سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ۰۸:۱۶
اندیشه علامه طباطبایی الگویی برای پیوند فلسفه اسلامی و علوم جدید ارائه می‌کند

حوزه/ حجت‌الاسلام انصاری، با تبیین ظرفیت‌های فلسفی علامه طباطبایی در مواجهه با علوم جدید، تأکید کرد: اندیشه علامه با ترسیم رابطه دوسویه میان فلسفه و علوم و بهره‌گیری از دستاوردهای علوم تجربی و انسانی، الگویی برای پیوند فلسفه اسلامی با علوم جدید و توسعه مطالعات میان‌رشته‌ای ارائه می‌کند.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، حجت‌الاسلام علی انصاری، پژوهشگر بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، روز دوشنبه ۲۵ آبان‌ماه در نشست علمی بزرگداشت علامه طباطبایی و میراث علمی ایشان که در تالار شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد، به تبیین ظرفیت‌های فلسفه علامه طباطبایی در مواجهه با علم جدید پرداخت و تأکید کرد: اندیشه فلسفی علامه، برخلاف رویکردهای یک‌سویه، بر ارتباط دوسویه فلسفه و علوم تأکید دارد و زمینه تقویت مطالعات میان‌رشته‌ای را فراهم می‌کند.

وی با اشاره به اینکه مسئله مواجهه علم و دین و نسبت علم و فلسفه از مباحث باسابقه در فلسفه دین و فلسفه علم است، اظهار داشت: این مسئله در دوران مدرن، به‌ویژه به دلیل شکل‌گیری تقابل‌های جدی میان دین، فلسفه و علم در فضای فکری مسیحیت، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

حجت الاسلام انصاری با بیان اینکه مقصود از علم جدید در این بحث، به‌طور مشخص علوم تجربی و مبتنی بر روش‌های آماری و تجربی، به‌ویژه علوم فیزیکی است، افزود: بررسی ظرفیت‌های فلسفه علامه طباطبایی نشان می‌دهد که اندیشه ایشان امکان برقراری ارتباطی سازنده میان فلسفه و علوم جدید را فراهم می‌کند؛ هرچند برخی از این ظرفیت‌ها را می‌توان در آثار دیگر فیلسوفان مسلمان نیز مشاهده کرد.

این محقق و پژوهشگر با اشاره به رویکردهای مختلف درباره جایگاه فلسفه در مقایسه با سایر علوم بیان کرد: در برخی دیدگاه‌ها، به دلیل بنیادین بودن و شرافت فلسفه، رابطه‌ای یک‌سویه میان فلسفه و علوم ترسیم می‌شود؛ به این معنا که فلسفه مبانی و موضوعات را تعیین می‌کند و علوم دیگر در چارچوب آن به فعالیت می‌پردازند.

وی ادامه داد: بر اساس چنین رویکردی، این پرسش مطرح می‌شود که با تغییر طبیعیات و تحول مبانی علمی در طول تاریخ، چه نسبتی میان فلسفه و علوم جدید برقرار خواهد شد و آیا تغییر دیدگاه‌های علمی می‌تواند مبانی فلسفی را نیز با چالش مواجه کند؟

حجت الاسلام انصاری با اشاره به مباحث مطرح‌شده در آثار علامه طباطبایی، به‌ویژه کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم، تصریح کرد: در اندیشه علامه، با وجود جایگاه بنیادین فلسفه، رابطه آن با سایر علوم را نمی‌توان صرفاً یک‌طرفه دانست. فلسفه به وجود از حیث مطلق آن می‌پردازد، درحالی‌که علوم دیگر موجودات را از حیثیت‌ها و جنبه‌های خاص بررسی می‌کنند؛ اما این تفاوت در موضوع و جایگاه، به معنای بی‌ارتباطی میان آنها نیست.

وی یکی از ظرفیت‌های مهم اندیشه علامه را نوآوری در روش‌شناسی فلسفه و توجه به بحث ملازمات دانست و گفت: در بررسی گزاره‌های فلسفی، این پرسش مطرح است که چگونه می‌توان از یافته‌های علوم دیگر بهره گرفت، درحالی‌که برهان علمی و تجربی با برهان فلسفی از نظر روش و مبانی تفاوت دارد.

این پژوهشگر حوزوی افزود: توجه به ملازمات در روش فلسفی علامه، امکان بررسی و ارزیابی ارتباط میان گزاره‌های فلسفی و یافته‌های سایر علوم را فراهم می‌کند. بر این اساس، رابطه فلسفه و علوم جدید نه مبتنی بر وابستگی کامل علوم به فلسفه است و نه به معنای استقلال مطلق و بی‌ارتباطی این دو حوزه.

وی با تأکید بر اینکه این رویکرد مانع از وابستگی تمام‌عیار فلسفه به نظریه‌های علمی متغیر می‌شود، اظهار داشت: اگر فلسفه بر یافته‌های یک دوره خاص از علوم تجربی بنا شود، با تغییر نظریه‌های علمی ممکن است مبانی فلسفی نیز دچار تزلزل شوند؛ درحالی‌که در الگوی مورد توجه علامه، چنین وابستگی‌ای وجود ندارد و در عین حال، امکان بهره‌گیری متقابل از دستاوردهای علمی فراهم است.

حجت الاسلام انصاری خاطرنشان کرد: این نگاه می‌تواند زمینه تقویت مطالعات میان‌رشته‌ای در فلسفه را فراهم کند؛ زیرا از یک‌سو فلسفه جایگاه بنیادین خود را حفظ می‌کند و از سوی دیگر، برای تحلیل و تبیین مسائل، از یافته‌های علوم مختلف بهره می‌گیرد.

وی برای تبیین این رویکرد به مباحث علامه طباطبایی درباره حقیقت جسم اشاره کرد و گفت: علامه در بررسی حقیقت جسم، به‌جای آنکه صرفاً بر اساس دیدگاه فلسفی پیشین موضع‌گیری کند، یافته‌های علوم طبیعی را نیز مورد توجه قرار می‌دهد و از اطلاعات علمی درباره ساختار ماده، اتم و ذرات زیراتمی در تحلیل فلسفی این مسئله بهره می‌گیرد.

این محقق و پژوهشگر حوزوی افزود: چنین رویکردی نشان می‌دهد که یافته‌های علوم طبیعی می‌توانند در شکل‌گیری و تکمیل تحلیل‌های فلسفی نقش داشته باشند، بدون آنکه فلسفه به‌طور کامل بر نظریه‌های علمی متکی شود.

حجت الاسلام انصاری با اشاره به جایگاه تجربه در معرفت‌شناسی و فلسفه علم، اظهار داشت: برخی دیدگاه‌ها با توجه به ابطال‌پذیری و تغییرپذیری علوم تجربی، درباره اعتبار علمی آنها تردیدهایی مطرح می‌کنند؛ اما نمی‌توان به دلیل یقینی نبودن تجربه به معنای منطقی، نقش آن را در تولید دانش نادیده گرفت.

وی ادامه داد: تجربه با استقرای خام تفاوت دارد و ظرفیت آن برای تولید و توسعه دانش در طول تاریخ بشر قابل انکار نیست؛ از همین رو، در سنت فلسفه اسلامی نیز از جمله در مباحث منطقی ابن‌سینا، تجربیات در شمار مباحث مرتبط با یقینیات مورد توجه قرار گرفته‌اند.

این پژوهشگرحوزوی تأکید کرد: توجه به تجربه نشان می‌دهد که یافته‌های تجربی، با وجود تفاوت در درجه اعتبار و نوع استدلال، می‌توانند برای فیلسوفان مسئله‌ساز و زمینه‌ساز بازنگری و تعمیق تحلیل‌های فلسفی باشند.

وی نظریه اعتباریات علامه طباطبایی را نمونه دیگری از ظرفیت‌های اندیشه ایشان برای ارتباط میان فلسفه و علوم دانست و گفت: اگرچه پیشینه مباحث اعتباریات را می‌توان در آثار برخی فیلسوفان پیشین، از جمله ملاصدرا، پیگیری کرد، علامه با صورت‌بندی و بسط این نظریه، از برخی یافته‌ها و مباحث مرتبط با روان‌شناسی، روان‌شناسی اجتماعی و جامعه‌شناسی بهره گرفته است.

حجت الاسلام انصاری افزود: علامه با استفاده از این ظرفیت‌ها، به تحلیل و تبیین حقیقت ادراکات اعتباری و چگونگی شکل‌گیری آنها پرداخته است؛ موضوعی که نشان‌دهنده امکان بهره‌گیری از دستاوردهای علوم انسانی در تکمیل مباحث فلسفی است.

وی با اشاره به تأثیر این رویکرد در اندیشه شهید مطهری نیز خاطرنشان کرد: در مواجهه شهید مطهری با مسائل مختلف نیز می‌توان نشانه‌هایی از این نگاه را مشاهده کرد؛ نگاهی که فلسفه را دانشی جدا و بی‌ارتباط با سایر حوزه‌های معرفتی نمی‌داند، بلکه بر تعامل و بهره‌گیری متقابل میان فلسفه و علوم تأکید دارد.

این محقق و پژوهشگرحوزوی در پایان تأکید کرد: بررسی آثار علامه طباطبایی نشان می‌دهد که فلسفه اسلامی، در عین حفظ جایگاه بنیادین خود، ظرفیت تعامل با علوم جدید و استفاده از دستاوردهای آنها را دارد و این ظرفیت می‌تواند الگویی برای توسعه مطالعات میان‌رشته‌ای در عرصه فلسفه و علوم فراهم کند.

انتهای پیام/

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha