به گزارش خبرگزاری حوزه، به تعبیر برخی پژوهشگران حوزهی فرهنگ، جایگاه کتاب در زندگی اجتماعی، بازتابی از میزان بلوغ فکری و فرهنگی یک جامعه است و لذا به همین خاطر اصرار دارند بر بیان این نکته که تقویت این جایگاه نیازمند عزم ملی درگسترهی وسیع فرهنگ عمومی و در عین حال ناظر به برخی اقدامات کوچک اما مستمرِ فردی است.
بر این اساس باید گفت که اگر هر شهروندی متعهد و ملتزم شود که خواندن کتاب را به عنوان یک عادت روزانه وارد سبک زندگی خود کند و در سطح جامعه نیز به عنوان یک عزم و اراده ملی، زیرساختهای لازم به منظور دسترسی سریع و آسان به کتاب فراهم شود، در این صورت میتوانیم بسیار امیدوار باشیم که جامعهای آگاهتر، خلاقتر و همدلتر بسازیم؛ جامعهای که در آن کتاب نه یک شیء تزئینی، بلکه بهسانِ قطبنمای حرکت جمعی به سوی آیندهای بهتر باشد.
جایگاه کتاب در زندگی اجتماعی ما کجاست!؟
از سوی دیگر باید توجه داشت که کتاب فراتر از یک کالای مصرفی یا وسیلهای برای پُر کردن اوقات فراغت، ستون فقرات فرهنگ، حافظه جمعی و همچنین پیشران توسعه اجتماعی است، کما این که در جوامع امروزی، میزان تعامل افراد با کتاب و همین طور ترویج فرهنگ مطالعه، شاخصی مستقیم برای سنجش توسعهیافتگی، مردمسالاری، مدارای اجتماعی و توانایی حل مسأله محسوب میشود.
مخزنِ خرد جمعی و هویت ملی
نکته مهم دیگری که بسیاری از کارشناسان به آن اشاره می کنند این است که به هر حال هر جامعهای با زبانی که تکلم میکند و متونی که میآفریند، شناخته میشود.
در این میان مسلم است که کتابها میراثدار اندیشهها، تجربیات زیسته، پیروزیها و شکستهای نسلهای گذشته هستند، ضمن آن که فراتر از همه این مباحث، کتاب در زندگی اجتماعی ما نقش «حافظه دوم» را ایفا میکند؛ جایی که تاریخ، ادبیات، علوم و فلسفه حفظ میشوند تا نسلهای جدید مجبور نباشند چرخ را از نو اختراع کنند و لذا بر همین اساس باید گفت که خواندن کتاب به افراد جامعه کمک میکند تا ریشههای فرهنگی خود را بشناسند و با هویت جمعی خود ارتباط لازم را برقرار کنند.
تقویت سرمایه اجتماعی با ترویج فرهنگ مطالعه
همچنین نباید از یادمان برود که سرمایه اجتماعی بر پایه اعتماد متقابل، هنجارهای مشترک و شبکههای ارتباطی شکل میگیرد، ضمن آن که مطالعات روانشناسیِ اجتماعی نشان میدهند که کتابخوانی بهویژه ادبیات داستانی و روایی، ظرفیت همدلی را در انسان افزایش میدهد. طبعاً وقتی فرد وارد دنیای ذهنی شخصیت های داستان یا رمان با شرایط، دردها و شادیهای متفاوت میشود، یاد میگیرد جهان را از زاویه دید دیگران ببیند. این امر در مقیاس کلان اجتماعی، به کاهش تعصباتِ بیجا، همدردی با دیگران و به خصوص تقویت گفتگوی بینفرهنگی میانجامد.
از سوی دیگر، در عصر انفجار اطلاعات و دادههای سطحی، کتاب یگانه ابزاری است که امکان تفکر عمیق، خطی و تحلیلگرانه را مهیا میسازد. شبکههای اجتماعی و رسانههای کوتاهپیکر معمولاً هیجان را جایگزین استدلال میکنند و حال آن که در مقابل، مطالعه کتاب ذهن را تمرین میدهد تا پدیدهها را ریشهیابی کند، اخبار جعلی را از واقعیت تشخیص داده و بدین سان افراد در برابر سادهاندیشی مقاومتر باشند. به همین خاطر است که کارشناسان معتقدند جامعهای که کتاب میخواند، شهروندانی آگاهتر، مطالبهگرتر و توانمندتر در عرصه تصمیمگیریهای مدنی دارد.
بحران مطالعه و چالشهای اجتماعی آن
از سوی دیگر و با وجود اهمیت انکارناپذیر کتاب که پیشتر بدان اشاره شد، جوامع امروزی با چالش کاهش سرانه مطالعه مواجه هستند، چه آن که ظهور ابزارهای دیجیتال، مشغولیتهای فزاینده اقتصادی، گران شدن کاغذ و تغییر الگوهای سرگرمی از جمله عواملی هستند که کتاب را به حاشیه راندهاند و البته باید توجه داشت که افت جایگاه کتاب در زندگی اجتماعی پیامدهای منفی ملموسی به همراه دارد که از آن جمله می توان به مواردی همچون کاهش دایره واژگان عمومی و افول قدرت بیان و استدلال، گسترش سطحینگری و افزایش تاثیرپذیری از شایعات، ضعفِ نسبی در مهارتهای حل مسأله و کاهش خلاقیت جمعی اشاره کرد.
اقدامات عملی برای تقویت جایگاه کتاب در جامعه
برای اینکه کتاب از گوشه کتابخانهها به متن زندگی اجتماعی بازگردد، صرف سردادن یکسری شعارها و یا برگزاری فلان برنامه ها و همایشها کارساز نیستند، بلکه به مجموعهای از اقدامات ساختاری، فرهنگی و فردی نیاز داریم که در ادامه به برخی از آن ها به اجمال اشاره میشود؛
۱- تغییر رویکرد آموزشی در مدارس و دانشگاهها
سیستم آموزشی سنتی که بر پایه حفظ کردن جزوات و متون درسی استوار است، معمولاً با کتاب دوستی ایجاد نمیکند.
اقدام عملی در این خصوص ناظر به بحث جایگزینی نظام نمرهمحور با طرحهای کتابخوانی انتقادی است، ضمن آن که به شدت نیازمند برگزاری جلسات نقد و بررسی کتاب در کلاسها، و ایجاد «ساعت کتاب آزاد» بدون اجبار به امتحان دادن از محتوای آن هستیم و این که بدانیم هدف باید ایجاد لذت از خواندن باشد، نه رفع تکلیف با بحث نمره دادن.
۲- توسعه کتابخانههای محلی و پاتوقهای فرهنگی
بسیاری از کارشناسان بحث کتابخوانی معتقدند که برای ترویج فرهنگ مطالعه باید کاری کنیم که کتابخانه تنها مکانی سرد، ساکت و خشک برای درس خواندنِ بچه های کنکوری نباشد، بلکه باید به کانونهای زندهی محلی تبدیل شود و در همین راستا راهاندازی «کتابخانههای زنده» در فرهنگسراها، ایستگاههای مترو، پارکها و کافهها با فضایی صمیمی برای گفتوگو درباره کتاب، یک امر ضروری به شمار می رود.
همچنین استفاده از مدل «کتابخانههای انسانی» که در آن افراد به جای خواندن کتاب، تجربیات زیسته انسانهای دیگر را به صورت چهرهبهچهره میشنوند، یک پیشنهاد مهم دیگر است که قابلیت اجرا در شرایط کنونی را دارد به شرط آن که این ایده خوب با برنامهریزی دقیق، عملیاتی شود.
۳-ترویج کتابخوانی دیجیتال و تسهیل دسترسی اقتصادی
با توجه به این که گرانی کتاب مانع بزرگی برای اقشار مختلف جامعه است، لذا تسهیل در دسترسی به فناوریهای نوین میتوان این مانع را کاهش دهد.
در همین راستا، توسعه پلتفرمهای کتابخوان الکترونیکی و صوتی با حمایت دولتی یا مدلهای اشتراکی ارزانقیمت، ایجاد کتابخانههای دیجیتال رایگان در مناطق محروم و کمبرخوردار و ارائه یارانههای مستقیم خرید کتاب به جای تخصیص به ناشران با هدف حمایت از مصرفکننده نهایی، از جمله پیشنهاداتی است که به تحقق هدف یادشده کمک می کند.
۴- استفاده هوشمندانه از ظرفیت هنر و رسانه
از سوی دیگر، لاجرم برای بازگرداندن کتاب به متن زندگی اجتماعی و ایجاد دغدغه در درون افراد، باید زبان آن را با زمانه هماهنگ کرد.
در همین راستا، تولید برنامههای جذاب تلویزیونی و اینترنتی در قالب مسابقات کتابخوانی مدرن، پادکستهای تخصصی معرفی کتاب و نیز ترغیب و تشویق هنرمندان، ورزشکاران و چهرههای محبوب اجتماعی به اشتراکگذاری عادتهای مطالعاتی خود یک امر شایسته و بایسته محسوب می شود، چه آن که وقتی کتاب در سبد مصرف فرهنگی سلبریتیها و رهبران فکری جامعه قرار گیرد، این مسأله به مرور خود به یک ارزش مدنی هم تبدیل میشود.
۵- راهاندازی پویشهای مردمیِ تأثیرگذار
یک مسأله اثبات شده این است که همواره قدرت تغییرات اجتماعی از پایین به بالا، بسیار بیشتر از بخشنامههای دولتی است، هر چند که فعالیت های حاکمیتی و دولتی در این زمینه می تواند بسترساز تقویت و توسعه حرکت های مردمی باشد.
در این رابطه نیز تشکیل و توسعه گروههای کوچک کتابخوانی در محیطهای کاری، آپارتمانها و محلات به صورت هفتگی یا ماهانه، می تواند به عنوان یک پیشنهاد کاربردی مطرح باشد. در این صورت اتفاقاً علاوه بر ترویج فرهنگ مطالعه، شاهد تقویت انسجام اجتماعی، همدلی و مهارت گفتوگوی اجتماعی در بین شهروندان خواهیم بود که یقیناً خودش نیز آثار و پیامدهای مبارکی برای فرد و جامعه به همراه دارد.
گزارش: سید محمدمهدی موسوی










نظر شما