شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ - ۱۰:۳۹
رمز توفیق تلویزیون در تبیین و ترویج معارف دینی چیست؟ / "تبیین کارآمدی دین"؛ مهم‌ترین رسالت برنامه‌های دینیِ تلویزیون

به اعتقاد کارشناسان حوزه دین و رسانه، برنامه‌سازی تلویزیونی در زمانه حساس و پیچیده کنونی بیش از هر چیز دیگری باید بر محور «تبیین کارآمدیِ دین» باشد.

به گزارش خبرگزاری حوزه، در زمانه‌ای زیست می‌کنیم که به اذعان بسیاری از کارشناسان ارتباطات و حوزه رسانه، «تصویر» بر «کلام» غلبه یافته و ساختارهای معنایی سنتی تا حدودی در مواجهه با سیل عظیم رسانه‌های پلتفرم‌محور قدرت تأثیرگذاری خود را از دست داده است.

در چنین شرایطی این سؤال محوری، مطرح است که به‌راستی چگونه می‌توان «الزامات دینداری» را در قالبِ زبانی که امروز رسانه و مخاطب آن را می‌فهمند، بازنمایی کرد!؟

به مناسبت فرارسیدن سی‌اُم آبان، روز جهانی تلویزیون(۲۱ نوامبر) در گفتگو با برخی کارشناسان در این زمینه صحبت کرده‌ایم که تلویزیون چگونه می‌تواند در این وضعیتی به تبیین و سپس ترویج معارف ناب دینی عمل کند به خصوص ناظر به جامعه ما که باید نقش هدایتگری را در قاموس دانشگاه عمومی ملت نیز ایفا نماید.

الزامات توفیق تلویزیون در زمانه جنگ شناختی

دکتر حسین کاشفی کارشناس و پژوهشگر مسائل ارتباطات با تأکید بر این که تلویزیون برای موفقیت در تبیین فرهنگ دینی باید از صرف بیان حکم به سمت بیان حکمت آن هم در قالبی جذاب و مخاطب‌پسند حرکت کند، ابراز داشت: یکی از اشتباهات در روند تولید برنامه‌های مذهبی تلویزیون، پناه بردن به مدل «موعظه‌محور» است، آن هم در شرایطی که ما در زمانه جنگ ترکیبی و شناختی هستیم و حال آن که باید با رصد دقیق فضای مخاطب به نیازهای او به شکلی نوین پاسخ گفت.

وی افزود: از سوی دیگر باید توجه داشت که فرهنگ دینی زمانی در جامعه ریشه می‌دواند که در دلِ زندگی روزمره دیده شود و لذا بر این اساس تلویزیون باید بتواند نشان دهد که الزامات و بایسته‌های دینداری همچون حیا، امانت‌داری، عدالت اجتماعی، خویشتن‌داری، وفای به عهد و ... چگونه می‌تواند به یک «فردِ موفق»، یک «مدیرِ کارآمد» و یک «شهروندِ مسئول» تبدیل شود. در واقع در اینجا نیازمند تولید برنامه هایی در تلویزیون هستیم که خروجی آن معرفی «الگوی زیستِ پویا و جذاب» باشد که در نهایت زمینه سعادت دنیوی و اخروی افراد را مهیا کند.

تلویزیون و ضرورت بازسازیِ نمادهای فرهنگی

وی همچنین گفت: از سوی دیگر یکی از وظایف اصلی و مهم تلویزیون در راستای ترویج فرهنگ دینی، بازسازیِ نمادهای این فرهنگ در قالب‌های نوین است، چه آن که ما در این رابطه به شدت نیازمند ایجاد و توسعه درام‌های اجتماعی هستیم که در آن‌ها قهرمان داستان، لزوماً فردی نیست که کلامی یا شعاری حرکت می‌کند، بلکه کسی است که در میانه چالش‌های زمانه کنونی همچون بحث اقتصاد، تکنولوژی، و روابط اجتماعی، از موازین دینی برای حل بحران‌های خود استفاده کرده و حتی به نوعی در جامعه هدف، الهام‌بخش هم باشد.

کاشفی یادآور شد: تلویزیون همچنین باید بتواند «زیبایی‌شناسیِ دین» را بازنمایی کند. به عنوان مثال، نمایشِ حیا نه به عنوان یک محدودیت، بلکه به عنوان عزت و وقارِ انسانی باید مدنظر باشد و نیز نمایشِ ایمان، نه به عنوان یک حالتِ انفعالی، بلکه به عنوان یک «قدرتِ محرک در مسیر پویایی و سازندگی فرد و جامعه مورد توجه باشد. این گونه اگر به برنامه سازی در حوزه تلویزیون نگاه کنیم، قطعاً به لحاظ فرمی و محتوایی نیز مخاطب انبوه با ما به عنوان رسانه همراهی می‌کند.

اهمیت باورمندی عمیق به مضامین دینی

وی همچنین با تأکید بر ضرورت دغدغه مندی هر چه بیشتر در رابطه با تولید برنامه های مناسبتی و معارفی در رسانه ملی با این نگاه ابراز داشت: بدون تردید یکی از عوامل کلیدی در کیفیت ساخت این گونه برنامه‌ها، ناظر به رعایت استاندارهای لازم در تولید آن‌ها و نیز چگونگی حضور کارشناسان و البته عملکرد خود تیم تولید و سازنده است.

کارشناس و پژوهشگر مسائل ارتباطات اضافه کرد: در این میان، آنچه حائز اهمیت است این که کارشناسان و عواملی که برای این گونه برنامه ها انتخاب و بکارگیری می شوند، می بایست از نظر سطح دانشی و سویه های فکری و به خصوص در مباحث دینی توانمندی های برجسته ای داشته باشند، همچنین لازم است که به عنصر خلاقیت و ابتکار در این گونه آثار توجه جدی داشت تا همین امر باعث جذب مخاطب بیشتر شود.

کاشفی خاطرنشان کرد: بنده به شدت معتقدم فردی که به عنوان کارشناس می‌خواهد در یک برنامه تلویزیونی مباحث دینی و فرهنگی را به مخاطب انتقال دهد، پیش از هر چیز باید خودش دارای توانمندی‌های قوی رسانه ای به منظور انتقال پیام و تأثیرگذاری لازم در این زمینه باشد.

وی افزود: به هر حال نباید از نظر دور داشته باشیم که در تلویزیون، ذائقه مخاطب به نوعی شکل می‌گیرد و لذا باید این امر با رویکرد دینی توأم باشد به همین خاطر قبل از هر چیز می بایست عوامل برنامه ساز صدا و سیما، خودشان در فرهنگ ناب دینی رشد کرده و دارای باورهای عمیق و دیدگاه و رویکرد توأم با بصیرت دینی در این زمینه باشند.

ارزیابی برنامه رسانه‌ای از سه منظر

از نگاه دکتر بشیر معتمدی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تحلیل و ارزیابی رسانه‌ای همچون تلویزیون باید از جنبه ها و ابعاد مختلف صورت بگیرد.

وی در همین زمینه به نکته مهمی اشاره کرد و گفت: هر رسانه به طور کلی از سه منظر مورد ارزیابی قرار می‌گیرد: رویکرد نخست ناظر به بررسی دیدگاه مخاطبان درباره برنامه‌های تلویزیون است، رویکرد دوم این است سراغ محتواهایی برویم که رسانه پخش می‌کند و ببینیم چه معانی در این برنامه‌ها تولید می‌شود. منظر سوم این است که ببینیم ساختار تولید برنامه‌ها به چه شکل است. به عنوان مثال پیش از جریان تولید یک برنامه ببینیم رویکردهایی که منجر شده این برنامه روی آنتن تلویزیون بیاید چه بوده است و ساختارهای فرهنگی اجتماعی، نحوه کنترل و نظارت و عوامل جانبی که منجر به این می‌شود یک برنامه‌ای تولید شود را بررسی نماییم.

چند رویکرد اصلی تلویزیون در برنامه‌سازی مذهبی

معتمدی بیان داشت: در همین راستا در تلویزیون کشورمان چند رویکرد برای تولید برنامه‌های دینی دنبال می‌شود؛ رویکرد اول مناسبت‌گرایی است. البته مناسبت‌گرایی گاه باعث شده که چهره غم‌آلودی از دین برای مخاطبان ترسیم شود و لذا این رویکرد باید اصلاح شود. رویکرد دوم که در برنامه‌های دینی مشاهده می‌شود رویکرد مناسک‌گرایی است که در ادامه مناسبت‌گرایی است. رویکردی که در مورد مناسک مطرح بود هم همین بود که تا می‌توانیم به مناسک بیشتر بپردازیم؛ مثلا بعد از اذان، تصویر نماز جماعت پخش کنیم.

وی اضافه کرد: رویکرد سومی که در برنامه‌های دینی ملاحظه می‌شود معرفی دین مبتنی بر ایمان صرف است. در تعابیر قرآنی یک ایمان داریم و یک عمل صالح. ایمان دو بخش می‌شود: یک دانش و یک عشق و علاقه که در کنار هم ایمان را می‌سازند. رویکردی که در برنامه‌های دینی تلویزیون است فقط به احساس دینی می‌پردازد و آن را بسط می‌دهد و جلو می‌برد و لذا کمتر به بُعد عقلانی دین پرداخته می شود. رویکرد چهارم نگاه کارکردی به دین است. وقتی شما ایمان صرف را تبلیغ کردی برای اینکه بتوانی آن را توجیه کنی باید برایش کارکرد درست کنی. مثلا بگویی دین عامل آرامش تو است یا باعث نظم اجتماعی است. به عبارت دیگر وقتی جنبه عقلانی دین ضعیف شد بر کارکردهای دین تاکید می‌شود. نگاه کارکردی یک اشکال دارد و آن هم اینکه اگر یک چیز دیگری بیاید و همان کارکرد را داشته باشد، ممکن است که جای دین را بگیرد.

الزامات دینداری در تقابل با بحران‌های اجتماعی

نکته حائز اهمیت دیگری که معمولاً در دیدگاه کارشناسان حوزه رسانه و دین مورد توجه قرار می گیرد این است که تلویزیون می‌تواند با تمرکز بر «مسائل بنیادین جامعه»، دین را به عنوان پاسخ به نیازهای واقعی معرفی کند. در عصر حاضر که با بحران‌های اخلاقی، فروپاشی خانواده و تنهاییِ اجتماعی روبرو هستیم، تلویزیون باید نشان دهد که دینداری چگونه می‌تواند «امنیتِ روانی» و «انسجام اجتماعی» را ایجاد کرده و آن را تقویت نماید؟

از این رو باید گفت که برنامه‌سازی تلویزیونی بیش از هر چیز دیگری باید بر محور «تبیین کارآمدیِ دین» باشد. یعنی پاسخ به این پرسش که مثلاً دین چگونه به مدیریت شهری کمک می‌کند؟ دین چگونه به سلامت روان در عصر پرشتاب فضای مجازی و هوش مصنوعی کمک می‌کند؟ یا این که دین چگونه به عدالت در توزیع ثروت و اقتصادِ اخلاق‌مدار منجر می‌شود؟ در واقع با این رویکرد، دینداری به راهکار عمومی تبدیل می شود که می تواند برای مخاطب عام بسیار هم جذاب و هدایتگر باشد.

انتهای پیام

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha