خبرگزاری حوزه | در تاریخ معاصر ایران، نسبت میان ایرانیت و اسلامیت همواره از دو سوی افراطی مورد هجوم و تحریف قرار گرفته است. از یک سو، جریانهای چپ با نگاه جهانوطنی خود، اصل هویت ملی و ریشههای تاریخی را نفی میکردند، و در نقطه مقابل، جریانهای ناسیونالیست و قومیتگرا قرار داشتند که در خاورمیانه غالبا در آزمایشگاههای استعماری برای تجزیه خلافت عثمانی و تکهتکه کردن پیکره جهان اسلام طراحی شده بودند.
متاسفانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز بخشی از همان ادبیات چپ در قالب نوعی امتگرایی انتزاعی و بیتفاوت به ظرفیتهای بومی بازتولید شد و با تندرویهای مقطعی در سالهای نخست انقلاب، به نوعی تقابل مصنوعی میان ملیت و دیانت دامن زد. این در حالی است که حتی اندیشمندانی چون سید جمالالدین اسدآبادی نیز در سالهای پایانی عمر خود به این واقعیت رسیده بودند که نادیده گرفتن واقعیت عینی ملتها ناممکن است و اتحاد جهان اسلام باید از مسیر پیوند ملل اسلامی بگذرد، نه از مسیر انکار هویتهای تاریخی آنها.
ظرفیتهای تمدنی پیش روی ایران قوی
اگر از غبار این تندرویها عبور کنیم و به متن اصیل اندیشه بنیانگذار انقلاب اسلامی، شهید مطهری و رهبر شهید انقلاب، آیتالله خامنهای بنگریم، تصویر کاملا متفاوتی میبینیم. رهبر فقید انقلاب در اوایل دهه هفتاد در دیدار با سفرا، رایزنان فرهنگی و کارگزاران دستگاه دیپلماسی کشور، چارچوبی راهبردی را ترسیم کردند که پس از گذشت بیش از سه دهه، همچنان بخش بزرگی از ظرفیتهای آن مغفول مانده است. ایشان در آن دیدار تصریح کردند که در برابر جمهوری اسلامی سه ظرفیت بزرگ تمدنی قرار دارد که فعالسازی همزمان هر سه آنها ضروری است. نخست، ظرفیت ایران کهن و حوزه تمدنی فلات ایران؛ دوم، ظرفیت زبان و ادب فارسی به عنوان حامل حکمت و معرفت؛ و سوم، ظرفیت عظیم اسلام. هرچند تمام ساکنان فلات ایران فارس نیستند و تمام فارسیزبانان نیز لزوما مسلمان نیستند، اما این سه دایره در هم تنیده، سه بال قدرت تمدنی ایران را تشکیل میدهند که هیچیک نباید فدای دیگری شود.
نمونه عینی و زنده این درهمتنیدگی تمدنی را میتوان در ماجرای دیدار رهبر شهید انقلاب با رئیسجمهور قزاقستان در سالهای اخیر مشاهده کرد. هنگامی که بحث بر سر زادگاه ابونصر فارابی مطرح شد، رهبر انقلاب با سعه صدر فرمودند که فارابی از نظر جغرافیای تولد متعلق به سرزمین شماست، اما ما هزار سال است که بر روی فلسفه و اندیشه فارابی کار کردهایم. پس از این دیدار، هیئت علمی قزاقستان برای دیدن این میراث هزارساله راهی ایران شد و در شهر قم و فضای حوزههای علمیه با شگفتی دریافت که چگونه سنت فلسفی، پوشش و مناسک علمی عصر فارابی پس از ده قرن همچنان در این سرزمین زنده و جاری است. این همان تفاوت میان صرف تعلق جغرافیایی با تداوم زنده یک سنت تمدنی است.
هاضمه حکمی و کشف ظرفیت تمدنی اسلام
برای درک راز ماندگاری هویت ایرانی در مواجهه با تمدنهای بزرگ، باید به یکی از نظریههای عمیق رهبر شهید انقلاب درباره تعامل و بدهبستان تمدنها توجه کرد. ایشان در تبیین مواجهه فرهنگی جوامع بر این نکته انگشت گذاشتند که هر جامعهای که از هاضمه حکمی، معرفتی، دانشی و ذائقه هنری برخوردار باشد، در برخورد با تمدنهای دیگر دچار انفعال و ازخودباختگی نمیشود؛ بلکه حتی اگر با تمدنی برتر روبهرو شود، هوشمندانه دست به گزینش میزند، عناصر مفید را جذب و هضم میکند و هویت اصیل خود را ارتقا میدهد. اما جامعهای که فاقد لایه معرفتی و ذوق هنری باشد، در برابر موجهای بیرونی منفعل شده و هویت خود را میبازد.
تاریخ گواه است که ایران به پشتوانه همین هاضمه حکمی و مهندسی اجتماعی، نه تنها در برابر موجهای تاریخی هضم نشد، بلکه ظرفیتهای تمدنی اسلام را نیز شکوفا ساخت. شهید مرتضی مطهری در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران با دقتی مثالزدنی نشان دادهاند که اگرچه اسلام در حقیقت باطنی و وحیانی خود جهانشمول، فرامکانی و فراتاریخی است، اما هنگامی که میخواهد بر روی زمین بنشیند و تمدن بسازد، نیازمند بستر جغرافیایی، فرهنگی و تاریخی است. به تعبیر ایشان، این ایرانیان بودند که با پشتوانه عقبه علمی، فلسفی و دیوانسالاری خود توانستند ظرفیت تمدنی اسلام را کشف و شکوفا کنند.
تاریخ دو مقطع روشن از این نقشآفرینی را به یاد دارد: یکی در شکلگیری دیوانسالاری و اداره عمومی تمدن اسلامی که از الگوهای دیوانی عصر ساسانی بهره برد، و دیگری در دوران آلبویه که سنت اداره و حکمرانی ایرانی در قلب جهان اسلام به کار گرفته شد. افزون بر این، نهضت ترجمه نیز پیش از اسلام و در همان جغرافیای ایران آغاز شده بود؛ جایی که اندیشمندان ایرانی متون الهیاتی یونان باستان و مسیحیت اولیه را به فارسی برگردانده بودند و همین میراث بعدها در نهضت ترجمه بغداد و شکلگیری اندیشه متفکرانی چون فارابی و ابنسینا به کار آمد؛ متفکرانی که در اندیشهشان حکمت خسروانی، میراث یونانی و معارف اسلامی در یک ترکیب وحدت در عین کثرت به هم پیوند خوردند.
تجسم انقلاب اسلامی و الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت
در سالهای پایانی حیات شریف رهبر شهید انقلاب، تاکید ایشان بر تدوین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، تلاشی برای صورتبندی همین پیوند در عصر حاضر بود. حقیقت آن است که الگوی پیشرفت در ایران اسلامی با الگوی پیشرفت در عراق یا افغانستان تفاوتهای جدی دارد؛ زیرا روح واحد و جهانشمول اسلام هنگامی که در کالبد فرهنگ، تاریخ و جغرافیای ایران تحقق مییابد، شکل و شمایل متناسب با اقتضائات این سرزمین را پیدا میکند.
با وقوع انقلاب اسلامی، این ظرفیت تاریخی در تراز تازهای متجلی شد. اگر نگاه امام خمینی(ره) را در پیامهای حج ایشان که قاعدتا امتگراترین پیامهای رهبر انقلاب است مرور کنیم، میبینیم که ایشان با افتخار از ایستادگی و پیشگامی ملت ایران در جهان اسلام یاد میکنند و این ملت را پرچمدار قیام لله در برابر جهان استکبار معرفی مینمایند. در دهه اخیر و به ویژه در جریان نبردهای سرنوشتساز منطقه و بعثت اجتماعی مردم در دفاع از کیان کشور، بار دیگر برای همگان در جهان اسلام روشن شد که محور واقعی ایستادگی و هزینه دادن برای عزت امت اسلامی، همین ایران اسلامی است.
نسبت احکام شرعی با هویت و اقتضائات ملی
در این میان، گاهی این پرسش فقهی و نظری مطرح میشود که آیا در این تعامل و پیوند میان اسلام و ایران، ممکن است حکمی از احکام اسلام به نفع هویت ملی یا اقتضائات بومی تغییر کند یا متوقف شود؟ پاسخ به این پرسش در چارچوب فقه پویا و حکومتی شیعه مثبت و روشن است. در منظومه فکری امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب، احکام ثانویه، مصلحت نظام اسلامی و توجه به اقتضائات زمان و مکان، بخشی اصیل از ساختار اجتهاد است. هنگامی که روح معارف الهی و احکام اسلام در ظرف واقعیتهای اجتماعی و فرهنگی یک ملت ضرب میشود، فقه اسلامی این ظرفیت را دارد که با لحاظ مصالح کلان جامعه و حفظ کیان کشور، احکام متناسب با اقتضائات زمان و مکان را صادر کند؛ بیآنکه به گوهر و روح شریعت خدشهای وارد شود.
قدرتمند شدن ایران در گام دوم انقلاب، در گروی عبور از دوگانهسازیهای مصنوعی میان ایران و اسلام است. ایران قوی محصول ترکیب وحدت در عین کثرت است؛ جایی که روح جهانشمول اسلام در کالبد تاریخی، حکمی و هنری ایران میدمد و هویت ایرانی نیز در پرتو معارف وحیانی معنا و جهت مییابد. هرگونه تلاش برای حذف یکی به نفع دیگری، به تضعیف هر دو بال تمدنی کشور میانجامد. بیانیه گام دوم انقلاب نیز بر همین مدار میچرخد و آینده روشن کشور را در شکوفایی همزمان معنویت اسلامی و ظرفیتهای اصیل علمی، فرهنگی و تمدنی ملت ایران تصویر میکند.
حجت الاسلام امین اسدپور، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم











نظر شما