آیت الله میرزا محمد کامل دهلوی؛ دانشمند، مجتهد، ادیب برجسته شیعه در هند

به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری «حوزه»، شهید رابع، آیت‌الله حکیم میرزا محمد کامل، مشهور به شهید رابع، در سال ۱۱۱۷ هجری شمسی در شهر دهلی دیده به جهان گشود. پدر وی ، حجت‌الاسلام والمسلمین عنایت‌الله احمدخان کشمیری، از دانشمندان برجسته روزگار خویش بود.

میرزا محمد کامل آموزش‌های مقدماتی و علوم متداول آن عصر را نزد استادان برجسته فراگرفت. پس از آموختن دانش‌های صرف و نحو، منطق، فلسفه، زبان و ادبیات، به فراگیری دانش پزشکی نزد علامه حکیم شریف‌خان پرداخت. سپس فقه و اصول را نزد دانشمند بزرگ، حجت‌الاسلام والمسلمین سید رحم‌علی فراگرفت و در این دو دانش به مرتبه‌ای بلند دست یافت؛ تا آنجا که به مقام اجتهاد رسید.

حجت‌الاسلام والمسلمین اعجاز حسین موسوی، شذور العقیان، درباره جایگاه علمی ایشان می‌نویسد که بارها دست‌نوشته‌های میرزا محمد کامل را درباره مسائل فقهی و پاسخ‌های ایشان به آن مسائل دیده است. به گفته او، میرزا محمد کامل در مسائل فروع دین بر پایه دانش و استنباط خود نظر می‌داد و از کسی تقلید نمی‌کرد. جایگاه علمی و عملی ایشان چنان بلند بود که دانشمندان هم‌عصر وی، همگی بر فضیلت و مقام علمی او اذعان داشتند.

میرزا محمد کامل احترام فراوانی برای استادان خویش قائل بود. روزی شخصی سند خانه خود را برای گواهی نزد ایشان فرستاد. میرزا محمد کامل از شاگرد خود خواست که سند را مهر کند. شاگرد پس از مهر کردن سند، برای بزرگداشت استاد، نام ایشان را همراه با القاب فراوان نوشت. هنگامی که میرزا محمد کامل آن را دید، ناراحت شد و القاب را خط زد و به جای آن نوشت:

«گواهی‌کننده: غلام خاص مولوی رحم‌علی، میرزا محمد کامل.»

این رفتار، نمونه‌ای روشن از فروتنی و احترام عمیق ایشان نسبت به استاد خویش بود.

میرزا محمد کامل علاقه فراوانی به مطالعه و کتاب داشت. روزی حکیم شریف‌خان کتابی قطور را در برابر حاضران نهاد و از آنان پرسید که خواندن آن کتاب را در چه مدتی به پایان خواهند رساند. هر یک مدتی را بیان کردند و سرانجام یکی از حاضران گفت که می‌تواند کتاب را در مدت دو ماه به پایان برساند. در این هنگام، حکیم شریف‌خان با اشاره به میرزا محمد کامل فرمود که این «دریای دانش» کتاب را تنها در شانزده روز مطالعه کرده و در همان مدت نکات مهم آن را نیز یادداشت کرده است.

میرزا محمد کامل در زبان‌های عربی و فارسی شاعری توانمند بود و «کامل» تخلص می‌کرد. آثار و نوشته‌های او گواه روشنی بر گستردگی دانش، توانایی ادبی و عمق اندیشه وی است. با وجود مسئولیت‌ها و مشغله‌های فراوان، هرگز از تألیف و تصنیف دست نکشید و آثار بسیاری از خود به یادگار گذاشت.

یکی از مشهورترین آثار او «نزهه اثناعشریه» است که در پاسخ به «تحفه اثناعشریه» نگاشته شد و از آثار مهم او در دفاع علمی از مبانی مکتب اهل‌بیت به شمار می‌آید.

از دیگر آثار و نوشته‌های منسوب به ایشان می‌توان به این آثار اشاره کرد:

• غره الراشدین

• معین الصادقین

• تاریخ علما در علم رجال

• رساله‌ای در علم بدیع

• رساله‌ای در صرف به زبان فارسی

• شرح نهایه

• شرح وجیزه شیخ بهایی

• رساله‌ای در فلسفه

• تتمه نزهه

• منتخب فیض‌القدیر

• منتخب کنزالعمال

• رساله‌ای در مسئله بداء

• و آثار دیگر

میرزا محمد کامل با دانشمندان و عالمان روزگار خود ارتباط علمی گسترده‌ای داشت و میان ایشان نامه‌نگاری‌های فراوان صورت می‌گرفت. با مفتی محمدقلی‌خان مکاتبات متعددی داشت و گاه سفارش مؤمنان را نیز به ایشان می‌کرد. همچنین با آیت‌الله سید دلدارعلی نقوی ارتباط علمی و فکری داشت.

در یکی از نامه‌هایی که به آیت‌الله غفران‌مآب نوشت، ضمن بیان شرایط زندگی خود، از دشواری‌های مالی در راه تألیف و نگارش کتاب‌ها سخن گفت. ایشان تنها پانزده روپیه از حکومت دریافت می‌کرد و با همین درآمد اندک، زندگی خود را به دشواری اداره می‌کرد و در عین حال به فعالیت‌های علمی و تألیف آثار ادامه می‌داد.

از میان فرزندان ایشان، در منابع موجود تنها نام یک فرزند، سید ذوالفقار حسین، ذکر شده است.

میرزا محمد کامل افزون بر مقام علمی، شخصیتی عارف، پرهیزگار، فروتن و دلسوز نسبت به مردم بود. با این حال، برخی افراد با ایشان دشمنی می‌ورزیدند. سرانجام در سال ۱۱۸۹ هجری شمسی، همان‌گونه که خود پیش‌تر پیش‌بینی کرده بود، به دست فردی که در منابع از او با تعابیر سخت یاد شده است، با زهر مسموم شد و به شهادت رسید.

پس از شهادت، پیکر ایشان به دهلی منتقل شد و در میان حضور گسترده مؤمنان، در پنجه شریف دهلی قدیم به خاک سپرده شد. آرامگاه ایشان تا امروز مورد احترام و زیارت دوستداران و ارادتمندان است و یاد و نام این عالم بزرگ، مجتهد، ادیب و نویسنده برجسته همچنان در میان پیروان مکتب اهل‌بیت زنده است.