و دانش، اگر با غرور و تکبر همراه شود، ممکن است انسان را از مسیر الهی دور کند. بنابراین، علم و تهذیب باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
ثمره علم و تهذیب، کنشگری اجتماعی طلبه است
این استاد حوزه، سومین مؤلفه را «اهل اقامه دین و کنشگری اجتماعی بودن» دانست و گفت: طلبه باید نسبت به مسائل دینی و اجتماعی، غیرت داشته باشد.
وی با طرح این موضوع که اگر سخن ولی جامعه بر زمین بماند، طلبه نباید نسبت به آن بیتفاوت باشد، افزود: طلبه جوان نباید تصور کند که فقط باید به درس و بحث خود مشغول باشد و مسائل جامعه به او ارتباطی ندارد.
استاد مدرسه علمیه امام کاظم(ع) ادامه داد: طلبهای که در کنار علم و تهذیب، این روحیه را در خود پرورش دهد که میتواند در عرصههای مختلف اجتماعی حضور پیدا کند؛ از حضور در تجمعات و همراهی با مردم گرفته تا مشارکت در فعالیتهای جهادی، در واقع غیرت و مسئولیت خود در قبال جامعه را در عمل نشان داده و علم و تهذیب خود را در مسیر اقامه دین و خدمت به جامعه به کار گرفته است.
پیشنهاد ایجاد «معاونت اقامه» در مدارس علمیه
حجت الاسلام والمسلمین علایینژاد در پایان ضمن تقدیر از برنامهریزیهای مسئولان حوزه، پیشنهادی را برای مراکز آموزشی و مدارس علمیه مطرح کرد و اظهار داشت: در کنار معاونتهای آموزش، پژوهش و تهذیب، میتوان برای نسل جدید طلبهها «معاونت اقامه» را نیز در نظر گرفت؛ معاونتی که مأموریت آن، توجه دادن طلبه به مسئولیت اجتماعی خود در کنار تحصیل، پژوهش و تهذیب باشد.
این مدرس حوزه علمیه قم درباره کارکرد این معاونت گفت: طلبه باید بداند در کنار آموزش و پژوهش و تهذیب، یک مسئولیت اجتماعی نیز بر عهده دارد؛ مسئولیتی که میتواند از حضور در عرصههای اجتماعی و همراهی با مردم تا شرکت در اردوهای جهادی و دیگر عرصههای خدمت و کنشگری اجتماعی امتداد پیدا کند.
نظر شما