وداع با خورشید پنهان؛ شهادت امام عسکری(ع) و آغاز عصر غیبت

حجت‌الاسلام احمدی اراکی، پژوهشگر حوزه و مبلّغ حوزه علمیه استان مرکزی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در اراک، ضمن تسلیت شهادت امام حسن عسکری علیه‌السلام، بیان کرد: هشتم ربیع الاول، سامرا در ماتم است؛ نه تنها برای از دست دادن امامی مظلوم، بلکه برای پایان یافتن دورانی که زمین، حجت خدا را بی‌پرده در میان مردمان می‌دید.

وی گفت: شهادت امام حسن عسکری علیه‌السلام را نباید صرفاً یک حادثه‌ی تاریخی و سوگ‌نامه‌ای گذرا دانست؛ این لحظه، نقطه‌ی عطفِ تاریخ امامت و آغاز فصلی تازه در رابطه‌ی آسمان و زمین بود. او آخرین امامی بود که حضور ظاهری‌اش در جامعه، هرچند در تنگنای حصر و مراقبت، ممکن بود؛ پس از او، خورشید امامت از برابر چشمان ظاهری کنار رفت و عصر غیبت آغاز شد.

حجت‌الاسلام احمدی اراکی تصریح کرد: این پایان، به معنای خاموشی چراغ هدایت نبود؛ بلکه خورشید از برابر دیدگان به پشت ابر رفت تا آزمون ایمان، صبر و انتظار در میان امت کامل شود. وداع با عصر حضور، وداع با اصل امامت نبود؛ وداع با شکلِ ظاهریِ رابطه بود. از این پس، زمین نه بی‌حجت، بلکه با حجتی پنهان به زندگی خود ادامه می‌داد.

وی افزود: امام حسن عسکری علیه‌السلام امامت را در یکی از سخت‌ترین دوره‌های تاریخ ائمه بر دوش گرفت. خلفای عباسی که از روایات مربوط به ظهور مهدی موعود و فروپاشی ستم آگاه بودند، امام را در منطقه‌ی نظامی «عسکر» تحت نظر داشتند و او را ناگزیر به رفت‌وآمدهای مکرر به دارالخلافه می‌کردند. ارتباط مستقیم شیعیان با امام چنان محدود شده بود که بیشترِ تماس‌ها از راه نامه و نمایندگان انجام می‌گرفت. اما همین محدودیت‌ها، به شکلی حکیمانه، زمینه‌ساز تحولی بزرگ شد: شیعه عملاً تمرین می‌کرد که امام را از پشت حجاب بشناسد و با او از راه غیرمستقیم پیوند داشته باشد. این تجربه، مقدمه‌ای ضروری برای دوران غیبت بود.

مبلّغ حوزه علمیه استان مرکزی اظهار داشت: سامرا که در اصل اردوگاهی نظامی برای نیروهای عباسی بود، در عمل به زندان امام تبدیل شد. خلفا برای کنترل کامل، جاسوسانی در خانه‌ی امام گمارده بودند و رفت‌وآمدهای او را زیر نظر داشتند. با این حال، امام در همان تنگنا، از طریق نامه‌نگاری با نمایندگان خود در شهرهایی چون قم، خراسان، ری، کوفه و بغداد، جامعه‌ی شیعه را مدیریت می‌کرد. این شیوه‌ی ارتباط غیرمستقیم، در واقع مدرسه‌ای بود که در آن شیعه آموخت امام را نه با چشم ظاهر، بلکه با چشم دل و از راه واسطه‌های مورد اعتماد ببیند. محدودیت‌های تحمیلی، ناخواسته به تمرینی برای روزگار غیبت بدل شد.

وی خاطرنشان کرد: مهم‌ترین رسالت امام عسکری علیه‌السلام، معرفی فرزندش حضرت حجت بن الحسن عجّل الله تعالی فرجه به عنوان جانشین بود. دستگاه عباسی در جست‌وجوی نوزادی بود که گمان می‌رفت منجی موعود است؛ از این رو ولادت امام مهدی در پنهان انجام شد و جز حلقه‌ای از یاران خاص، کسی از آن آگاه نگشت. امام در فرصت‌های محدود، فرزند خود را به خواص نشان داد و امامت او را تثبیت کرد. این اقدام، پاسخی روشن به کسانی بود که ممکن بود پس از شهادت ایشان دچار تردید شوند و سلسله‌ی امامت را منقطع بپندارند. امام عسکری علیه‌السلام با این کار، خورشیدِ پنهان را پیش از غروبِ خود به آسمان معرفی کرد و راه را برای پذیرش امام غایب هموار ساخت.

حجت الاسلام احمدی اراکی ابراز داشت: برخی منابع روایی گزارش کرده‌اند که امام در موقعیت‌های حساس، فرزند خود را به یاران نزدیک نشان می‌داد و می‌فرمود: «این صاحب شما پس از من است.» او حتی پیش از شهادت، جانشینی عثمان بن سعید عمری را به‌عنوان وکیل و باب ارتباط با امام غایب اعلام کرد. این اقدامات، سبب شد جریان‌های انحرافی نتوانند پس از شهادت ایشان در باور شیعه به امامت حضرت مهدی خللی وارد کنند. امام، هم حجت را معرفی کرد و هم راه ارتباط با او را نشان داد تا امت در نبود ظاهری حجت، سرگردان نشود.

وی در ادامه گفت: با شهادت امام یازدهم در سال ۲۶۰ قمری، پرونده‌ی حضور ظاهری امامان بسته شد. از این پس، امام زمان عجّل الله تعالی فرجه در غیبت صغرا قرار گرفت و ارتباط با شیعیان از طریق چهار نایب خاص انجام می‌شد. اما این گذار، ناگهانی و بی‌مقدمه نبود؛ امام عسکری علیه‌السلام در دوران حیات خود شبکه‌ی وکالت را تقویت کرده بود و شیعیان را به مراجعه به افراد مورد اعتماد عادت داده بود. بنابراین، وداع با عصر حضور، نه یک انقطاع و گسست، بلکه تغییر شکل رابطه بود: از دیدار ظاهری به ارتباط از راه دل، نامه و نماینده. این تدبیر، جامعه‌ی شیعه را از فروپاشی ایمانی نجات داد و آن را برای غیبت کبرا آماده کرد.

حجت الاسلام احمدی اراکی تاکید کرد: غیبت صغرا از همان لحظه‌ی شهادت امام عسکری علیه‌السلام آغاز شد و حدود شصت و نه سال ادامه یافت. در این دوران، چهار نایب خاص یکی پس از دیگری واسطه‌ی میان امام زمان عجّل الله تعالی فرجه و شیعیان بودند: عثمان بن سعید عمری، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری. وجود این نهاد، جامعه‌ی شیعه را از سردرگمی نجات داد و نشان داد که امام اگرچه از دیده‌ها غایب است، اما امت را رها نکرده است.