به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، این نشست سه‌شنبه ۱۴ مهرماه در سالن جلسات کتابخانه آیت‌الله‌العظمی بروجردی (ره) مسجد اعظم قم برگزار شد و سخنرانان، ضمن بازگویی خاطرات و تجربه‌های مدیریتی خود، بر ثبت اسناد و روایت‌های مربوط به مسجد، حفظ ویژگی‌های معماری آن و تنظیم مناسبات اجرایی مسجد و حرم مطهر حضرت معصومه (س) تأکید کردند.
تدوین تاریخ شفاهی مسجد
راهنورد مدیر کتابخانه آیت‌الله‌العظمی بروجردی و مسئول تدوین و جمع‌آوری مطالب کتاب، در آغاز نشست گفت: مسجد اعظم ظرفیت برگزاری چندین نشست مستقل را دارد و معماری و عظمت بنا، خدمات آن به زائران، جایگاه آموزشی در حوزه علمیه و نقش آن در رویدادهای انقلاب اسلامی، هر یک موضوعی گسترده برای پژوهش و گفتگو است.
وی با اشاره به برگزاری دروس مراجع و استادان بزرگ حوزه در این مسجد، از زمان آیت‌الله‌العظمی بروجردی تاکنون، اظهار کرد: شناخت استادانی که در این مجموعه تدریس کرده‌اند و بررسی درس‌های برگزارشده، نیازمند کار پژوهشی بیشتری است. همچنین نقش مسجد در تحولات سال ۱۳۴۲ و میزبانی از سخنرانی امام خمینی (ره)، در کنار برگزاری مراسم مهم در سال‌های بعد، از دیگر موضوعات قابل بررسی است.
راهنورد درباره انگیزه تدوین کتاب توضیح داد: کتاب مدون و جامعی درباره مسجد اعظم در اختیار نداشتیم و علاقمند بودیم اثری درباره این مجموعه تهیه شود. از آنجا که منابع موجود برای آغاز کار کافی نبود، به تاریخ شفاهی مراجعه کردیم و با ثبت گفتگوها و گردآوری اسناد، زمینه تدوین کتاب فراهم شد.
وی ساختار اثر را شامل هشت فصل معرفی کرد و افزود: فصل نخست به بنیان‌گذار مسجد اختصاص دارد. برای تهیه این بخش، چندین جلسه گفتگو با آیت‌الله علوی بروجردی انجام شد و زندگی‌نامه آیت‌الله‌العظمی بروجردی در بیش از ۱۵۰ صفحه، بر پایه مطالب مطرح‌شده در این جلسات، در کتاب آمده است.
به گفته مدیر کتابخانه، فصل دوم به تولیت‌های بعدی مسجد می‌پردازد و زندگی‌نامه سیدمحمدحسن طباطبایی و سیدمحمدصادق طباطبایی، گفتگو با سیدباقر طباطبایی و خاطرات وی، در این بخش درج شده است. زندگی‌نامه آیت‌الله علوی بروجردی نیز بر اساس جلسات گفتگو با ایشان تنظیم شده و به صورت کامل در همین اثر انتشار یافته است.
راهنورد ادامه داد: بخش دیگری از کتاب به مدیران مسجد اختصاص دارد. درباره کسانی که درگذشته بودند و امکان گفتگو با آنان وجود نداشت، زندگی‌نامه‌ای اجمالی تهیه شد؛ از جمله حاج‌رضا ترخانی، معروف به شاهپوری، که مدیریت امور ساخت مسجد را بر عهده داشت، و حاج قاسم صاحب‌جمعی که پس از وی حدود ده سال مسجد را اداره کرد.
وی با اشاره به مسئولیت مهندس اسماعیل پناهی در تأسیسات و سپس مدیریت مسجد تا سال ۱۳۷۱ گفت: تحولات آن سال و قرار گرفتن امور مسجد در اختیار آستان مقدس، در بخشی جداگانه بررسی شده است. همچنین زندگی‌نامه حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ علی زرگریان، که مدتی مدیریت مسجد را بر عهده داشت و در حادثه منا جان باخت، و گفتگوهایی با دیگر مدیران در کتاب آمده است.
مسئول تدوین کتاب افزود: برای ثبت دیدگاه‌های مسئولان آستان و مدیران مرتبط، با آیت‌الله مسعودی خمینی و شماری از مسئولان گفتگو شد. امکان انجام مصاحبه با آیت‌الله سعیدی فراهم نشد و زندگی‌نامه ایشان تهیه و در اثر درج شد. خاطرات نمایندگان تولیت و مدیران اجرایی نیز از دیگر مطالب این بخش است.
وی فصل پنجم را مربوط به مسئولان بخش‌های مختلف مسجد دانست و گفت: در این بخش، گفتگوهایی با سیدحسن خاتمی، سیدمحمد مطهری و مهدی غلامعلی‌بیگی ثبت شده است. فصل ششم نیز به امور عمرانی اختصاص دارد و زندگی‌نامه و خاطرات استاد لُرزاده، همراه با روایت‌های مهندسان و دست‌اندرکاران ساخت، مرمت و توسعه مسجد، در آن گردآوری شده است.
راهنورد با اشاره به استفاده از خاطرات منتشرشده و مینشیند مرحوم لرزاده اظهار کرد: برای تکمیل این بخش، با مهندس مفید در تهران گفتگو کردیم. همچنین روایت‌های دیگر کارشناسان، از جمله مهندس شیخ‌الاسلام، درباره جزئیات ساخت و ساز و تغییرات دوره مسئولیت آنان ثبت شد و برخی از این گفتگوها، مطالب مفصلی درباره ریزه‌کاری‌های عمرانی مسجد در بر دارد.
وی افزود: در فصل هفتم، خاطرات پراکنده گردآوری شد و علاوه بر مراجعه به آثار و زندگی‌نامه بزرگان حوزه، از افرادی که حتی به عنوان کارگر در بنای مسجد فعالیت کرده بودند، دعوت کردیم روایت خود را بیان کنند. مطالب مربوط به مسجد از منابع مختلف استخراج و با ذکر مأخذ در کتاب درج شده است.
به گفته راهنورد، فصل پایانی شامل اسناد، مدارک و تصاویر است و نمونه‌هایی از دفاتر مسجد، مکاتبات اداری، مطالب روزنامه‌ها و مجلات و بخش‌هایی از آثار مکتوب مرتبط را در بر می‌گیرد.
مسئول تدوین کتاب تصریح کرد: اسناد و دفاتر مسجد ظرفیت انتشار مستقل دارند و در این کتاب، نمونه‌هایی از آنها ارائه شده است.
مروری بر سیر تکوین کتابخانه آیت‌الله‌العظمی بروجردی (ره)
راهنورد در ادامه، حمایت آیت‌الله علوی بروجردی و همکاری کارکنان کتابخانه را از عوامل پیشبرد تدوین کتاب دانست و از عوامل مصاحبه، ضبط، آرشیو، پیاده‌سازی، صفحه‌آرایی و طراحی جلد و نیز انتشارات انصاریان قدردانی کرد.
وی با مرور تحولات کتابخانه گفت: هنگامی که در سال ۱۳۷۷ فعالیت خود را در این مجموعه آغاز کردم، آیت‌الله استادی مدیریت کتابخانه را بر عهده داشتند و شیوه اداره و سازمان‌دهی منابع سنتی بود. با راهنمایی ایشان، روش فهرست‌نویسی کتابخانه آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی بررسی شد و با تغییراتی در اینجا به اجرا درآمد.
مدیر کتابخانه افزود: مجموعه در آن زمان منابع غنی داشت، اما جابجایی کتاب‌ها و وضعیت برگه‌دان‌ها، دسترسی به منابع را دشوار کرده بود. ثبت نام کتاب‌ها در دفاتر، شماره‌گذاری و برچسب‌گذاری آغاز شد و در سال‌های بعد، حرکت به سمت استانداردهای جدید کتابداری و استفاده از نرم‌افزار ادامه یافت.
وی با اشاره به همکاری کارشناسان کتابداری در این روند اظهار کرد: برای اجرای استانداردهای جدید، جلسات کارشناسی طولانی برگزار شد و همکاران کتابخانه در ترجمه، یافتن نمونه‌ها و تطبیق این استانداردها تلاش کردند.
راهنورد گفت: تعداد کتاب‌های مجموعه از حدود ۶۰ هزار جلد در زمان آغاز فعالیت من، اکنون به بیش از ۲۰۰ هزار جلد رسیده است. حدود ۱۰۳ هزار جلد به صورت الکترونیکی در دسترس قرار دارد و کتابخانه دیجیتال، ماهانه بیش از ۱۷ هزار مراجعه ثبت می‌کند. نسخه‌های خطی، چاپ‌های سنگی و سربی، کتاب‌های قدیمی و بخشی از پایان‌نامه‌های حوزوی از منابع قابل دسترسی این مجموعه است.
جایگاه مسجد اعظم
در ادامه، حسن رجبیان، مدیر کتابخانه فیضیه و مدیر سابق کتابخانه آیت‌الله بروجردی، نیز با تأکید بر اهمیت تاریخ شفاهی گفت: آثاری که بر پایه مصاحبه با افراد تهیه می‌شوند، گاه اطلاعات ارزشمندی در اختیار می‌گذارند که در منابع دیگر نمی‌توان آنها را یافت. برخی جزئیات ممکن است در زمان بیان، ساده و کم‌اهمیت به نظر برسند، اما بعدها برای اداره یک مرکز کاربرد داشته باشند.
وی افزود: در دوره فعالیت خود در مسجد، برای تصمیم‌گیری‌های اجرایی به اسناد و اطلاعات نیاز داشتیم، اما همیشه منابع کافی در دسترس نبود. گاهی نکته‌ای در خاطرات مرحوم لرزاده یا نقل قولی از آیت‌الله‌العظمی بروجردی در یک کتاب، به کار می‌آمد و می‌توانست راهنمای اقدام باشد؛ از همین رو ثبت تجربه‌های افراد برای مراکز مذهبی و مساجد اهمیت دارد.
رجبیان، جایگاه مسجد اعظم را حاصل مجموعه‌ای از ویژگی‌ها دانست و اظهار کرد: شخصیت بنیان‌گذار، حضور لرزاده به عنوان معمار، قرار گرفتن در مرکز شهر و مجاورت حرم مطهر و نیز جمع شدن کارکردهای زیارتی، آموزشی و عبادی، به این مسجد اهمیت ویژه‌ای داده است. شمار فراوان مراجعه‌کنندگان و حوادث تاریخی رخ‌داده در آن نیز بر این جایگاه می‌افزاید.
وی با اشاره به خاطرات نقل‌شده از اخلاص آیت‌الله‌العظمی بروجردی، بنای مسجد را یادگار اهتمام ایشان به خدمت دینی دانست و درباره معماری مجموعه گفت: مسجد اعظم از آثار شاخص لرزاده است. به نقل از مهندس مفید، لرزاده ارتفاع ساقه گنبد را کوتاه در نظر گرفته بود تا در برابر گنبد حرم کمتر جلوه کند و این اقدام مورد تحسین آیت‌الله‌العظمی بروجردی قرار گرفته بود.
رجبیان درباره نقدهای مطرح‌شده نسبت به بزرگی گنبد نیز اظهار کرد: گنبد باید فضای گنبدخانه را پوشش می‌داد و اندازه آن با مساحت این بخش ارتباط داشت. از نگاه من، مسجد اعظم در خدمت حرم حضرت معصومه (س) قرار دارد و باید آن را در پیوند با مجموعه بارگاه حضرت دید، نه بنایی جدا و در برابر آن.
بازسازی و تعامل با حرم
رجبیان با اشاره به آغاز مسئولیت خود در مسجد در مهرماه ۱۳۸۷ گفت: با مشورت و اجازه آیت‌الله علوی بروجردی، جمعی از افراد برای تشکیل هیئت امنا دعوت شدند. مجموعه‌های مهمی مانند مساجد بزرگ و حرم‌ها باید با استفاده از نظر جمعی و حضور افراد دارای تخصص‌های مختلف اداره شوند تا ابعاد گوناگون تصمیم‌ها مورد توجه قرار گیرد.
وی درباره وضعیت مسجد در آن دوره توضیح داد: نزدیک به پنجاه سال از ساخت بنا گذشته بود و بخش‌هایی از ساختمان، کاشی‌کاری‌ها، تأسیسات برقی و مکانیکی، کف حیاط و پشت بام نیاز به رسیدگی داشت. سیستم صوتی مناسب و تجهیزات اطفای حریق نیز از نیازهای مجموعه بود و برخی قسمت‌های کاشی‌کاری همچنان تکمیل نشده بود.
رجبیان افزود: پیش از ورود من، توافقی سه‌جانبه میان مسجد، آستان و بنیاد مسکن شکل گرفته بود و ساخت و ساز در ضلع غربی و احداث ساختمان جدید کتابخانه در جریان بود. ساختمان کتابخانه در چهار طبقه و با حدود چهار هزار متر مربع زیربنا ساخته شد و بخش غربی مجموعه نیز در طرح توسعه مورد توجه قرار گرفت.
وی مقاوم‌سازی گنبد، مرمت کاشی‌کاری آن، رسیدگی به گلدسته‌های بزرگ، کاشی‌کاری گلدسته‌های کوچک و طاق‌های شرقی و غربی و مرمت حیاط و حوض را از اقدامات عمرانی این دوره برشمرد و گفت: برای مقاوم‌سازی گنبد از فناوری الیاف کربن استفاده شد. نصب لوستر بزرگی که از سال‌های قبل برای مسجد تهیه شده بود نیز از موضوعات مرتبط با این اقدام بود.
رجبیان درباره بازسازی شبستان غربی اظهار کرد: با مشارکت حاج محسن خوشرو و همکاری گروه مشاور و معماران، طرح بازسازی تهیه شد. هدف، نوسازی فضا و تأسیسات، همراه با حفظ شاخصه‌های اصلی معماری بود. مهندسان تأکید داشتند که در اقدامات جدید، روح نقشه مرحوم لرزاده و ویژگی‌های اصلی بنا زیر پا گذاشته نشود.
وی سپس به مناسبات مسجد و آستان پرداخت و گفت: بخشی از مشکلات، به روشن نبودن حدود وظایف و اختیارات دو مجموعه مربوط می‌شد. تدوین ضوابط دقیق و بکارگیری افراد معتدل، دلسوز و منصف، برای کاهش اختلاف‌ها ضروری است. در دوره مسئولیت ما، جلسات مستمر در سطح تولیت‌ها، نمایندگان آنان و مدیران اجرایی برگزار شد.
رجبیان افزود: این جلسات به بررسی مسائل روزمره و هماهنگی اقدامات کمک کرد. حاصل تجربه من این است که مسجد اعظم و حرم، مانند دو برادرند؛ مسجد باید احترام و حرمت حرم را حفظ کند و حرم نیز از مسجد حمایت داشته باشد. با رعایت این رابطه و توجه به وقف‌نامه، می‌توان امور دو مجموعه را بدون تنش پیش برد.
وقف‌نامه و حدود حقوقی
سیدحسن خاتمی، مسئول موقوفات و امور حقوقی مسجد اعظم، در سخنان خود وقف‌نامه مسجد را متنی دقیق، حقوقی و دوراندیشانه توصیف کرد و گفت: در این سند، محدوده مسجد، نحوه تعیین تولیت و جزئیات مختلف اداره مجموعه مشخص شده و به مسائل احتمالی نیز توجه شده است.
وی با اشاره به اختلاف‌های حقوقی موجود در گذشته اظهار کرد: برای روشن شدن حریم و محدوده مسجد، دریافت سند تک‌برگ در دستور کار قرار گرفت. این اقدام نیازمند بازخوانی اسناد و مستندسازی جزئیات بود و کارشناس ثبتی، اسناد مسجد و آستان را بررسی کرد تا سند جدید تهیه شود.
خاتمی افزود: پس از دریافت سند، از تولیت آستان درخواست شد وضعیت برخی فضاهایی که طبق اسناد در محدوده مسجد قرار داشتند، بررسی شود. آیت‌الله علوی بروجردی همواره بر نبود جدایی در خدمت‌رسانی مسجد و حرم تأکید داشتند، اما در عین حال حفظ هویت وقفی مسجد را ضروری می‌دانستند.
وی ممنوعیت دفن اموات در فضای مسجد را از موارد مورد تأکید وقف‌نامه دانست و با نقل خاطره‌ای از دوره آیت‌الله العظمی بروجردی گفت: تعیین مرز میان مسجد و حرم، با رعایت احکام شرعی ارتباط داشته است. از همین رو پیگیری اسناد، تنها موضوعی اداری نبود و برای مشخص شدن حدود موقوفه اهمیت داشت.
مسئول امور حقوقی مسجد ادامه داد: در نتیجه جلسات و پیگیری‌ها، برخی فضاها، از جمله محل کنونی اتاق تولیت مسجد، به مجموعه بازگشت، اما درباره بعضی فضاهای دیگر همچنان موضوعاتی باقی مانده است. سند مسجد نیز در مراحل بعدی، از جمله برای ثبت مختصات دقیق، دوباره بررسی شد.
خاتمی تأکید کرد: درخواست ما تنظیم تفاهم‌نامه‌ای برای مشخص شدن محدوده‌ها و نحوه تعامل است؛ نه اینکه چیزی از حرم یا مسجد گرفته شود. باید حدود و مسئولیت‌ها روی کاغذ روشن باشد تا امور بر پایه تفاهم پیش برود.
راهنورد نیز درباره وقف‌نامه گفت: دو وقف‌نامه تنظیم‌شده در سال ۱۳۳۷، جزئیات حدود مسجد، بناها، موقوفات و نحوه اداره را بیان کرده‌اند. تصویر و متن پیاده‌شده آنها در کتاب آمده است و مطالعه این اسناد می‌تواند برای مسئولان و فعالان مسجد، در اداره مجموعه و تنظیم برنامه‌ها راهگشا باشد.
معماری و دیدگاه‌های انتقادی
مختاری، مسئول دفتر عمران مسجد اعظم، درباره بهسازی شبستان حضرت بقیةالله‌الاعظم (عج) گفت: این اقدام با درخواست آیت‌الله علوی بروجردی برای بروزرسانی معماری داخلی آغاز شد. نزدیک بودن این شبستان به حرم و استفاده گسترده زائران، سبب شد قرابت فضای داخلی آن با مجموعه حرم نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: در طراحی، سه موضوع را در نظر گرفتیم؛ بروزرسانی مورد نظر تولیت، تاریخی بودن بنا و احترام به اثر معمار اصلی. تصمیم بر این شد که در بیرون شبستان مداخله‌ای صورت نگیرد. حتی درباره تعویض درهای فلزی قدیمی، درخواست کردیم درها باقی بمانند و تولیت نیز موافقت کردند.
مختاری استفاده از اسماء الهی در سقف، درج القاب امام عصر (عج) در کاشی‌کاری بدنه و نام شهدای عاشورا در دیوار شمالی را از ویژگی‌های طراحی داخلی برشمرد و گفت: در سقف، سنگ و کاشی با یکدیگر ترکیب شده و محاسبات لازم برای تحمل بار انجام گرفته است. تأسیسات برق و صوت نیز از کانالی قابل دسترس در کف عبور داده شد.
وی درباره مرمت حوض و احداث چهار آبخوری در اطراف آن توضیح داد: نیاز زائران به آب آشامیدنی در نظر گرفته شد، اما تلاش کردیم این آبخوری‌ها کمترین تأثیر را بر معماری صحن و دید به سمت ایوان داشته باشند. کوچک و جمع و جور بودن آنها، تصمیمی آگاهانه برای کاهش مداخله در نمای مجموعه بود.
حجت‌الاسلام والمسلمین نظری نیز با طرح پرسش‌هایی درباره رعایت وقف‌نامه، خواستار بررسی وضعیت مسیرهای عبور در بخش‌هایی از مسجد شد و گفت: فضاهایی که عنوان مسجد دارند، مشمول احکام آن هستند و باید حرمت مسجد در استفاده از آنها رعایت شود. وی همچنین فعالیت‌های خرید و فروش در مجموعه را با اشاره به مفاد وقف‌نامه مورد انتقاد قرار داد.
حجت الاسلام والمسلمین نظری درباره معماری مسجد اظهار کرد: احترام به مرحوم لرزاده و خدمات او، مانع نقد آثارش نیست.
وی بزرگی گنبد و نحوه قرار گرفتن گنبدخانه نسبت به شبستان‌های جانبی را قابل نقد دانست و گفت: آرایش این فضاها برای برگزاری نماز جماعت یکپارچه در همه شبستان‌ها مشکلاتی ایجاد می‌کند.
وی در بازگویی تحولات سال ۱۳۷۱، محدودیت استفاده عمومی از مسجد در برخی ساعات و نیاز زائران به فضای بیشتر را از زمینه‌های نارضایتی دانست، اما افزود: از نظر شخصی من، شاید با گفتگوی قبلی می‌شد موضوع برداشتن دیوار میان مسجد و حرم را بدون استفاده از قوه قهریه حل کرد.
مسئولان مسجد اعظم خود را خادمان حضرت معصومه (س) می‌دانند
حجت‌الاسلام والمسلمین حسین احمدی قمی، استاد حوزه و معاون بین‌الملل ستاد توسعه و بازسازی عتبات عالیات، در پایان سخنان حاضران گفت: موضوعات مطرح‌شده نیازمند نشست تخصصی دیگری است تا وقف‌نامه و موارد مورد پرسش بررسی شود و اگر مسئله‌ای وجود دارد، برای رفع آن اقدام صورت گیرد.
وی با قدردانی از کارکنان، مدیران، خیران و تولیت مسجد، بر نقش مجموعه در خدمت‌رسانی به زائران تأکید کرد و افزود: آیت‌الله علوی بروجردی بارها سفارش کرده‌اند که مسجد پشتیبان و خدمت‌دهنده به زائران حرم باشد و اعضای این مجموعه، خود را خادم حرم حضرت معصومه (س) می‌دانند.
گفتنی است؛ مسجد اعظم با اهتمام آیت‌الله‌العظمی بروجردی (ره) و برای تأمین فضای مناسب عبادت زائران و برگزاری دروس حوزه ساخته شد. طراحی آن را استاد مرحوم لرزاده بر عهده داشت و پس از برگزاری درس آیت‌الله‌العظمی بروجردی، مراجع و استادان دیگر نیز در این مسجد تدریس کردند.
رونمایی از کتاب «مسجد اعظم یادگار ماندگار حضرت آیت‌الله العظمی بروجردی (ره)»
همچنین در پایان نشست، از کتاب «مسجد اعظم یادگار ماندگار حضرت آیت‌الله العظمی بروجردی (ره)» رونمایی به عمل آمد.
نظر شما