شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ - ۱۱:۴۸
هندسه ایران قوی

حوزه/ ایران قوی، نه شعاری ملی‌گرایانه و نه در تقابل با هویت اسلامی است؛ بلکه برآمده از نقشی تمدنی است که ایران در تکوین و احیای تمدن نوین اسلامی، با تکیه بر علم، جغرافیا، سرمایه انسانی و زبان فارسی ایفا می‌کند.

خبرگزاری حوزه | برای سخن گفتن از راهبرد ایران قوی، پیش از هر چیز باید تکلیف خود را با نحوه طرح پرسش روشن کنیم. گاهی ما پرسش را به گونه ای صورت بندی می کنیم که پیش از رسیدن به پاسخ، خود را در باتلاق مفاهیم گرفتار می سازیم. در دانش فلسفه و منطق، تدبیر در ورود به مسئله از خود پاسخ مهم تر است؛ همان گونه که نمی توان یک نوآموز را بدون مقدمه به عمق مباحث پیچیده وجود و ماهیت پرتاب کرد، در مسائل کلان فکری و تمدنی نیز انتخاب زاویه دید تعیین کننده است.

برای باز کردن گره مفهوم ایران قوی، باید مباحث را در سه سطح متمایز اما به هم پیوسته پیش برد. نخست، سطح بنیادین و معرفتی که به نسبت میان ایران و اسلام می پردازد؛ دوم، سطح اجتماعی که پیوند این هویت را با زیست جمعی و سرمایه انسانی می سنجد؛ و سوم، سطح کنونی و راهبردی که به پرسش در این لحظه تاریخی چه باید بکنیم پاسخ می دهد.

اصلاح منظرگاه و تشکیک در حقیقت

پرسش از نسبت ایران و اسلام، پیشینه ای طولانی در تاریخ اندیشه معاصر دارد. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی نیز این موضوع دغدغه جدی متفکران بود و هر جریانی با انگیزه ای خاص به آن ورود می کرد؛ از محافل وابسته به رژیم پهلوی که با احیای متون حکمت و عرفان ایرانی با همکاری پژوهشگرانی چون سید جلال الدین آشتیانی و جواد مصلح به دنبال هویت سازی باستان گرایانه بودند، تا روشنفکرانی که در پی یافتن ریشه های بومی بودند.

اما مشکل اساسی در ورود به این پرسش آن است که گاهی مسئله را به صورت لخت و منقطع از بافت معرفتی مطرح می کنیم و الفاظ را در تقابل با یکدیگر می نشانیم. شهید مرتضی مطهری در مباحث وجود ذهنی نکته ظریفی را یادآور می شود که در اینجا بسیار راهگشاست: اگر بگوییم عالم خارج مطابق با ذهن است، اذهان دچار وحشت و استیحاش می شوند، اما اگر بگوییم ذهن مطابق با خارج است، همگان به سادگی می پذیرند؛ در حالی که هر دو گزاره در نهایت از یک مطابقت سخن می گویند. این نشان می دهد که بار معنایی و حسن و قبح الفاظ چگونه می تواند ما را در فضای اعتبارات عقلایی به خطا بیندازد.

برای خروج از دوگانه سازی کاذب میان ایران و اسلام، باید از نظریه تشکیک در حقیقت مدد گرفت؛ همان منطقی که شهید مطهری در پاسخ به دوگانه سازی های رایج میان توحید و عدالت یا عدالت و ولایت به کار می برد. در این نگاه، حقیقت امری واحد اما دارای مراتب و درجات است. وقتی به کسی می گوییم ای ابوالفضل العباس، تو حق هستی، به این معنا نیست که حقیقتی برتر از او وجود ندارد؛ بلکه او بهره ای اصیل و درخشان از حقیقت توحید و ولایت دارد. در این سلسله مراتب، توحید در قله است و ولایت و عدالت در مراتب بعدی قرار می گیرند، و همه از یک نور تغذیه می کنند.

حال اگر با این شبکه معنایی به سراغ نسبت اسلام و ایران برویم، باید بپرسیم جایگاه اقلیم و جغرافیا در این سلسله مراتب کجاست؟ اگر به ایران صرفا به عنوان یک ابزار و آلت زمان مند و مکان مند نگاه کنیم، از بهره حقیقت تهی می شود. اما اگر ایران را در نسبت با حقیقت اسلام و در افق تمدنی بسنجیم، ماجرا به کلی دگرگون می شود.

سه الگوی کلان در نسبت ایران و اسلام

وقتی از منظر تمدن و احیای تمدنی به این مسئله وارد می شویم، سه الگوی کلان پیش روی ما قرار می گیرد:

  • الگوی نخست: ایران به عنوان ظرف جغرافیایی صرف. در این نگاه، ایران تنها یک بستر خنثی و مکان فیزیکی است که اسلام در آن فرود آمده است؛ نسبتی شبیه ظرف و مظروف که در آن ظرف هیچ دخالتی در ماهیت مظروف ندارد.
  • الگوی دوم: ایران به عنوان رقیب هویتی اسلام. این الگوی منفی و تقابلی است که در آن ایرانیت و اسلامیت دو قطب متضاد فرض می شوند که تقویت یکی به معنای تضعیف دیگری است.
  • الگوی سوم: ایران به عنوان عنصر دخیل در تکوّن سازه معرفتی و تمدنی اسلام. در این الگو، ایران نه ظرف بی اثر است و نه رقیب هویتی، بلکه عاملی زنده است که در طول تاریخ با پذیرش اسلام، در پرورش، صورت بندی و شکوفایی علوم و تمدن اسلامی نقش ایفا کرده است.

این دقیقاً همان حقیقتی است که متفکران برجسته جهان اسلام نیز به آن اعتراف کرده اند. حسن حنفی، متفکر مصری و از چهره های شاخص مطالعات تمدنی در جهان اسلام که نظریه احیای تمدن اسلامی را دنبال می کرد، پس از پیروزی انقلاب اسلامی به ایران آمد و با وجود تعلق به سنت فکری دیگر، رساله ولایت فقیه امام خمینی(ره) را به عنوان یک برون داد اصیل تمدنی برگزید و ترویج کرد. او به درستی دریافته بود که مسئله، نزاع فرقه ای شیعه و سنی نیست، بلکه جوشش یک ظرفیت تمدنی تازه از دل ایران اسلامی است که می تواند کل جهان اسلام را احیا کند.

ایران به مثابه عنصر مقوّم در احیای تمدن اسلامی

اگر با این عمق تمدنی به ماجرا نگاه کنیم، دیگر متهم به طفره رفتن از پاسخ نخواهیم شد، بلکه به هسته اصلی مسئله دست یافته ایم. شهید مطهری در تبیین میراث علمی اسلام تاکید می کند که تمام آثار علمی که در بستر تمدن اسلامی شکل گرفته اند، از تفسیر کبیر فخر رازی و کشاف زمخشری گرفته تا حکمت متعالیه ملاصدرا، همگی بهره ای از اسلام دارند و در چارچوب دانش اسلامی برای ارتقای تمدن قابل استفاده اند. استاد سید محمد خامنه‌ای نیز در مقدمه کتاب حدوث العالم و المظاهر الالهیه به همین پیوند عمیق میان میراث حکمی ایران و تداوم حیات علمی اسلام اشاره دارند.

در این زاویه دید، هر تمدنی برای قوام و بقا نیازمند ارکان و قوائمی است که بدون آن ها فرو می ریزد: علم، جغرافیا و اقلیم، سرمایه انسانی و زبان. اگر تمدن اسلامی را در عصر حاضر با این مقیاس بسنجیم، درمی یابیم که ایران در تمام این قوائم نقش مقوّم دارد؛ یعنی عنصری است که بدون آن، فصل و هویت این احیای تمدنی شکل نمی گیرد.

رهبر شهید انقلاب، آیت الله خامنه‌ای، در بیانیه گام دوم انقلاب و بیانات متعدد خود، دقیقاً همین هندسه را ترسیم کرده اند. ایشان در بخش مقدمه بیانیه گام دوم، انقلاب اسلامی را سرآغاز عصر جدیدی در تاریخ بشر و گام بلندی در مسیر ایجاد تمدن نوین اسلامی معرفی می کنند و در دیدارهای گوناگون خود، از جمله در دیدار با نخبگان و اساتید دانشگاه ها، بارها تصریح کردند که ایران قوی به معنای ایرانی است که در علم، فناوری، اقتصاد و فرهنگ به قله برسد تا بتواند الگوی زنده و الهام بخش تمدن اسلامی در جهان باشد.

از سرمایه انسانی تا اقدام راهبردی

با روشن شدن سطح بنیادین در افق تمدن، تکلیف دو سطح بعدی نیز شفاف می شود. در سطح اجتماعی، وقتی ایران عنصر مقوّم تمدن اسلامی است، سرمایه انسانی این سرزمین دیگر یک جمعیت عادی نیست؛ بلکه ملتی است که حامل یک تجربه تاریخی و پیوند عمیق میان فطرت حق طلبانه و معارف اهل بیت است. این سرمایه اجتماعی، موتور محرک احیای تمدنی است و حفاظت از همبستگی و امید آن، شرط بقای این حرکت است.

و اما در سطح کنونی که پرسش در این لحظه چه باید بکنیم مطرح می شود، پاسخ از دل همان قوائم تمدنی بیرون می آید. برای تحقق ایران قوی در گام دوم انقلاب، باید هم زمان هر چهار رکن تمدنی را تقویت کرد: جهش در مرزشکنی های علمی و فناوری، استفاده هوشمندانه از مزیت های جغرافیایی و ژئوپلیتیک ایران، میدان دادن به جوانان و نخبه پروری در ساحت سرمایه انسانی، و پاسداشت و گسترش زبان فارسی به عنوان زبان علم و فرهنگ اسلامی.

مسئله ایران قوی نه یک شعار ملی گرایانه مجرد است و نه انکار هویت فراملی اسلام؛ بلکه صورت بندی راهبردی نقش ایران در احیای تمدن نوین اسلامی است. هنگامی که از منظر تشکیک در حقیقت و قوائم تمدنی به این موضوع می نگریم، درمی یابیم که ایران ظرفی بی روح برای اسلام نیست، بلکه یکی از ارکان زنده و مقوّم آن است. بنابراین، قوی شدن ایران در علم، اقتصاد، فرهنگ و امنیت، عین خدمت به حقیقت اسلام و هموار کردن مسیر برای ظهور تمدن نوین اسلامی در جهان معاصر است.

حجت الاسلام محمدرضا بابایی، مدیرمسئول شبکه نویسندگان انقلاب اسلامی

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha