شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ - ۱۰:۳۸
علامه طباطبایی(‌ره)؛ «کیشِ مهر»؛ تا رسیدن به «میِ معرفت»

حوزه/ دکتر علیرضا شهرستانی؛ مدرس دانشگاه و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی ، در یادداشتی گفت: «کیشِ مهر»، علامه طباطبایی(‌ره)، خوانشی که سیرِ مهر را از دلدادگی و فدا شدگی تا نفی پندار و رسیدن به «میِ معرفت» دنبال می‌کند.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از کرمانشاه، علیرضا شهرستانی؛ پژوهشگر ادبی و پژوهشگر و ادبیات زبان فارسی ، ضمن گرامیداشت سالروز ارتحال علامه طباطبایی (رضوان الله تعالی علیه)، در یادداشتی با عنوان «علامه طباطبایی(‌ره)؛ «کیشِ مهر»؛ تا رسیدن به «میِ معرفت» ، آورده است:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم

«کیشِ مهر» با بازخوانی سروده علامه سید محمدحسین طباطبایی(‌اعلی الله مقامه الشریف) به قلم دکتر علیرضا شهرستانی منتشر شد؛ خوانشی که سیرِ مهر را از دلدادگی و فداشدگی تا نفی پندار و رسیدن به «میِ معرفت» دنبال می‌کند.

علامه سیدمحمدحسین طباطبایی(اعلی الله مقامه الشریف) در ساحت اندیشه، فیلسوف و مفسری ژرف‌اندیش است و در اقلیم شعر، انسانی که حقیقت را از مسیر مهر، دلدادگی و رهایی از خویشتن جست‌وجو می‌کند. سروده «کیشِ مهر» را می‌توان روایتی شاعرانه از همین سیر دانست؛ سیری که از وفاداری به مهر آغاز می‌شود، از تجربه مستی و فداشدگی می‌گذرد، به نفی پندارهای ناپایدار می‌رسد و سرانجام در بهار طبیعت و «میِ معرفت» به افقی عرفانی گشوده می‌شود.

برای شناختن یک اندیشمند، گاهی باید از کتاب‌های دشوار و اصطلاحات تخصصی فاصله گرفت و به خلوتی رفت که در آن، اندیشه با زبان دل سخن می‌گوید. علامه طباطبایی برای بسیاری از مخاطبان، مفسر بزرگ قرآن و صاحب تفسیر گران‌سنگ «المیزان» است؛ اما در کنار این سیمای علمی، شاعری نیز در وجود او حضور دارد که جهان را با چشم مهر، طلب و حقیقت می‌نگرد.

«کیشِ مهر» از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این وجه ادبی است؛ سروده‌ای که در حافظه جمعی جامعه ایرانی، با تصنیفی به آهنگسازی محمدجلیل عندلیبی و آواز استاد شهرام ناظری، جلوه‌ای گسترده‌تر یافته است. این پیوند موسیقایی، شعر را از محدوده مخاطبان خاص ادبی فراتر برده و آن را به متن جامعه و ضمیر مشتاقان معرفت و ادب ایرانی نزدیک کرده است.

با این‌همه، اهمیت «کیشِ مهر» تنها در شهرت موسیقایی آن خلاصه نمی‌شود. این سروده در لایه درونی خود، روایتی از شیوه‌ای برای زیستن است؛ شیوه‌ای که در آن، مهر تنها عاطفه‌ای شخصی نیست، بلکه به معیار شناخت جهان و راهی برای رسیدن به حقیقت تبدیل می‌شود.

شعر با بیانی روشن و صریح آغاز می‌شود:

همی‌گویم و گفته‌ام بارها
بود کیشِ من مهرِ دلدارها

این بیت، سخن کسی است که پس از سال‌ها اندیشیدن و آزمودن، به حقیقتی درونی رسیده و اکنون آن را بی‌پیرایه بر زبان می‌آورد. «همی‌گویم و گفته‌ام بارها» نشانهٔ پایداری باوری است که در جان شاعر ریشه دوانده است.

انتخاب واژه «کیش» نیز اهمیت دارد. شاعر نمی‌گوید مهر را دوست می‌دارم یا به مهر گرایش دارم؛ می‌گوید «کیشِ من مهر» است. بنابراین مهر از سطح احساس زودگذر فراتر می‌رود و به مجموعه‌ای از باورها، رفتارها و شیوه مواجهه با جهان تبدیل می‌شود. کسی که مهر را کیش خویش می‌داند، جهان را تنها با معیار سود و زیان نمی‌سنجد و می‌کوشد مناسبات انسانی را از مدار خودخواهی به سوی دلدادگی و فداکاری ببرد.

این نگاه در بیت بعد، صورتی عرفانی‌تر پیدا می‌کند:

پرستش به مستی است در کیشِ مهر
برون‌اند زین جرگه هشیارها

در سنت عرفانی، «مستی» الزاماً به معنای بی‌خبری و غفلت نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه رهایی از خودبینی، حساب‌گری و تعلقات محدودکننده باشد. عاشق در لحظه رویارویی با حقیقت، از هشیاری عادی و سودمحور فاصله می‌گیرد؛ هشیاری‌ای که پیوسته سود و زیان را می‌سنجد و انسان را از خطر کردن در راه حقیقت بازمی‌دارد.

در برابر این مستی، «هشیارها» کسانی‌اند که هنوز در حصار محاسبه‌های معمول باقی مانده‌اند. البته این سخن به معنای نفی خرد و اندیشه نیست؛ زیرا علامه خود فیلسوف و مفسری است که جایگاه عقل و برهان را به‌خوبی می‌شناسد. آنچه در این بیت نقد می‌شود، هشیاری محدود و مصلحت‌اندیشی است؛ آن نوع از عقل که انسان را در حصار خودخواهی نگاه می‌دارد و از گذشتن از خویشتن بازمی‌دارد.

شاعر برای روشن‌ترکردن این معنا، دو چهره ماندگار فرهنگ ایرانی و اسلامی را به یاد می‌آورد:

چه فرهادها مرده در کوه‌ها
چه حلاج‌ها رفته بر دارها

فرهاد، جلوه‌ای از رنج بردن و ازخودگذشتگی در عشق انسانی است و حلاج، جلوه‌ای از ایستادگی و جان‌فشانی در راه حقیقت. این دو چهره، با وجود تفاوت زمینه و سرنوشت، در یک نقطه به هم می‌رسند: هیچ‌یک در برابر عشق و حقیقت، محافظه‌کارانه و حساب‌گرانه رفتار نمی‌کنند.

آنان از منطق عافیت‌طلبی بیرون می‌روند و هزینه پیمان خویش را می‌پردازند. بنابراین حضور فرهاد و حلاج در این شعر، پیوندی میان عشق انسانی و حقیقت‌طلبی عرفانی برقرار می‌کند و نشان می‌دهد که مهر، هنگامی اصالت می‌یابد که انسان را از خویش فراتر ببرد.

این حرکت از تجربه عاشقانه به تأملی عمیق‌تر درباره جهان، در بیت بعد به اوج می‌رسد:

چه دارد جهان جز دل و مهرِ یار
مگر توده‌هایی ز پندارها

پرسش شاعر، انکاری است؛ اما پشت آن، نگاهی ژرف به ارزش‌های جهان و جایگاه آن‌ها در زندگی انسان نهفته است. در افق این بیت، بسیاری از امتیازات، تعلقات و تمایزهایی که آدمی برای خود می‌سازد، در برابر «دل و مهرِ یار»، ناپایدار و پندارگونه جلوه می‌کنند.

مقصود شاعر آن است که ظاهر اشیا نباید انسان را از حقیقت درونی و معنای نهفته در آن‌ها غافل کند. در این نگاه، آنچه ارزش پایدار می‌یابد، «دل» و «مهرِ یار» است؛ دلی که از خودخواهی فاصله گرفته و به حقیقتی فراتر از خویش پیوند خورده است.

از فضای تأمل و نفی پندار، شعر به سوی جلوه‌های دگرگونی طبیعت و نو شدن جان حرکت می‌کند:

بهاران که شاباش ریزد سپهر
به دامانِ گلشن ز رگبارها

کشد رختِ سبزه به هامون و دشت
زند بارگه گل به گلزارها

نگارش دهد گلبنِ جویبار
در آیینه آب رخسارها

دَرَد پرده غنچه را بادِ بام
هزار آورد نغز گفتارها

به آوای نای و به آهنگ چنگ
خروشد ز سرو و سمن تارها

تصویر باران‌های بهاری و تشبیه لطیف آن به «شاباشِ آسمان» بر پیکر باغ، فضای کلام را از تلخی ریاضت و رنج سلوک به سوی امیدواری، تازگی و تولد دوباره می‌برد. در این ابیات، طبیعت از سکون و خاموشی بیرون می‌آید: سبزه در دشت می‌روید، گل در گلزار جلوه می‌کند، گلبن رخسار خویش را در آیینه آب می‌نگرد، غنچه با وزش باد پرده از چهره برمی‌گیرد و در پایان، سرو و سمن همچون سازهایی در نغمه بهار به صدا درمی‌آیند. از این‌رو، بهار در این بخش تنها توصیف ساده طبیعت نیست؛ بستری برای گذار از جهان خاموش به جهان نوا و معناست که جان آدمی را برای رسیدن به «بزم مهر» و «میِ معرفت» آماده می‌سازد.

تمامی این جلوه‌های بهاری، مقدمه‌ای برای رسیدنبه بیت پایانی و «بزم می‌خواران» است:

به یادِ خمِ ابرویِ گلرخان
بکش جام در بزمِ می‌خوارها

«گلرخان» در زبان شعر می‌تواند صورت‌های گوناگون محبوب را دربرگیرد؛ اما در افق عرفانی، یاد زیبایی آنان می‌تواند بهانه‌ای برای توجه به جمال برتر و حقیقت محبوب باشد. «خم ابرو» نیز تنها تصویری جسمانی نیست؛ نشانه‌ای از جلوه و جذابیتی است که دل را از خود می‌رباید و آن را به سوی محبوب می‌کشاند.

در این سیاق، «جام» و «می» را نباید به معنای مادی و متعارف آن فروکاست. «می» در سنت شعر عرفانی، اغلب نماد شراب عشق، معرفت و بی‌خویشی الهی است. در خوانش عرفانی این تصویر، یادآوری سخن حکیم نظامی گنجوی بسیار راهگشاست:

نپنداری ای خضرِ پیروزپی
که از می مرا هست مقصودِ می

وگرنه به یزدان که تا بوده‌ام
به می دامنِ لب نیالوده‌ام

این ابیات یادآور می‌شوند که مِی در زبان شعر، نماد شور و نیرویی است که روح انسان را از روزمرّگی و دلبستگی‌های محدود رها می‌کند و به سوی حقیقت می‌برد. از این منظر، «بزم می‌خواران» در شعر علامه محفلی برای لذت‌جویی نیست؛ مجلسی است که در آن، دل‌های مشتاق در جست‌وجوی حقیقت گرد هم می‌آیند.

در «کیشِ مهر»، عشق از شور دل آغاز می‌شود و آدمی را از حصار خویش فراتر می‌برد؛ از رنج فرهاد و حلاج تا شکفتن بهار و مستی معرفت. در این سیر، مهر نه گریز از عقل و جهان، که راهی برای دیدن ژرف‌تر حقیقت است؛ راهی که دل را بیدارتر می‌کند و نگاه آدمی را به جهان دگرگون می‌سازد.

علیرضا شهرستانی

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha